Theses supervised by Prof. Dr. Uğur Tanyeli
10 theses · Yıldız Technical University, Gazi University
İslam kenti sorunsalı : Bir eleştirel okuma
Kent modeli, belirli bir coğrafya ve/veya kültür alanına ait kentleri belirli bir ya da birkaçparametreyi esas alarak kolay kavranabilir bir sınıflandırma içinde betimlemek için üretilmişbir toplumbilimsel kalıp olarak tanımlanabilir. İslam kenti modeli de böyle bir amaçla inşaedilmiştir. Ancak, genel anlamda bu model, özellikle Arap dünyasındaki kentlerinincelenmesi için kullanılmıştır. Üstelik, araştırmacılarının geniş bir coğrafyayı tek bir başlıkaltında sınıflandırarak zengin bir çeşitliliğin yalın bir tek tipleşme içinde kavranmasına yolaçtıkları söylenebilir. Bu da kentsel araştırmalar için, en azından gerçekçi bir yaklaşımsayılamaz. Ayrıca, bu modeli oluşturma kaygısının sadece bilimsel bir yaklaşımaksaklığından ibaret olmadığı ve 19. yüzyıl kökenli oryantalist dünya kavrayışıyla yakındanilişkili olduğu da düşünülebilir. Bu nedenle tez içinde, Batı'nın İslam kenti kavramını vareden ilgisinin oryantalizm ile ilişkisi bir ana irdeleme ekseni olarak yer almıştır. Tezin amacı,bu modeli tanımlamaktan çok, modeli inşa etmeye yol açan ihtiyacın ne olduğunuaydınlatmaktır. Dolayısıyla, söz konusu modelin mevcut tanımları ele alınarak tarihiaraştırılmıştır. ?İslam kenti? modeline yönelik eleştirel yaklaşımlara da yine bu tarihselaraştırma kapsamında yer verilmiştir.Anahtar Kelimeler: Kent modeli, İslam kenti modeli, Oryantalizm
Türkiye'de kentsel imgelemin gelişimi: Erken Cumhuriyet metinlerinde 'batı' kenti
Bu çalısmada, `Batı'ya seyahat eden erken Cumhuriyet aydınının ürettigi gezi metinlerinden, kente, moderniteye ve `Batı'ya bakısa dair bir okuma amaçlandı. Bu bakısın irdelenmeye deger olması, `Türk gezgini' kimliginin, erken Cumhuriyet modernlestirici-yönetici kimligi ile örtüsmesi nedeniyle dönemi temsil ettigi ve gelecegin Türk kentinin ve kent plancılıgının biçimlenmesinde rolü oldugu kabulüne dayanıyor. Altı bölümden olusan çalısmanın, giris bölümünde seyahatin neden ve anlamları ve seyahatnamelerin ortaya çıkısı üzerinde, `Batı'ya seyahat eden `Türk gezgini'nin nasıl bir baglamda belirdiginin tanımlanabilmesi amacıyla duruldu ve çalısmada kullanılan gezi metinlerine iliskin bilgi verildi. kinci bölümde, yine aynı amaçla, Osmanlı-Türk gezi edebiyatının kısa bir tarihine yer verildi. Üçüncü bölümde, gezi kitaplarındaki kent ve kentsellige dair gözlemler, yazarlardan alıntılarla tartısıldı. Metinlerde aktarılan bilgi ve gözlemler; tarihsellik, fiziksel mekanlar ? özel, kamusal mekan, kamusal açık mekan, kamusal yapısal mekan-, kentsel ulastırma ve toplumsallık baslıklarında ve daha ayrıntılı alt baslıklarda irdelendi. Her konunun tartısma ve yorumları, kimi zaman tematik olarak gruplanan alıntılarla bir arada, kimi zaman da ayrı bölümlerde yer aldı. Dördüncü bölümde, gezi yazarlarının yasam öyküleri, egitim ve birikimleri ve Batı ve Batı kentine dair bilgi