Vergi mükellefi
Bu konu başlığı altında 71 tez
Varlık vergisi ve uygulanışı: Hatay örneği
Savaşlar, devlet ve toplum hayatlarını maddi ve manevi yönden yıkıma götüren olgulardır. Özellikle II. Dünya Savaşı, savaş kavramının daha geniş manalara ulaştığı bir yıkım olmuş, en az askeri kayıplar kadar sivil kayıplar da yaşanmıştır. Türkiye, bu savaşta her ne kadar etkin bir dış politika izleyerek harp dışı kalmışsa da sosyo-ekonomik yıkımdan kurtulamamıştır. Türkiye'nin almış olduğu ekonomik tedbirler içinde yankıları günümüze kadar süren varlık vergisi uygulaması önemli bir yer tutmaktadır. Varlık vergisinin tahakkuk ettirilmesinde ve mükelleflerin tespit edilmesinde keyfi hareketler olmuştur. Gelir-gider dengesine bakılmaksızın lüks bir yaşamı olan kişilere yüksek oranda vergi borcu yüklenirken; mal varlığı çok fazla olup alelade yaşam sürenlere daha az vergi tahakkuk ettirilmiştir. Varlık vergisi uygulamasının merkez üssü tarihi ve sosyal dokusundan ötürü İstanbul olmuştur. Varlık vergisi uygulamasının en ağır yanı çalışma kampları olmuştur. Vergi mükellef listelerinin defterdarlıklarda askıya çıkarılmasıyla birlikte on beş gün içerisinde borcunu ödemeyenler, kafileler halinde trenlerle Erzurum'un Aşkale ilçesine gönderilmişlerdir. Burada yol açma, taş kırma vb. işlerde çalıştırılmışlardır. II. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Hatay ili henüz Anavatana yeni iltihak etmiştir. Buna rağmen varlık vergisi hazırlıkları tüm ülkede olduğu gibi Hatay'da da başlamıştır. Hatay'da varlık vergisi mükelleflerinin listesi Hatay Defterdarlığı'nda askıya çıkarıldığı gibi bu dönemde yayınlanan Yenigün Gazetesi'nde de yer almıştır. Hatay sınırları içinde yaşayan hatırı sayılır bir gayrimüslim nüfus bulunmaktadır. Aynı zamanda sermaye birikimini de elinde tutan bu sınıfa yüklü miktarda varlık vergisi tahakkuk etmiştir. Hatay, tahakkuk ettirilen vergi miktarı açısından Türkiye'nin altıncı ili olmuştur.
Vergi uyumu ve uyumsuzluğu sonucunda oluşan mükellef tiplerinin belirlenmesi: Kocaeli örneği
Vergi uyumu, beyannamenin verildiği tarihte uygulanan vergi yasaları, yönetmelikler ve yargı kararlarına uygun olarak vergi yükümlülüğünün beyannamede tam olarak belirtilmesi ve beyannamenin tam ve zamanında ilgili yerlere verilmesi şeklinde ifade edilmektedir. Vergi uyumu / uyumsuzluğu neticesinde dört tip mükellef tipolojisi oluşmaktadır. Bu tipolojiler vergi kaçakçısı, sosyal vergi yükümlüsü, içten vergi yükümlüsü ve dürüst (gönüllü) vergi yükümlüsüdür. Bu çalışmanın amacı vergi mükelleflerinin, vergi uyumu veya uyumsuzluğu sonucunda oluşan mükellef tiplerinin hangisinde kendilerini konumlandırdıklarını tespit etmek ve bu durumu nasıl algıladıkların belirlemektir. Bu amacı gerçekleştirebilmek için çalışmada yöntem olarak nitel analiz uygulanmıştır. Nitel analiz çeşitli alt yöntemlere sahip olup bu çalışmada nitel araştırmanın derinlemesine görüşme tekniği tercih edilmiştir. Çalışmada uygulanan derinlemesine görüşme tekniği Kocaeli ilinde ikamet eden 12 mükellefe uygulanmıştır. Vergi uyumu/uyumsuzluğu kavramına örtüşmesi açısından araştırmaya katılan katılımcılar beyana tabi geliri sadece gayrimenkul sermaye iradından ibaret olan mükelleflerden oluşturulmuştur. Genel değerlendirme yapıldığında özellikle vatandaşlık görevi bilinci, vergi adaletinin güçlü olması gerekliliği, devletin olumlu politikaları, vergi otoritesinin olumlu davranışları, ülke ekonomisinde meydana gelecek pozitif gelişmelerin vatandaşların gelir düzeylerine ve hayat kalitelerine de yansıması mükelleflerin dürüst (gönüllü) vergi yükümlüsü tipolojisinde yer almalarını sağlayabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Vergi Uyumu, Vergi Uyumsuzluğu, Mükellef Tipolojileri, Nitel Analiz, Derinlemesine Görüşme.
Vergi yüküne karşı vergi mükelleflerinin tutumu: Kütahya örneği
Vergi olgusu eski çağlardan beri toplumların en gerekli yükümlülükleri arasında yer almıştır. Vergi, ülkemiz için değerlendirilecek olursa, gün geçtikçe önemi artan ve içselleştirilen bir görev hâline gelmiştir. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, vergi mükellefi kişinin bu görevi yerine getirmesi yasalar yoluyla kolaylaştırılmalıdır. Buradan yola çıkılarak vergi politikalarının gözden geçirilmesi ve refah seviyesini artıracak şekilde uygulanabilir hale getirilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada, vergi mükelleflerinin vergi politikalarına karşı tutumu incelenmiştir. Vergi mükellefi kişinin vergiye karşı olumlu ya da olumsuz davranışının altında yatan sebepler araştırılmıştır. Bu sebeple ilk iki bölümde vergi mükelleflerinin vergiye karşı nasıl bir tutum sergilediklerine dair sistemli bir araştırma yapılmıştır. Daha sonra Kütahya ili için anket çalışması yapılarak elde edilen veriler analize tabi tutulmuştur. Analiz sonuçları yorumlanarak üçüncü bölüm oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Vergi, Mükellef, Vergi Politikaları, Hükümet, Refah Seviyesi, Vergi Yükü, Vergiye Gönüllü Uyum.
