XIX. ve XX. yüzyıla intikal eden Amasya medreseleri

XIX. ve XX. yüzyıla intikal eden Amasya medreselerini tespit edebilmek amacıyla yapılan çalışmanın I. bölümünde, Amasya tarihi ve idarî yapısı ele alınmıştır. Amasya tarihi Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Dönemi başlıkları altında incelenmiş, Osmanlı Dönemi idarî yapısına değinilmiştir. Osmanlı öncesi Amasya tarihi, Amasya ve civarında yapılan Arkeolojik yüzey araştırmaları ve kazılar sonucunda elde edilen veriler doğrultusunda değerlendirilmiş Tunç Çağı, Demir Çağı ve Antik Dönem'deki yeri ve önemi tespit edilmeye çalışılmıştır. Anadolu'nun Türk yurdu olmasını sağlayan Selçuklular Dönemi'ndeki tarihi olaylar hakkında bilgi verilmiştir. Osmanlı Dönemi'nde cereyan eden olaylar ve Osmanlı Dönemi'nde eyalet, sancak ve kaza yapılanması açıklanmıştır. İkinci bölümde, toplumların yüzyıllar boyunca edindikleri bilgi birikimlerini yeni nesillere aktarma yolları ele alınmıştır. Bu çerçevede eğitim öğretim ortamı olan mekânlar kısaca gözden geçirilmiştir. Medreselerin devlet teşkilâtı olarak ortaya çıktığı X. yüzyıldan itibaren devlet kontrolü altında gelişimleri incelenmiş, kuruluş gayeleri, işlevleri ve teşkilât yapıları hakkında bilgi verilmiştir. Osmanlı Dönemi'ndeki ilk medreselerin ve Fatih Sultan Mehmed'in inşa ettirdiği Sahn-ı Seman Medreseleri'nin özellikleri açıklandı. Fatih'in vakfiyesi ve medreselerin tüzüğü olarak değerlendirilen Kanun-i Talebe-i Ulûm'un içeriğiyle ilgili bilgi verildi. Medreselerin kanunla düzenlenen ders programları, müderrislerin nitelikleri, atanmaları, terfileri ve yetişen öğrencilerin mezun olup görev alıncaya kadar geçirdikleri aşamalar açıklandı. Medreselerin gerilemesi konusunda yapılan tartışmalara değinildi. Üçüncü ve dördüncü bölümler Amasya medreselerine ayrıldı. Selçuklular zamanında da önemli bir konumda bulunan Amasya'nın, Osmanlılar'ın Şehzâdeler Kenti olma özelliğine değinilerek, imar faaliyetleri bakımından sürekli geliştiği vurgulandı. Çalışma kapsamında 37 tanesi Amasya merkezde, 7 tanesi ise kazalarında olmak üzere 44 medrese hakkında bilgi verildi. Merzifonda bulunan iki medresenin ise isimleri ve inşa tarihlerinden başka bir bilgiye ulaşılamadı. XIX. ve XX. yüzyıla intikal eden Amasya medreselerinin kurucuları, kuruluş tarihleri, konumları, özellikleri, müderrisleri ve vakıfları hakkında bilgi verildi. Amasya medreselerinde öğrenim görmek üzere Amasya dışından gelen öğrencilerin geldikleri yerler, fiziksel özellikleri ve yaşları tablolar hâlinde gösterildi. Medreseler, Amasya merkezde bulunan medreseler ve kazalarında bulunan medreseler olmak üzere ayrı başlıklar altında ele alındı. Amasya'da inşa edildiği tespit edilen en erken tarihli medrese olan Halifet Gazi Medresesi'yle birlikte Torumtay Medresesi, Yörgüç Paşa Medresesi, Hızır Paşa Medresesi, Mehmed Paşa Medresesi, II. Bayezid Külliyesi Medresesi, Büyük Ağa Medresesi ile Küçük Ağa Medresesi'nin vakfiyelerinden edinilen bilgiler doğrultusunda vakıflarının listesi çıkarıldı. Medreselerde çeşitli görevleri yürütecek olanlara verilecek ücretler hakkında bilgi verildi. Sonuç başlığı altında, genel olarak medreselerin kuruluş amaçları ve işleyişleriyle ilgili, önceden edinilen bilgilerle Amasya medreseleri özelinde elde edilen bilgiler karşılaştırılmıştır. Amasya'nın sosyal ve kültürel hayatını biçimlendirmiş olan medreselerden, XIX. ve XX. yüzyıla intikal edebilmiş olanların isimleri ve faaliyetlerine son verdikleri tarihler hakkında bilgi verilmiştir. Medreselerin yapısal özelliklerine ve ortadan kalkma sebeplerine değinilmiştir.