kaynakları, gezi kosul ve amaçları; onları yönlendiren misyonun ve gezilerini yaptıkları sürecin ötesinde olusturdukları ortak/genel kimligin tartısılmasına yönelik olarak, konu edildi. Bu bilgi, Batı kentlerine geziler yapan bu gezgin figürünün, aynı zamanda erken Cumhuriyet'in yönetici, elit bürokratlarını olusturdugunun verileri olarak degerlendirildi. `Modernite ve `Öteki'nin Mekanı' baslıklı besinci bölümde `Batı', `Dogu' ve `öteki' kavramlarının, post-kolonyal söylem ve psikanalitik yoruma dayanan bir açılımı, daha sonra, `Türk gezgini'nin modern Batı kentindeki konumu ve Batı'ya ve kendine dair algılarıyla, zihninde var olan/olusan imgelerle baglantılandırılmak üzere, yapıldı. Bir gözlemci olarak `Türk gezgini' ve olanakları tartısıldı. Çalısmanın sonuç ve degerlendirmeleri, kısmen çalısmanın verilerini aktaran, gezi kitaplarında kent ve kentsellik gözlemlerinin anlatıldıgı bölümde; agırlıklı olarak da `Türk gezgini' figürünün ve görme olanaklarının, kente ve kent plancılıgına yansıttıklarıyla tartısıldıgı besinci ve altıncı bölümlerde yer aldı. Anahtar Sözcükler: Kent, kentsellik, kentli, tarihsellik, toplumsallık, fiziksel mekan, özel mekan, kamusal mekan, gözlem, gözlemci, düzen/disiplin, temsil, modernite, Batı/Dogu, Batı-dısı, post-kolonyal, oryantalizm, öteki, `flaneur'
Historiyografik bir sorunsal olarak: "Türk evi" (1928-1995)
Tez kapsamında, Türkiye'deki en erken vernaküler konut metni örneklerinden başlayarak 1928-1995 tarih aralığında yazılmış bir grup metnin yapısı analiz edilmiştir. Seçilen metinlerde öncelikle, ?Türk evi? adı verilen, bilindik mimarlık söyleminin arka planında yatan nedenler irdelenmeye çalışılmıştır. Türkiye'nin arka planında, Tanzimat döneminden başlayarak 1950'lere dek geçen süreçte Türk mimarlığı, ülkede hakim olan siyasi atmosfer ve ideolojilerle paralel olarak üretim yapmıştır. ?Türk Evi? metinlerinin yazılmaya başlandığı 1928-1950 tarih aralığında, Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi'nden başlayan bir süreçte, ?Türk evi? adı altında ?milli? bir kategori yaratılmıştır. 1960'lı yıllardan sonra yazılmış metinlerde ise artık ?Türk Evi? kavramının inşaatı tamamlanmış; ?Türk evi?nin varlığından kimsenin kuşkusu kalmamıştır.Tez araştırması süresince, ?Batılılaşma/modernleşme? kavramlarıyla özetlenen ?değişim/dönüşüm? taleplerinin mimarlıkta bir ?kimlik ikilemi?ne yol açtığı görülmüştür. Bu çalışma ise bunun nasıl bir tarihyazım sorunsalı olduğuna ilişkin ipuçları barındırmaktadır.Erken Cumhuriyet dönemi aydınının milliyetçiliği nerede aradığı ya da ?vernaküler? mimarlığın Cumhuriyet'in içinde nasıl konumlandırıldığı gibi sorunsallara farklı açılımlar getirebilmek amaçlanmıştır.Anahtar Kelimeler: Sedad Hakkı Eldem, milli mimari semineri, milliyetçilik, Türk tarih tezi, Türk sanatı, Türkiye'de mimarlığı tarihselleştirmek, ulusallık/ulusalcılık, yerellik, vernaküler, halk mimarlığı, geleneksel yapım yöntemi, Türk evi plan tipleri, Türk odası, sofa/hayat.