Özel tüketim vergilerinin mükellefler üzerindeki etkisi (2011-2021)
Vergi, devlet sisteminin kamusal fonksiyonlarını yerine getirmek için kurulan eski ve köklü bir uygulamadır. Günümüze kadar birtakım değişime uğramış olsa dahi hep devlet tarafından karşılıksız tahsil edilmiştir. Vergi borçlusu konumunda olan vergi mükellefleri açısından verginin etkisi yadsınamaz. Özel tüketim vergisi gibi ödeme gücüne bakılmadan alınan vergilerin karşılıksız olması, mükelleflerin vergiye olan bakış açısını olumlu ya da olumsuz olarak şekillenmesine neden olur. Vergilendirmeden istenen amaçlara ulaşmak için mükellefin vergiye uyum sağlaması gerekmektedir. Bu çalışma mükelleflerin kişilik özelliklerinin, devlete olan bağlılığının, gelir durumunun, aile yapısının ve vergi sisteminden kaynaklanan faktörlerinin mükelleflerin vergiye ilişkin tutumunu nasıl etkilediğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda bazı ürünler seçilip 2011-2021 yılları arasındaki veriler dikkate alınarak mükelleflerin seçili ürünlerin kullanma durumu ile özel tüketim vergi gelirleri arasında ilişkisi incelenmiştir. Elde edilen bulgular sonucunda, özel tüketim vergi gelirlerinin söz konusu yıllar arasında giderek arttığı, mükelleflerin bazı ürünleri diğerlerine göre tercih ettiği, alkol ve alkol ürünlerinin kullanma oranının düştüğü gözlemlenmiştir. Ayrıca, bazı ürünlerin kullanımının daha arttığı göze çarpmaktadır.
Mükellef haklarının vergi uyumuna etkisinin analizi: Batı Akdeniz örneği
Batı Akdeniz Bölgesi'nde mükellef haklarının vergi uyumu üzerindeki etkilerinin tespit edilmesi amacıyla bu tez hazırlanmıştır. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde mükellef hakları, ikinci bölümde vergi uyumu konuları detaylı olarak incelenmiş, üçüncü bölümde Batı Akdeniz Bölgesi'nde anket yöntemi ile yapılan araştırma bulgularına yer verilmiştir. Araştırmada nicel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Veriler anket yöntemi ile elde edilmiştir. Araştırmaya ait verilerin analizleri; SPSS (Statistical Package for Social Sciences) ve Amos programları kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Öncelikle, verilerin güvenilirliği ve normal dağılımı sağlayıp sağlamadığını test etmek amacıyla; güvenilirlik ve normallik dağılımı analizleri yapılmıştır. Verilerin güvenilirliği test edildikten sonra yapı geçerliliğini sağlamak amacıyla ölçeklere doğrulayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Analiz sonucunda elde edilen araştırma boyutlarının birbirleri ile arasındaki ilişkiyi test etmek için korelasyon analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırma hipotezlerini test etmek amacıyla regresyon analizi ve varyans analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın boyutları; bilgi edinme hakkı, kesinlik hakkı, özel hayatın gizliliği hakkı, ticari sırların gizliliği hakkı, yargı yoluna başvurma hakkı, vergi uyumu ve vergi idaresine güven olarak belirlenmiştir. Yapılan analizler sonucunda: Vergi uyumunu, bilgi edinme hakkı, kesinlik hakkı ve vergi idaresine güvenin pozitif yönde etkilediği; vergi idaresine güveni, bilgi edinme hakkının pozitif yönde etkilediği; daha önce vergi denetimine tabi tutulanların, vergi cezası alanların, vergi uyuşmazlığı nedeniyle idari ve yargı çözüm yollarına başvuranların vergi uyumu düzeylerinin, bu deneyimleri olmayanlara göre yüksek olduğu; katılımcıların cinsiyetleri, medeni durumları, öğrenim durumları ve çalışma süreleri ile vergi uyumu düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olmadığı bulgularına ulaşılmıştır.
