Yeniden işlevlendirilen tarihi yapılarda aydınlatma Kabataş Lisesi Kültür Merkezi Kütüphanesi örneği

ÖZET Tarihi yapılar birer mimari bellek niteliğindedir. Geçmişe ait soyut ve somut bir çok özellik taşıyan tarihi yapıların restorasyon etkinliği ile birlikte günümüz koşullarına adapte edilmesi ve yaşatılması mimarlığın önemli hedeflerinden biridir. Tüm Dünya'da bu hedef doğrultusunda en sık başvurulan yöntem ise onların çağdaş ihtiyaçlara cevap verecek şekilde etkin bir şekilde kullanılmasıdır. Restorasyon etkinliği ile birlikte sürdürülen bu yöntem kapsamında tarihi yapıların kullanım biçimi ya da işlevi değiştirilirken, özgün kimliğinin korunması başlıca hedeflerden biri olmaktadır. Yeniden işlev kazanan ya da kullanım biçimi değişen tarihi yapıların aydınlatma tasarımı bu hedef doğrultusunda en önemli mimari bileşenlerden biridir. Gerek yeni işleve uygun şekilde kullanıcı açısından görsel konfor koşullarının sağlanabilmesi gerekse yapıya ait özgün kimliğin korunması için aydınlatma tasarımı başlıbaşına bir gerekliliktir. Bu çalışmanın başında öncelikle tarihi yapı kavramıyla birlikte restorasyon etkinliğinin amacı irdelenmiştir. Bununla birlikte, tarihi yapıları koruma ve yaşatma yöntemleri kapsamında bu yapıların yeniden işlevlendirilmesi toplumsal yaşama fayda sağlayan sürdürülebilir bir yaklaşım olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın devamında mimarlık kapsamında doğal ve yapma aydınlatmanın tarihsel süreç içerisinde nasıl geliştiği incelenmiştir. Mimaride ışığın ilk çağlardan günümüze kadar hangi amaçla ve hangi yöntemlerle kullanıldığı kronolojik olarak ifade edilmiştir. Işığı, tasarladıkları yapılarda önemle vurgulayan Le Corbusier, Alvar Aalto, Eero Saarinen, Louis Kahn ve Norman Foster gibi mimarların binaları ve bu konudaki görüşleri örneklerle açıklanmıştır. Çalışmanın özgün bölümüne ışık tutacak şekilde restore edilen tarihi yapılarda aydınlatma tasarımının hedefleri; yapının özgün kimliği ile uyumu, aydınlatmanın sürdürülebilirliği ve enerjinin etkin kullanımı olarak belirlenmiştir. Ek olarak, restore edilerek yeniden işlev kazanan tarihi yapıların aydınlatma tasarımında rol oynayan etkenler yapısal özellikler ve çevresel özellikler olarak iki başlık altında örneklerle açıklanmıştır. Bu sayede yeniden işlevlendirilen ya da kullanım biçimi değişen tarihi yapılar için önemli bir gereklilik olan aydınlatma tasarımının aşamaları ifade edilmiştir. İfade edilen faktörlerin yeniden işlevlendirilen tarihi yapılarda analiz edilmesi aydınlatma açısından önemle vurgulanmıştır. Çalışmanın özgün bölümünde ise yenilenerek etkin bir şekilde kullanılması amaçlanan Kabataş Lisesi Kültür Merkezi'nin çatı katı ele alınmıştır. Daha önce uzun bir süre kullanılmayan çatı katının öğrenciler için bir kütüphane olarak etkin bir şekilde kullanılması amaçlanmaktadır. Tez kapsamında bu kütüphane hacmi için görsel konfor koşullarını temel alan doğal ve yapma aydınlatma önerileri yapılmıştır. Bu sürecin başında öncelikle yapıya ilişkin tüm fiziksel ve çevresel koşullar aydınlatma açısından analiz edilmiştir. Bina yönelimi, oda boyutları, yenilenen çatıışıklığının niteliği, iç mekan yüzeyleri yapıya ilişkin fiziksel koşullar olarak belirtilmiştir. Yapıya ilişkin çevresel özellikler ise dış aydınlık düzeyi, dış zemin malzemesi ve dış engeller olarak sınıflandırılmıştır. Kütüphane hacmi içinde tüm alanı kapsayacak şekilde 0.80 metre yükseklikte bir çalışma düzlemi kabul edilmiştir. 15 Mart, 15 Haziran ve 15 Aralık tarihlerinde seçilen 3 saatte gün ışığı hesaplamaları bu çalışma düzlemi için yapılmıştır. Böylece yıl içinde zamana bağlı olarak hacim içine alınan doğal ışığın niteliği ve niceliği tespit edilmiştir. Tüm hesaplamalar Dialux-Evo simülasyon programı ile gerçekleştirilmiştir. Daha sonra gün ışığı analizleri ve mekanın yapısal özellikleri göz önüne alınarak bir iç mekan planlaması önerilmiştir. Yeni işlev kapsamında mekan içinde önemle korunması gereken herhangi bir nadir kitap bulunmamaktadır. Bu nedenle, önerilen iç mekan planlanmasında, öncellikle fiziksel koşullar ve kullanıcı ihtiyacı göz önüne alınmıştır. Gün ışığının belirlenen çalışma düzleminde görsel konfor koşullarını olumsuz etkileyeceği öngörülen durumlar için Güneş'in hacim içerisine doğrudan girmesini engelleyen 6 parçadan oluşan bir gölgeleme sistemi planlanmıştır. 15 Aralık, 15 Mart ve 15 Haziran tarihleri için yapılan bu önerilerin devamında aydınlık düzeyinin yetersiz kaldığı durumlar için de kütüphane işlevine uygun olarak yapma aydınlatma sistemi önerilmiştir. Sonuç olarak, restorasyon etkinliği ile birlikte, yeniden işlevlevlendirilen Kabataş Lisesi Kültür Merkezi kütüphanesi için görsel konfor koşullarını sağlayan aydınlatma tasarımı gerçekleştirilmiştir. Tarihi yapıların çağdaş bir yaklaşımla restore edilerek yeniden işlev kazanması, aydınlatma tasarımının da standartlara uygun bir biçimde ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu çalışmada, teknoloji ile paralel bir şekilde gelişme gösteren aydınlatma sistemlerinin restorasyon sürecinde ele alınması, tarihi yapıların aktif bir şekilde kullanılması ve kullanıcılar için konforlu yaşam alanları üretilmesinin gereği vurgulanmıştır. Anahtar Kelimeler : Doğal aydınlatma, Yapma aydınlatma, Görsel konfor, Tarihi yapı, Restorasyon.