Behçet Ünsal (1912-2006): Biyografik ve bibliyografik bir değerlendirme
Erken Cumhuriyet Dönemi Türk Mimarlıının ekillenmesinde rol alan mimarları yaamöyküleri ve ürettikleriyle deerlendirmek, hem bugünü hem de geçmii anlamak adına gereklibir uratır. Sözü edilen dönem incelendiinde karımıza çeitli alanlarda ürünler vermibirçok mimar çıkar. Bu mimarlardan Behçet Ünsal özellikle mimarlık yazını alanında verdiiürünlerle incelenmeye deer bir isimdir.Bu çalımada mimarın hayatı, akademik çalıma ortamı, tasarımları, katıldıı yarımalar,çalıtıı kurumlar, kitapları ve çeitli dergilerde yayımlanan yazıları ile çalımaya yardımcıolabilecek dier kaynaklar incelenerek bir Behçet Ünsal biyografisi ve bibliyografyasıçıkarılmıtır. Çalıma altı bölüme ayrılmıtır. Birinci bölüm olan giri bölümünde konununamacı ve yöntemi ifade edildikten sonra ikinci bölümde mimarın yaam öyküsüne yerverilmitir. Üçüncü bölümde Behçet Ünsal'ın eitimcilii incelenmi; dördüncü bölümde isemimarlık ve ehircilik çalımaları kronolojik olarak ele alınmıtır. Beinci bölümde demimarlık yazını alanında ürettikleri çeitli alt balıklar atında incelenmitir. Altıncı ve sonbölümde ise bu bilgi ve belgeler ııında mimarın genel mimarlık eilimleri ile mimarlık tarihiadına ortaya koydukları, genel bir deerlendirme kapsamında sonuca balanmaya çalıılmıtır.Bu çalıma yapılırken yardımcı olabilecek pek çok tez, makale, kitap ve derginin yanı sıra,kiisel bilgi ve arivlerden de yararlanılmıtır. Kuruluu 1930 yılına kadar uzanan,Türkiye'nin en eski mimarlık dergisi ve dönemin tanıı Arkitekt (Mimar) dergisi bata olmaküzere pek çok süreli yayın kurulu tarihinden günümüze taranmıtır.Bu çalımada yapılan alıntılar, kimi zaman düzeltilen baskı hataları dıında, bire bir orijinalmetne sadık kalınarak kullanılmıtır.Anahtar Kelimeler: Cumhuriyet Dönemi, Türk Mimarlıı, Mimarlık Tarihçilii, MimarlıkYazını.
Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası dünya fuarlarına katılımı (1930-2000)
Uluslararası dünya fuarları ağırlıklı biçimde mimari öğelerle gerçekleştirilmiş zengin iletişim tasarımı araçları ve ortamlarıdır. Ülkelerin, firmaların ve uluslararası kuruluşların temsil edildiği fuar pavyonlarının ise birer iletişim tasarımı girişimi olduğunu söylemek mümkündür. Bu çalışmada, Türkiye'nin katıldığı uluslararası dünya fuarlarında gerçekleştirmiş olduğu Türkiye Pavyonları ile kendini nasıl görmek ve göstermek istediği, Türkiye'nin ve/veya Türk kimliğinin nasıl görselleştirildiği irdelenmeye çalışılmıştır. Bu doğrultuda, mimarlık aracılığıyla iletilen mesajın Türk mimarlık çevreleri ve Türk toplumunda oluşan yansımaları araştırılmıştır. İlk uluslararası katılım olan Peşte Sergisi (1930) için gerçekleştirilen Türkiye Pavyonu'nun "olmak istenen"i yansıttığı, ancak; bu imaj kurgusunun sonraki katılımlarda yinelenmediği görülmüştür. Bir sonraki katılımda (1939 New York Dünya Fuarı) gerçekleştirilen pavyon tasarımı ise kendi içinde çelişkiler barındırmakla birlikte, bu tasarımda, ülkenin kimliği ile modernitenin uzlaştırılmaya çalışıldığı bir denge arayışından söz edilebilir. Bu çalışma kapsamında incelenen Türkiye Pavyonu tasarımlarında, "olmak istenen" dışında "öteki"lerin (yabancıların) zihnindeki imajlar dikkate alınarak mevcut, alışılmış imajların tekrar edildiği dikkati çekmektedir. Bu durum, Türkiye'nin imaj tasarımının yapılmasının zorluğuna işaret etmektedir. Ülkenin imajına yönelik güncel bir kurgunun yapılarak bu kurgunun doğrudan bir parçası olacak mimari bir tavrın geliştirilmesinin ve Türkiye'nin imajının reel bir bazda ele alınarak imgelerin tekil olarak kavranılmasından ödün verilmesinin gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Anahtar Kelimeler: Uluslararası dünya fuarı, evrensel sergi, expo, imaj/iletişim tasarımı, kimlik görselleştirme. vıı
1800 - 1950 yılları arasında İstanbul'da faaliyet gösteren Rum mimarlar