Muhasebe meslek mensupları ile mükellefler arası ilişkilerde karşılıklı sorunlar ve güncel çözüm önerileri: İzmir ilinde bir uygulama
1989 yılı 3568 sayılı Serbest Muhasebeci, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, Yeminli Mali Müşavir Kanununun uygulanması ile muhasebe mesleği yasal bir altyapıya sahip olmuştur. 3568 Sayılı kanuna göre Muhasebe Meslek Mensupları; Serbest Muhasebeci (SM), Serbest Muhasebeci Mali Müşavir (SMMM), Yeminli Mali Müşavir (YMM) olarak üç başlığa ayrılmıştır. 2008'de yapılan değişiklikle Serbest Muhasebenin adı kanundan çıkarılmıştır. Bu kanun, muhasebe meslek mensuplarının faaliyetlerine ilişkin ilke ve kuralları düzenlemenin yanı sıra mesleki sorunların çözülmesine ve muhasebe mesleğinin toplumsal olarak tanınmasına da ön ayak olmuştur. Meslek mensupları meslek gereklerini yerine getirirken, verileri işleyip bunlar hakkında sonuçlar elde edip ve bunları bilgi kullanıcılarına sunarken toplumu da düşünerek çalıştıkları için bu bağlamda sorumlulukları büyük önem taşımaktadır. Sosyal sorumluluk bilinciyle mesleki faaliyetlerini yürütürken birçok sorunla karşı karşıya kalırlar ve bunların çözümü için farklı beklentileri vardır. TÜRMOB, meslek odaları ittifakı olarak meslek mensuplarının biriktirdikleri sorunlara ve ticaret meslek odalarından beklentilerine çözüm bulmak için yoğun bir şekilde çalışıyor olsa da çözülmesi gereken sorunlar ve beklentiler hala mevcuttur. Bu çalışmanın amacı, 3568 sayılı kanunda yapılan değişiklik sonrası İzmir genelinde muhasebe meslek mensuplarının mesleki faaliyetlerini yürütürken karşılaştıkları sorunları ortaya koymak, mükellefler ile çatışmaları analiz etmek, ortak bir noktada buluşmalarını sağlayabilecek tavsiyelerde bulunmak, yapılabileceklerin altını çizmektir. Sorunların karşılıklı olarak analiziyle hem meslek mensuplarının hem de mükelleflerin sıkıntılarını ortaya koyabilmek ve yapılan hataların analizini sunabilmek çalışmamızda amaçlanmıştır. Bu bağlamda hazırladığımız ankette, İzmir'de çalışan Meslek Mensupları için SPSS istatistik paket programı kullanılarak anketten elde edilen verilerin analiz edilmesi ve anket sonuçlarıyla uyumlu olarak sonuçların yorumlanması, değerlendirilmesi ve çözüm yollarının saptanması amaçlanmıştır. Yapılan anket çalışmamızda elde ettiğimiz veriler ile analizinde bulunduğumuz sorunlar çoğu meslektaşı benzer sorunlarda buluşturmuştur. Yaşanan sorunlar belli başlıklarda toplanmıştır. Bunlar muhasebe ücreti, mükelleflerin eksik bilgilendirilmesi, büyük ve küçük bazlı işletmelerde evrak bazlı yaşanan sorunlar, meslek odaların eğitimleri ve geliştirilebilirliği, mesleğin saygınlığı ve meslektaş çalışanların yaratmış olduğu haksız rekabet ile mücadele olarak söylenebilir. Çalışmamızın son aşamasında yaşanılan sorunların tespit edildiği ve sonucunu tespit edebildiğimiz bölüm yer almaktadır. Anahtar kelimeler; Muhasebe, Muhasebe mesleği, Muhasebe meslek mensuplarının sorunları, Mükelleflerin sorunları, Meslek mensuplarının beklentileri, Mükelleflerin beklentiler.
Vergi denetiminde mükellef hakları ve vergi incelemesinden kaynaklanan hakların Danıştay kararları ışığında değerlendirilmesi
İnsan hakları temelinde demokrasi, anayasacılık hareketleri, hukuk devleti ve vergilendirme yetkisinin sınırlandırılmasına bağlı gelişen mükellef hakları, vergi sisteminin karmaşıklaşması, uluslararası alanda meydana gelen gelişmeler, teknolojik gelişim, mükelleflerin seçmen olarak önem kazanması ve vergi idaresinin mükellefe bakış açısının değişmesi ile önem kazanmış, küreselleşmeyle birlikte vergi idaresinin sınırları aşmasıyla uluslararası bir boyuta ulaşmıştır. 20. yüzyılın son çeyreğinde devletlerin yönetim anlayışında yaşanan dönüşümle birlikte, vergi idaresi ve vergilendirme anlayışı da kabuk değiştirmiştir. Gönüllü uyumun temel alındığı yeni sistemde, müşteri odaklı idarelerin, zorlamaya değil mükellef memnuniyetine önem verdiği görülmektedir. Bu noktada da mükellef haklarının tanınması, yasal güvence ile koruma altına alınması, mükelleflerce kullanılmasının sağlanması için, mükellefleri ve haklarını ön planda tutan bir anlayış benimsenmiştir. Bu noktada unutulmaması gereken bir diğer nokta ise, idarelerin mükellefleri mutlu etmelerinin, çalışanlarını mutlu etmekten geçtiğidir. Türk Vergi Sistemi, vergiyi doğuran olayın belgelendirilerek defterlere kaydedilmesi esasına dayanmaktadır. Yapılan işlemlerin kaydedildiği belgelerin ilk bakışta doğru olduğu kabul edilse de, belgelerde gösterilen işlemlerin gerçek mahiyetinin ortaya çıkarılması gerekmektedir. Bunu yapma yükü idareye ait olup, ödenmesi gereken verginin doğruluğunu araştırma, tespit etme ve sağlama amacı taşıyan vergi inceleme yetkisi de bu amaçla tanınmıştır. Bu çerçevede idarece gerek görülen durumlarda ve kimi zaman da mükelleflerin talepleri üzerine vergi incelemesi yapılmaktadır. Vergi incelemesi, mükelleflerin maddi ve manevi baskı altında hissetmesine sebebiyet verebilecek uzun bir süreç olması nedeniyle, inceleme sürecinde mükelleflerin haklarının detaylı şekilde ortaya konması, güvence altına alınması ve böylece kendilerini güvende hissetmelerinin sağlanması gerekmektedir. 2010 yılında, vergi inceleme sürecinde mükelleflerin hakları noktasında mevcut düzenlemelere ek birçok yasal düzenleme yapılmıştır. İzleyen süreçte de bu gelişimin sürdüğü görülmektedir. Hukuk devletinin bir gereği olmasının yanında, İnceleme sonucunda kendi başına icrai nitelik taşımayan vergi inceleme raporlarına dayanılarak yapılacak vergilendirme işlemlerinin sağlıklı olabilmesi adına, hazırlayıcı işlem niteliğindeki vergi inceleme sürecinde mükelleflere tanınan hakların tamamına uyulması gerekmektedir. Söz konusu kuralların ihlal edilmesi halinde, mükelleflerin açacakları dava ile ihlalin ağırlığına göre vergilendirme işleminin hukuka uygun olmadığını tespit ettirmesi mümkündür. Vergi inceleme sürecinde yapılan uygulamalar kadar, vergi incelemesini izleyen süreçte yapılan uygulamalar da önemlidir. Zira, inceleme sürecini izleyen süreçte de mükelleflerin hakları bulunmakta olup, söz konusu işlemlerde yapılacak hak ihlalleri için de aynı durum söz konusudur. Çalışma kapsamında, 2011 yılından itibaren verilen 203 Danıştay kararı incelenmiştir. Buna ek olarak, çalışma ile ilgili olduğu için, geçmiş tarihli bazı yargı kararlarından da yararlanılmıştır. Özetle, gerek inceleme sürecinde gerekse de sonrasında tesis edilen işlemlerde, mükelleflerin yargısal başvuru hakkını kullanarak, ihlal edilen haklarını araması, yasama, yürütme ve yargı fonksiyonlarının kullanımına etki etmektedir. Özellikle, idari uygulamalara mükellef lehine olacak şekilde yön verildiği görülmektedir. Bununla birlikte, mükelleflerin vergi incelemesinde sahip oldukları usule ilişkin haklarının ihlal edildiğine dair az miktarda ihtilafa rastlanmıştır. Bu noktada Danıştay'ın görüşü, vergilendirme işlemine etkisi bakımından sadece asli şekil noksanlıklarının işlemin iptalini gerektireceği yönündedir. Bir hakkın tanınması kadar korunması da oldukça önemlidir. Bu bağlamda mükellef ve Müfettiş haklarının tanınması ve korunması için çalışmalar yapılması ve hak ihlallerinin yaptırımlara bağlanması gerekmektedir.
