Yazma motivasyonu, özerkliği ve öz düzenleme yetkinliği ile yaratıcı düşünme eğilimine ilişkin yapısal eşitlik modeli

Yazma, zihinde yapılandırılan sembolik anlamın simgelerle aktarımını sağlayan bir iletişim aracıdır. Bu iletişim aracını başarılı ve etkili kullanabilmek için yaratıcılık, öz düzenleme, özerk öğrenme, analiz-sentez, sıralama, sınıflama gibi beceriler gereklidir. Ancak yeterince gelişmeyen yazma becerisi; öğrencilerin kendilerini yetersiz ve başarısız hissetmelerine, yazmadan kaçmalarına, isteksizlik ve motivasyonsuzluk yaşamalarına neden olan, yazma becerilerinin gelişimini engelleyen bir kısır döngüyü oluşturmaktadır. Buna karşın yazma motivasyonu; yazma öncesinde ve yazma sırasında yazma isteği, dikkat, özen, enerji, öz yeterlik algısı gibi bireyin yazma başarısını artıran faktörleri desteklemektedir. Bu nedenle yaratıcı metin üretimi, yazma gelişimi ve alışkanlığı adına bir yandan yazma motivasyonunun artırılması gerekirken bir yandan da öz düzenleme yetkinlikleri ve özerklik algılarının desteklenmesi gerekmektedir. Bu araştırmanın amacı; ortaokul öğrencilerinin yazma motivasyonlarının yazma özerkliği ve öz düzenleme yetkinlikleri üzerinden yaratıcı düşünme eğilimleriyle ilişkilerini belirlemek, öğrenci ve öğretmenlerin görüşlerine başvurarak bu ilişkileri açıklamaktır. Karma yöntemle gerçekleştirilen araştırmada açıklayıcı sıralı desen kullanılmıştır. Nicel ve nitel veri türlerinin en iyi yönlerinin yakalanmasını sağlayan bu modelin nicel aşaması, deneysel olmayan korelasyonel desende gerçekleştirilirken nitel aşaması, sosyoloji ve psikoloji temelli olan araçsal durum çalışması deseninde gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın evrenini 2021-2022 eğitim öğretim yılında, Türkiye'de ortaokul düzeyinde eğitim gören öğrenciler oluşturmaktadır. Ulaşılabilirlik temel alınarak 2021-2022 eğitim öğretim yılında Elazığ il merkezindeki resmî okullarda öğrenim gören ortaokul öğrencileri alt evren olarak belirlenmiştir. Evrenin en az hata ile yansıtılabilmesi için alt evren içerisinden 1728 ortaokul öğrencisine ulaşılmıştır. Bire bir görüşmeler için çalışma grubunun seçileceği örneklem oldukça büyük ve geniş dağılım gösterdiğinden nitel çalışma grubu belirlenirken amaçlı örnekleme yöntemleri içerisinde yer alan tipik durum örnekleme ile bir okul belirlenmiştir. Ardından tabakalı amaçsal ve ölçüt örnekleme yöntemi kullanılarak çalışma grubu oluşturulmuştur. Odak grup görüşmeleri için nicel araştırmanın gerçekleştirildiği okullardaki Türkçe öğretmenleri içerisinden amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yöntemi kullanılarak çalışma grubu belirlenmiştir. Nicel verilerin toplanmasında, bu araştırma kapsamında araştırmacılar tarafından geliştirilen Yazma Özerkliği Algısı Ölçeği, Yazma Öz Düzenleme Yetkinliği Ölçeği ve Yaratıcı Düşünme Eğilimi Ölçeği ile Deniz ve Demir (2019) tarafından geliştirilen Yazma Motivasyonu Ölçeği kullanılmıştır. Nitel verilerin toplanması için ortaokul öğrencilerine yönelik Yarı Yapılandırılmış Bire Bir Görüşme Kılavuzu ile Türkçe öğretmenlerine yönelik Odak Grup Görüşme Kılavuzu geliştirilmiştir. Veriler analiz edilirken katılımcıların cinsiyetleri, sınıf düzeyleri, günlük kitap okuma durumları, düzenli egzersiz yapma, uyku ve beslenme alışkanlıkları, çoğunlukla tercih ettikleri oyun ortamı, kardeş sayıları, okul öncesi eğitim durumları, hobi ve egzersiz türleri, uyku ile okul öncesi eğitim süresi, anne ve baba eğitim durumları, baba mesleği, annenin çalışma durumu sürekli veya süreksiz değişken olarak belirlenmiştir. Yazma motivasyonu, özerkliği, öz düzenleme yetkinliği ile yaratıcı düşünme eğilimi arasındaki ilişkiler YEM ile incelenmiştir. Dikkat çeken bulguları açıklamak için bire bir ve odak grup görüşmeleri gerçekleştirilmiştir. Yorumlama sürecinde betimsel fenomenoloji kullanılarak olgunun tanımlanması, yorumsayıcı fenomenoloji kullanılarak olgunun açıklanması hedeflenmiştir. Literatür ve çoklu veri kaynaklarıyla bulgulara ait yorumlar desteklenmiştir. Görüşlerin içerik analiziyle kodlar belirlenmiş ve betimsel analizle tanımlamalar gerçekleştirilmiştir. SPSS, LISREL, AMOS ve MAXQDA programları kullanılarak gerçekleştirilen analizler sonucu ulaşılan bulgular, alan yazından hareketle yorumlanmıştır. Araştırmanın sonucunda ortaokul öğrencilerinin yazma motivasyonları, özerklikleri, öz düzenleme yetkinlikleri ile yaratıcı düşünme eğilimleri arasında anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Bu doğrultuda test edilen model doğrulanmış, yazma motivasyonu ile özerkliğinin yazma öz düzenleme üzerinden yaratıcı düşünmeyi dolaylı şekilde anlamlı olarak orta etki büyüklüğünde etkilediği belirlenmiştir. Model içerisindeki doğrudan etkilerin güçlü etki büyüklüğünde (.38-.49) anlamlı olduğu tespit edilmiştir. Öğrencilerin yazma motivasyonları, özerklikleri ve öz düzenleme yetkinlikleri ile yaratıcı düşünmelerinin düzenli yaptıkları spor türüne, okul öncesi eğitim sürelerine göre farklılaşmadığı tespit edilmiştir. Buna karşın, öğrencilerin yazma motivasyonlarının düzenli beslenme alışkanlığı olan ve en az bir hobiyle ilgilenen, anneleri çalışan, okul öncesi eğitim alan ortaokul öğrencilerinin lehine küçük; düzenli egzersiz yapan ve günlük kitap okuyan, çoğunlukla gerçek ortamda oyun oynayan öğrencilerin lehine orta etki büyüklüğünde istatistiksel olarak anlamlı şekilde farklılaştığı tespit edilmiştir. Yazma özerkliği, öz düzenleme yetkinliği ile yaratıcı düşünmelerinin cinsiyete, düzenli uyku alışkanlığına göre; yaratıcı düşünmelerinin kardeş sayısına, anne ve baba eğitim durumuna, baba mesleğine göre; yaratıcı düşünme eğiliminin okul öncesi eğitime göre küçük etki büyüklüğünde farklılaştığı tespit edilmiştir. Cinsiyet, oyun ortamı, düzenli uyku, hobi, egzersiz ve okuma alışkanlıkları bileşenleri ile gerçekleştirilen yinelemesiz yapısal modeller doğrulanmıştır.