19. yy ve 20. yy' in ortalarına kadar süren dönem içerisinde Osmanlı împaratorluğu'nun modernleşmesine koşut olarak Osmanlı Mimarisi'nin modernleşme çabalarına büyük ölçüde katkıda bulunmuş Rum kalfa ve mimarlarının çalışmaları dikkat çekicidir. Bu çalışmada, 150 yıllık süreç içerisinde faaliyet gösteren Rum mimar ve kalfaların yapılan ve çalışma koşullarının incelenmesi amaçlanmış ve tüm bu mimari faaliyetlerin Osmanlı mimarisine etkileri araştırılmıştır. Bunun için konuyla ilgili az sayıdaki Rumca ve Türkçe kaynak taranmış, büyük ölçüde Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nin belgelerinden yararlanılmış, ayrıca mimarların yapılarına yapıların üzerindeki ad yazıtlarından ulaşılmaya çalışılmıştır. 19.yy öncesinde Gayrimüslimler'e inşaat etkinliğinde çeşitli sınırlamaların olmasına rağmen bu dönemde de Rum mimar ve kalfaların çalışmalarından yararlanıldığı başlangıç olarak kabul edilmiştir. Rum mimar ve kalfaların 19.yy sonrasında ulusçuluk akımlarının etkisi ve Tanzimat'ın Gayrimüslimler'e verdiği haklar, Rum cemaatinin değişimi gibi çeşitli toplumsal veriler de göze alınarak değerlendirme yapılabilmiş ve 19. yy sonrasında inşaat etkinliğindeki sınırlamaların ortadan kalkmasıyla Rum mimar ve kalfaların çalışmalarının yoğunlaştığı belirlenmiştir. Rum mimar ve kalfaların 1930'lara dek etkili oldukları, 1930'dan 1950'lere kadar olan dönem içerisinde ise çeşitli toplumsal ve politik sebeplerden dolayı sayılarının ve faaliyetlerinin azalmış olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, 19.yy'da sayılan Gayrimüslimler'e göre az olan Türk mimarların Cumhuriyetin ilanından sonraki yıllarda inşaat faaliyetlerinde Gayrimüslim mimarların yerini aldıkları belirlenmiştir. Anahtar kelimeler: Osmanlı mimarlığı, Tanzimat, mimarlık pratiğinin örgütlenmesi.
Erken Cumhuriyet dönemi mimarlığında "öteki" sorunu 1923-1950
ÖZET Erken Cumhuriyet Türkiyesi'nde, Batılaşma başlığı altında gerçekleştirilen Modernleşme hareketi, geleneksel yapının tasfiyesini öngörmesi nedeniyle, geleneksel yapıya karşı işlenmiş bir suç unsuru barındırmaktadır. Erken Cumhuriyet dönemi ile birlikte yeniden kurulmaya çalışılan iç tutarlı yapı dahilinde oluşturulan toplumsal uzlaşım çabası ise bu noktadan hareketle
Erken Cumhuriyet Türkiyesi'nde kamusal yeşil alanın doğuşu
ÖZET Jürgen Habermas' in ilk kez 1962 yılında yayınlanan "Kamusallığın Yapısal Dönüşümü" adlı kitabından sonra tüm dünyada, öncelikle de siyaset bilimcilerin katkılarıyla şekillenen kamusal alan tartışmaları 90' lı yıllarda Türkiye'nin de gündemine girmiştir. Yapılan bu çalışmanın hedefi, tartışmalara mimarlık tarihi alanından katkıda bulunmaktır. Bu nedenle, kamusal alanlardan biri olan "parklar" in ortaya çıkışları, tarihsel kökenleri, fiziksel evrimleri ve bir değişim nesnesi olarak ideolojik açıdan anlamları ele alınmıştır. Uygarlıkların ilk yıllarından başlayarak doğaya müdahale ve ondan yararlanma fikri mevcuttur. Geleneksel dünyada doğa daha çok rekreasyon amaçlı değil avlanma, sebze- meyve bahçeleri gibi işlevsel amaçlara yönelik olarak oluşturulurdu. Zamanla estetik kavramının ortaya çıkışı, topografık ilerlemeler yeşil alanları tasarlanabilir kılmıştır. Bu andan itibaren yeşil alanlar aynı zamanda ideolojik bir boyut kazanmıştır. Erken Fransız bahçeleri kralın gücünün birer temsili olmuştur. Fransız Devrimi' nden sonra yeşil alanlar kamusal nitelik kazanmış ve halka açık parklara dönüşmüşlerdir. Sanayi Devrimi ile birlikte parkların kullanım biçimi de değişmiştir. Sağlık fikrinin ön plana çıkması ile artık oturarak kullanma yerine gezinti tercih edilir olmuştur, Türkiye'deki yeşil alanların evrimi de Batı dünyasındakine benzer bir değişim göstermiştir. Geleneksel Osmanlı dünyasında işe yararlığı ön plana alan bir kullanım varken, Batılılaşmanın etkisiyle XVIII. yüzyıldan başlayarak yeşil alanlar yalnız rekreasyon için kullanılır olmuşlardır. Geç Osmanlı döneminde ise yeşil alan kentlerin ve toplumun modernleştirilmesi projesi kapsamında kent parklarına dönüşmüştür. Erken Cumhuriyet aslında bir anlamda yarım yüzyıl önce evrimini tamamlamış olan parkları yeniden ideolojik bir çerçevede gündeme getirmiştir. Yani, kamusal yeşil alan da daha büyük bir üst kurgu içinde kendine verilen rolü yerine getirmiş ve sistemin, diğer birçok yapısı gibi, "ideolojik talim alanı" olmuştur.