Türkiye'de gönüllü vergi uyumunu etkileyen faktörler
Geçmişten günümüze vergi gelirleri, devletlerin harcamalarını gerçekleştirmesi için kullandığı en önemli kalem olmuştur. Mükelleflerin vergi ödevleri karşısında gösterdikleri tavır ve tutumlar vergi gelirleri üzerinde önemli bir etkiye sahip olabilmektedir. Mükelleflerin vergi ödevini gerçekleştirme konusunda göstereceği isteksizlik, vergi karşısında olumsuz davranışların gelişmesine ve vergi gelirlerinde azalmaya neden olabilecektir. Vergi bilincinin yeterince gelişmemesi, vergi politikalarının mükellef odaklı olmaması vergiye karşı olumsuz davranışların gelişmesinde etkili olabilmektedir. Mükelleflerin vergi uyumunu sağlamak amacıyla toplumu yönetenlerde yeterli vergi bilincine sahip olmalıdır. Vergi uyumunun gerçekleşmesi bireysel bir olgu olmasının yanı sıra aynı zamanda toplumsal bir olgu olarak da değerlendirilmelidir. Vergi uyumunun ve vergiye karşı davranışları etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi için Hatay ilinde 300 mükellef ile 34 soruluk anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Amaç anket sorularına verilen yanıtlardan elde edilen sonuçlardan hareketle mükelleflerin vergi uygulamaları karşısındaki düşünce, tavır ve davranışları hakkında tespitte bulunmaktır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde vergi kavramı teorik olarak ele alınmıştır. İkinci bölümde mükelleflerin vergiye uyumunu etkileyen faktörler incelenmiştir. Son bölümde ise anket sonuçlarının frekans değerleri ve yapılan çapraz tablolar analizi yer almaktadır.
Banka ve sigorta muameleleri vergisi ve bu vergi karşısında mükelleflerin tutum ve davranışları: Denizli ili örneği
Günümüzde devlet, kişilerin toplumsal menfaatlerini sağlamak için vergiye ihtiyaç duymakta ve bu anlamda da vergilerin önemi giderek artmaktadır. Mükellefler içinde yaşadığı toplumun birer zorunluluğu olarak vergi ödemekle yükümlüdürler. Vergi ödemekle yükümlü mükellefler sadece bireyler değil aynı zamanda kurumlarında ödemekle yükümlü oldukları vergiler de bulunmaktadır. Ülkemizdeki bütçenin dengelenmesi ve devletin gerekli duyduğu finansmanın sağlanması açısından nakit paraya olan ihtiyaç giderek artmaktadır. Devlet bu anlamda finansman ihtiyacını daha hızlı ve pratik yoldan karşılayabilmek için dolaylı vergilere yönelmektedir. Ayrıca dolaylı verginin, harcamalar ve işlemler üzerinden alınması verginin geniş tabanlara yayılmasına olanak sağlamakta ve bu sayede kolay bir şekilde birçok bireyden bu vergiyi tahsil edebilmektedir. Bu çalışma da bankaların vergiyle olan ilişkisi ele alınıp aynı zamanda dolaylı bir vergi olan Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi ele alınmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde dünyada bankacılık işlemlerine uygulanan vergiler ele alınmış olup Türkiye ve diğer ülkelerde uygulanan finansal işlem vergilerine yer verilmiş ve Türkiye'de finansal işlemlerin uygulanabilirliği hakkında yorumlar yapılmıştır. İkinci bölümde kurumsal yapıya sahip olan bankaların, devlete kendi faaliyetlerinden dolayı ödemiş oldukları vergiler incelenmiş ve aynı zamanda devletin bankalara yüklemiş oldukları sorumluluk sıfatlarıyla ödemiş oldukları vergilerden de bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde ise, bankaların yükümlü sıfatıyla mükelleflerden tahsil ettiği finansal işlem vergisi olarak ta adlandırılan banka ve sigorta muameleleri vergisi karşısındaki mükelleflerin tutum ve davranışlarının ne yönde oldukları ve vergi hakkındaki bilgisi ölçülmüştür. Mükelleflerin tutum ve davranışlarının ölçümünde anket çalışmasına yer verilmiştir. Yapılan bu anket çalışmasının katılımcıları ise Denizli Merkez İlçedeki Yapı ve Kredi Bankası'nın müşterileri olmuştur. Anket çalışmasından elde edilen veriler istatistiki analiz teknikleri ile bir sonuç elde edilmiştir. Bu anlamda daha önce bir çalışma yapılmadığı için Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi konusunda ülkemizde yapılan ilk anket çalışması olmuştur. Bu çalışma sonucunda vergi mevzuatında yapılacak olan düzenlemelere ışık tutacaktır.