Çağdaş mimarlık söylemlerinde İslami düşünce
Çağdaş mimarlık söylemleri, İslami düşünceye çeşitli biçimlerde yaslanarak mimari söylem üreten bir alanı banndranaktadur. Genel anlamda Müslüman coğrafyalarda üretilen mimarlığın ve mimari söylemlerin mevcut görüntüsü, onları özgöndergesel bir alan olarak ele alabilme olanağı sunmamaktadır. Bu nedenle tez içinde, hem coğrafi hem de zaman yayılımı olarak olabildiğince geniş bir yelpazede İslami düşünce ve söylem paketine, mimari söylemlerin beslendiği alam tanımlamaları bağlanımda yer verilmiştir. Bu geniş çerçevenin çizilmesinin nedeni, İslami mimarlık söylemleri içinde karşılaşılacak çeşitli kurguların, göndermelerin ve diğer alanlarla etküeşimlerinin genel bir görüntüsünü ortaya koyma çabasıdır. Bu çalışmada, İslami mimarlık söylemlerinin üretilme nedenleri ve yolları ile genel anlamda bu üretim alanının modernleşmeyle gerilimli ilişkisi incelenmektedir. Bu inceleme, farklı toplumsal, kültürel ve tarihsel durumlar ile kimlik tanımlamasıyla ilgili çeşitli noktalara referans veren mimarlık söylernlerinin karşılaştırmalı bir çözümlemesi yoluyla gerçekleştirilmektedir. Tez çalışmasında, İslami söylemlerin doğuşundan bugüne, bu alanı vareden koşul, durum ve dinamiklerle birlikte, bu alanın mimarlığa nasıl yansıdığı, hangi gerekçelerle yeniden üretildiği ve karşılaşılan sorunları aşma yollarının nasıl biçimlendirildiğinin araştırılması amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: İslami düşünce, mimari söylem, İslam mimarlığı, gelenek, modernleşme.
Çağdaş mimarlığın paradigmatik yapısında süreklilikler, süreksizlikler, 1920 - 1980
Mimarlık kuramı, Moderaite ile gelen bilgikuramsal dönüşümün sonuçlarını yaşamaktadır. Buna göre mimarlık kendi özerk bilgi alanım oluşturmak sorunu ile başbaşa kalmıştır. Bu hedefe ulaşmanın yolu doğal olarak kuramsal süreklilik içinde özerk bir mimarlık kuramının geliştirilmesi ile olanaklıdır: kuramsal süreklilik mimarlıkta paradigmatik bir yapının denetiminde sağlanmıştır. Bu yapı mimarlık tasarımına kuramsal olarak kaynaklık eden, paradigmaların işlev alanıdır. Paradigmalar yoluyla tasarımda model problem ve model çözüm olasılıkları elde edilmektedir. Böylelikle mimarlığı kuşatan olgular tanımlanma ve açıklanma olanağı bulmaktadır. Mimarlık kuramı paradigmatik açıklama dizgelerini oluştururken, iki yönde eğilim göstermektedir. Bunlardan birincisi açıklama dizgelerinin mimarlık dışı ve daha genel sistematiklere dayanarak kurulduğu 'bağıl' mantık, ikincisi de açıklama dizgelerinin mimarlığın kendi özgül alanı içinden kurulmaya çalışıldığı 'özerk' mantık çerçevesinde olmaktadır. Çağdaş mimarlık kuramı 1920'lerden 1980'lere uzanan gelişimi içinde bağıl olandan özerke doğru gelişen bir paradigmatik yapı göstermektedir. Bu iki karakteristik arasındaki fark, mimarlıkta biçim-anlam ilişkisi üzerinde yoğunlaşan tasarım sorunsalına farklı yaklaşım biçimlerinde yatmaktadır. Paradigmatik yapının sorunsal varlığı anlamında süreklilik gösteren niteliği, sorunsala yaklaşım biçimlerinde süreksizlik göstermektedir. Bilim Kodu Anahtar Kelimeler Sayfa Adedi Tez Yöneticisi 6001011 Paradigmatik Yapı, Bağıllık ve Özerklik 98 Prof. Dr. Uğur TANYELİ