Türkiye'deki dolaylı vergilerin vatandaşlar üzerindeki etkilerinin belirlenmesine yönelik bir çalışma: İstanbul ili Kadıköy örneği
Devletin vergi gelirlerinin azalmasının temelinde vergi kayıp ve kaçakları ile kayıtdışılığın çeşitli faktörleri bulunmaktadır. Başta ülkenin siyasal, sosyal ve ekonomik gelişmişlik düzeyi ile doğrudan ilişkili olan kayıtdışılığın, en önemli nedenlerinden biri de, ülkenin uyguladığı vergi politikaları ve vergi uygulamalarıdır. Devletlerin vergi gelirlerini arttırmak için gerek vergi oranlarını arttırmaları ve gerekse vergi adaletsizliğine neden olan dolaylı vergilere ağırlık vermeleri, kayıtdışılığı ve dolayısı ile devletin vergi kaybını arttırmaktadır. Bu bağlamda, "Türkiye'deki Dolaylı Vergilerin Vatandaşlar Üzerindeki Etkilerinin Belirlenmesine Yönelik Bir Çalışma: İstanbul İli Kadıköy Örneği" başlıklı bu araştırma çalışmasında, dolaylı vergilerin vatandaşlar tarafından algılanması ve dolaylı vergilerin etkilerinin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Bu araştırma çalışmasının evrenini İstanbul ili Kadıköy ilçesinde yaşayan vatandaşlar, örneklemini ise araştırma evreninden rastgele örneklem seçimi yöntemi ile belirlenen kişiler oluşturmaktadır. Evrenin varyansı bilinmediğinden, %95 güvenilirlikte ve %5 hata payında sonuçlara ulaşabilmek için asgari örneklem büyüklüğü n=384 bulunmuştur. Bu bağlamda, araştırma evreninde 450 kişiye anket uygulaması gerçekleştirilmiştir. Anket formları düzenlenmiş ve 400 anketin analiz için veri setine dahil edilebileceği belirlenmiş ve n=400 olarak kabul edilmiştir. Bu araştırma çalışmasının modeli, kavramlar ve teoriye ilişkin bilgi ve veriler için literatür tarama yöntemi, uygulama çalışması için ise "betimleyici, ilişkisel tarama (survey)" modelidir. Bu araştırma çalışmasının verilerinin analizinde, sosyal bilimlerde yaygın olarak tercih edilen SPSS Paket İstatistik Programının 20.0 versiyonu kullanılmıştır. Araştırma anket sorularından elde edilen verilerin dağılımı için faktör analizi yapılmış ve verilerin normal dağılım gösterdiği tespit edilmiştir. Verilerin normal dağılım göstermesi nedeniyle, hipotezlerin sınanmasında 'parametrik' testler kullanılmıştır. Verilerin analizinde; frekans, dağılım, faktör ve tanımlayıcı istatistiksel (korelasyon) analizlerden ve iki farklı değişken arasında farklılık veya ilişki olup olmadığının belirlenmesini sağlayan, tek yönlü tek ana kütle t-testi, çift yönlü t-testi ve varyans (ANOVA) analizleri kullanılmıştır. Araştırma verilerinin analizi sonucunda elde edilen tüm bulgular sonucunda, "İstanbul ili Kadıköy ilçesi evreni özelinde dolaylı vergilerin, vatandaşların vergiye bakışları ve vergi algısı üzerinde etkisi var mıdır?" problem cümlesi; dolaylı vergilerin vatandaşların vergiye bakış açıları ve vergi algısı üzerinde olumsuz etkileri olduğu şeklinde cevaplandırılmıştır. Bu bağlamda vatandaşın vergiye bakış açısı ve vergi algısındaki negatif değişimin; sosyal adaleti, kayıtlı ekonomiyi, GSYH'yi, devletin yatırım ve kalkınma politikalarını, vergi gelirlerini, ekonomik, sosyal ve siyasal gelişmeyi ve milli gelir artışını olumsuz etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Bu araştırma sonucunda ulaşılan bulgu ve bilgiler sonucunda, araştırmanın başında hedeflenen, dolaylı vergilerin vatandaşlar üzerindeki etkileri belirlenmiş ve araştırma amacına ulaşmıştır. Bu bağlamda kamuya şu öneriler sunulmuştur: • Yeni kamu yönetimi anlayışı gereği, devletin tüm faaliyet ve harcamalarını şeffaf bir şekilde kamuya açıklaması, toplumsal anlamda devletin vergi gelirlerini etkin bir şekilde değerlendirdiği algısını güçlendirecek ve dolayısı ile vergiye bakış açısına pozitif katkı sağlayacaktır. Bu nedenle devletin şeffaflaşması ve hesap verebilirliğinin yaygınlaştırılması gerekmektedir. • Vergi gelirleri içindeki dolaylı vergilerin payının azaltılarak, servet ve gelir üzerinden alınan vergilerin arttırılması yönünde yasal düzenlemeler yapılmalı ve vergi tahsilinde etkinlik sağlanmalıdır. Anahtar Kelimeler: Verginin Etkin Kullanımı, Dolaylı Vergiler, Vergi Algısı, Vergi Adaleti, Şeffaflık.
Mükellef hakları ve Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkı, AİHS'nde sayılmış ve Anayasada da teminat altına alınmış temel hak ve özgürlüklerin, kamunun eylem, işlem ya da ihmali sebebiyle ihlal edildiğini iddia eden mükelleflerin başvurabilecekleri 6216 sayılı Kanunla kabul edilen ve 23/09/2012 tarihinden itibaren uygulanan bir hak arama yoludur. Bu yolun kullanılabilmesi için mükelleflerin, yargı yolu gibi idari ve hukuki hak arama yollarını tüketmiş ve bu mercilerden alınan kararların hak ihlali iddialarını karşılamaması gerekmektedir. Bu nedenle AYM'ne bireysel başvuru yolu istisnai ve ikincil bir yoldur. Bu çalışmanın amacı, vergi konulu başvuruların haklar, müdahale iddiaları, sonuç ve giderim yolları yönünden incelenerek ortaya çıkması muhtemel ihtilafların AYM'ne intikal ettirilmeden idari ve yargısal çözüm yollarında giderilebilmesine ışık tutmaktır. Bu doğrultuda çalışmada birinci bölümünde temel hak ve özgürlükler açısından mükellef hakları incelenmiştir. İkinci bölümde vergi uyuşmazlıklarının nedenleri ve vergi uyuşmazlıklarının çözümünde mükellef haklarının korunması yolları irdelenmiştir. Üçüncü bölümde mükellef hak ve özgürlüklerinin bireysel başvuru yoluyla korunmasına ilişkin kararların değerlendirilmesi yapılmıştır. 2012 - 2019 yılları arasında yapılan vergi konulu 122 bireysel başvuru, durum çalışması yöntemine uygun olarak doküman incelemesi ve içerik analizi ile değerlendirilmiştir. İkinci ve üçüncü bölümde 122 karardan içtihat oluşturmuş ya da oluşturabilecek olanlar nitel olarak ayrıntılı bir şekilde irdelenmiştir. Ayrıca tüm kararlar frekans analizleri ile nicel olarak analiz edilmiştir. AYM'ne bireysel başvuru her ne kadar AİHM'ne giden başvuru sayısının azalmasını sağlamışsa da, vergi konulu uyuşmazlıkların çözümünde; vergi mevzuatının sadeleştirilmesi, vergi düzenlemelerinin esaslı noktalarının kanuna dayandırılması, mevzuat hükümleri arasındaki çelişkilerin giderilmesi, vergi idaresinin mükellef haklarını gözetmesi, yargı organlarının iş yükünün hafifletilmesi gibi yapılacak düzenlemeler sürecin etkinleşmesini sağlayacaktır.
Vergi uyuşmazlıklarının idari ve yargı aşamalarında çözümünün karşılaştırılması ve 2010 yılı sonrası İzmir İli örneği
Vergi, devletin bireylerden kamu ihtiyaçlarını karşılamak için topladığı en önemli gelir kaynağıdır. Devlet, otoriter gücünü kullanarak topladığı vergiler, tek taraflı işlem olması sebebi ile mükellef ile işlemi gerçekleştiren vergi dairesi arasında çeşitli uyuşmazlıklar çıkması kaçınılmaz olmaktadır. Vergi idaresi ile mükellefler arasında gerçekleşen uyuşmazlıkların çözümünde mükellefin izleyeceği iki yol vardır. Bunların ilki olarak "Barışçıl yol" olarak da adlandırılan idari çözüm yoludur. Bu yolla mükellefler, uyuşmazlığı yargı yoluna taşımadan, idare ile kendi arasında çözmektedir. Bir diğer yol ise mükellefin uyuşmazlığı yargı yoluna taşımasıdır. Bu yolda mükellef idare ile bir çözüme varamaması durumunda söz konusu uyuşmazlığı yargı yoluna taşımasıdır. İdari çözüm yolu olarak mükelleflere sunulan seçenekler uzlaşma, cezalarda indirim, vergi hatalarının düzeltilmesi, üst makama başvuru, pişmanlık ve ıslah müesseseleridir. Mükellef bu yollardan herhangi birini seçerek vergi uyuşmazlığını gidermek için idare ile anlaşmaya varabilmektedir. Mükellefin uyuşmazlığı idari yollarda çözüme kavuşturamaması durumunda yargı yolunu tercih edebilir. Anayasanın 125. maddesince; "İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır." ifadesi mükellefin, idarenin tek taraflı gerçekleştirdiği idari işlem olan vergiyi, yargı yoluna taşıyabilme imkanı sağlamıştır. Çalışmanın ilk bölümünde, vergi uyuşmazlıklarının idari çözüm yollarına anlatılmaktadır. İkinci bölümünde ise vergi yargısı ele alınacaktır. Son bölümde ise, İzmir ili örneği ile iki çözüm yolu karşılaştırılacaktır. Anahtar Kelimeler: Vergi uyuşmazlıkları, İdari Çözüm Yolları, Yargı yolu, İzmir ili Örneği.
Vergi incelemelerinde ortaya çıkan sorunlar ve çözüm yolları (İzmir ili uygulaması)
Vergi, bir devletin en önemli gelir kaynaklarından biridir. Kamu hizmetlerinin yerine getirilmesi ve bazı devlet politikalarının uygulanması açısından vergilerin zamanında toplanılması gerekmektedir. Devletin faaliyetlerini sürdürebilmesi için sorunsuz bir vergi denetim sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Dolayısıyla, vergi denetim sistemindeki sorunların çözülmesi; devlet gelirlerinin devamlılığının sağlanması böylece kamu hizmetlerinin yerine getirilmesi ve devlet politikalarının uygulanması bakımından büyük önem arz etmektedir. Türkiye'de, vergi denetim sistemindeki sorunların giderilmesi için 2010 yılında 6009 sayılı kanunla yenilikler getirilmiş ve 2011 yılında 646 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile vergi denetimi yapan kurumlar tek çatı altında toplanmıştır. Söz konusu değişikliklerin ne dereceye kadar başarılı olduğunun incelenmesi çalışmamızın amacını oluşturmaktadır. Bu amaçla, mükelleflere ve mali müşavirlere anket çalışması yapılmıştır. Söz konusu iki gruba da 10 farklı ifade yöneltilmiş ve bu ifadelere katılıp katılmadıkları sorulmuştur. Alınan yanıtlar neticesinde elde edilen veriler; frekans, çapraz tablo ve iki değişkenli korelasyon analizlerine tabi tutulmuştur. Sonuçlar tablolaştırılarak tarafımızca yorumlanmıştır. Elde edilen sonuçlar çerçevesinde, 6009 sayılı kanunla ve 646 sayılı KHK ile yapılan değişikliklerin, vergi denetim sisteminde şeffaflığı arttırdığı ancak etkinliği arttırmadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, mali müşavirlerle ve mükelleflerle yapılan bire bir görüşmelerden, vergi denetim sisteminde yapılan değişiklikler sebebiyle mükellef haklarında belli bir düzeyde ilerleme kaydedildiği belirlenmiştir. Vergi denetimi yapan kurumların tek çatı altında toplanması ve getirilen yenilikler sayesinde eski sisteme dair sorunların çözüldüğü görülmüştür. Ancak, yeni sistemde göz ardı edilen bazı noktalar nedeniyle yeni sorunlar ortaya çıkmıştır.
Mükellef hakları ve vergiye gönüllü uyum
Günümüzde, vergi yönetimleri daha etkin hizmet sunabilmek için mükellef odaklı yaklaşıma geçmişlerdir. Dünyada da hukuk alanında bireyi korumaya yönelik girişimler, insan haklarının artan önemiyle birlikte mükellef haklarını daha da ön plana çıkarmıştır. Vergi mükelleflerinin vergi karşısındaki tutum ve davranışları, onların devlete olan güvenleriyle ilişkili olarak değişmektedir. Gönüllü uyumun sağlanmasında mükellef hakları odak noktasıdır. Esasında bunlar ilişkili kavramlardır. Devletler, vergi mükelleflerini korumaya yönelik tedbirler almazlarsa vergi toplama sürecinde de zorluklarla karşılaşacaklardır. Gönüllü uyum, psikolojik, sosyolojik ve kültürel bir olgudur. Bu çalışmada vergi uyumunun nelerden etkilendiğini ve mükellef haklarının dünyada artan öneminin gönüllü uyum konusunda nasıl etkisi olabileceği analiz edilmiştir. Birinci bölümde mükellef hakları ile ilgili örnekler incelenmiş ve mükellef haklarındaki eksikliklerin gönüllü uyumsuzluk sorununa yol açacağı tespit edilmiştir. İkinci bölümde ise Türkiye'de örnek yargı kararlarında ve Vergi Usul Kanun'da yer alan mükellef hakları incelenmiş, ülkemizde mükellef haklarıyla ilgili hukuksal düzenlemelerin neler olduğu ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde de mükellef haklarının genel yeri tespit edilmiştir. Son bölümümüzde ise mükellef haklarının gönüllü uyumu nasıl etkilediğini görebilmek için Manisa Merkez İlçe'ye kayıtlı vergi mükellefleri ile anket uygulaması yapılmıştır. Ayrıca, vergi mükellefleri ile muhatap olan vergi yöneticilerinin de mükellefler ve mükellef hakları konusundaki görüşleri yapılan anket çalışmasıyla incelenmiştir. Mükellef hakları konusunda ülkemizde çalışmalar az sayıdadır. Mükellef ile vergi yetkilileri arasında etkin bir iletişim yoktur. Son yıllardaki gelir idarelerindeki olumlu gelişmelerin bu sorunun çözümünde etkili olduğu gözlemlenmektedir. Son bölümümüzde teorik çerçevede incelediğimiz mükellef hakları konusunun vergi uyumu konusundaki etkisi uygulamalı bir çalışma ile pekiştirilmiş, farklı istatistikî analiz teknikleri ile uygulama sonuçlandırılmıştır. Mükellef hakları, küreselleşen dünyada vergi idarelerinin etkinliğini arttırmak için önemli bir konudur. Gönüllü uyumun sağlanmasında mükellef haklarının hukuksal açıdan da sistematize edilmesi ve mükellefler üzerinde yaygınlaştırılarak eğitimler verilmesi, onların tutum ve davranışlarını olumlu etkileyecek, kilit bir rol üstlenmektedir.
Yeminli mali müşavirlerlerin tasdik işleminden kaynaklanan sorumlulukların değerlendirilmesi ve gelir idaresi, yasa koyucu ve mükellef arasında yaşanan sorunların ortaya konmasına ilişkin bir araştırma
Bu araştırmanın amacı, Yeminli Mali Müşavirlerin tasdik hizmeti sürecinde gelir idaresi ve mükellefler arasında yaşadıkları sorunlar ile tasdik hizmetinden doğan sorumluluklarının değerlendirilmesidir.Araştırma sırasında öncelikle literatür taraması metodu kullanılarak YMM mesleği ile ilgili tanımlamalara yer verilmiştir. Ardından mesleğin ülke boyutunda içinde bulunduğu durum dünya geneli örnekleri ile birlikte açıklanmış ve Türkiye için kıyaslamalara gidilmiştir.Son olarak da YMM mesleğini icra edenlere yönelik olarak hazırlanmış anketlerden elde edilen verilere dayanılarak ortaya çıkan sonuçlar analiz edilmiştir. Araştırmanın örneklemini İzmir YMM Odası'na kayıtlı 224 YMM oluşturmaktadır. Çalışmada anket metodu ve mülakat tekniği uygulanmıştır. Elde edilen veriler SPSS paket programı yardımı ile analize tabi tutulmuştur. Araştırma sonuçlarına göre ankete katılan Yeminli Mali Müşavirlerin büyük çoğunluğu, 3568 Sayılı meslek yasasında ciddi mevzuat karmaşası olduğunu, bunların özellikle tasdik hizmeti sürecinde daha da su yüzüne çıktığını ifade etmişlerdir. Yine meslek mensuplarının büyük çoğunluğu yasa koyucunun ve gelir idaresinin yetkilendirme konusunda karşılıklı tutarsızlık içinde olduğunu ve sorumlulukların yaptırımlarının çok ağır şartları kapsadığını belirtmişlerdir.
Türkiye'de vergi denetiminin mükellefler üzerindeki etkisi (Manisa ili vergi mükelleflerinin denetime bakışı üzerine bir anket çalışması)
Vergi, devletin kamu harcamalarının finansmanını karşılamak üzere toplumu meydana getiren kişi ve kurumlardan kazançlarına göre, karşılıksız ve zorunlu olarak aldığı ekonomik değerlerdir. Günümüz vergi sistemleri büyük ölçüde beyan usulüne dayanmaktadır. Bu usulde, mükellefler veya vergi sorumluları vergi matrahını kanunda belirtilen usuller çerçevesinde kendi hesaplayarak vergi dairesine beyanname ile bildirmektedir. Mükellef bu usulde aktif bir rol oynamaktadır. Bu nedenle mükellef tarafından beyan edilen vergi matrahının gerçeği yansıtıp yansıtmadığı büyük önem taşımakta olup, bu durum ise etkin bir vergi denetimini zorunlu kılmaktadır. Vergi denetimi ise, vergi kanunlarında yer alan hükümlere uyulup uyulmadığını ve ödenecek verginin doğruluğunu araştırmak ve tespit etmek ve sağlamak üzere yapılır. Beyan edilen kazançların gerçeğe uygun olup olmadığı da ancak vergi denetimleri ile ortaya çıkmaktadır.Vergi idaresinin en önemli uygulaması vergi denetimidir. Denetimler, denetim birimlerinin yapısı ve denetmenlerin davranışları doğrudan mükellefin tutum ve davranışları üzerinde etkili olmaktadır. Denetim özellikle mükellefler üzerinde önleyici, düzeltici ve eğitici etkisiyle vergi kayıp ve kaçaklarını azaltmada önemli bir faktördür. Ayrıca denetim, mükelleflerin yasalara uygun davranmasını sağlayarak vergiye uyumun arttırılmasını sağlamaktadır.Bu çalışmada, vergi denetiminin teorik temelleri ele alınmış, vergi denetiminin Türkiye'deki tarihsel gelişiminden bahsedilmiş ve ülkemizde vergi denetiminin istenen düzeyde ve etkinlikte yapılmadığının nedenleri ve vergi denetiminin yeniden yapılandırılması için alınması gereken tedbirler üzerinde durulmuştur. Son olarak da vergi mükelleflerinin denetime bakışını ortaya koymak üzere Manisa Merkez İlçe'de 272 vergi mükellefini kapsayan bir anket çalışması yapılmıştır.
Türkiye'de vergi ceza sisteminin etkinliğine ilişkin algılamalar (Manisa örneği)
Devletin, kamu hizmetlerinin finansmanı için vergileme yetkisi dahilinde elde ettiği vergiler; devlet için önemli bir gelir kaynağı olmakta iken mükellefler tarafından yük olarak algılanmaktadır. Vergi ödemenin gelirlerinde azalışa neden olduğunu düşünen mükellefler vergiye karşı uyumsuzluk göstermektedirler. Mükellefler, yasalara karşı gelip ödeyecekleri vergiyi gizleyerek vergi kaçırmakta ve devlet gelirlerinde önemli azalışlara neden olmaktadırlar.Vergi uyumuna etki eden önemli hususlardan birisi de mükelleflerin vergi ceza sistemini algılayış biçimidir. Mükelleflerin ceza sistemi hakkındaki bilgi düzeyi, beklentileri, zihniyeti gibi kişisel faktörler ile sosyal, hukuki ve ekonomik faktörler bu algılama biçimini etkilemektedir.Bu çalışmada, suçların önlenmesinde cezaların etkinliğini belirleyen faktörler ile yaptırımların caydırıcılığı üzerinde durularak, Manisa ili Merkez ilçesindeki vergi mükellefi olan esnaflar, vergi dairesi çalışanları ile meslek mensuplarının vergi ceza sistemini nasıl algıladıkları çeşitli önermelerle alan çalışması yapılarak ortaya konmuştur.
Türkiye'de vergi mükelleflerinin vergiye gönüllü uyumunu belirleyen faktörler
Vergi, günümüz çağdaş devletlerinin en önemli gelir kaynağıdır. Devletler bu gelir kaynağına etkin bir biçimde ulaşabilmek için ülkenin ekonomik ve sosyal koşullarına en uygun olan vergi politikasını uygulamak zorundadır.Vergilerin vatandaşlar üzerinde oluşturduğu etkiler ise onların vergi karşısındaki tutum ve davranışlarının şekillenmesini sağlar. Vatandaşların harcanabilir gelirinde azalmaya yol açan vergiler karşısındaki davranış biçimleri farklılık gösterir. Uygulanan vergi politikasından olumsuz etkilenen ve haksızlık olduğunu düşünen vatandaşlar vergiye uyum göstermeyerek vergi kayıp ve kaçaklarına yol açacaklardır.Etkin bir vergi sisteminde vergiye gönüllü uyum olması esastır. Ancak gerek uygulanan yanlış politikalar, gerekse vatandaşların bilinçsizlikleri vergiye gönüllü uyumu engellemektedir. Vergi uyumsuzluğu sorununun ortaya çıktığı böyle durumlarda ise ceza sistemi devreye girmektedir.Vergiye gönüllü uyumun olması beklenirken vergi uyumsuzluklarının yaşandığı durumlarda bunun nedenlerinin araştırılması gerekmektedir. Vergiye gönüllü uyumu etkileyen faktörler iyi analiz edilirse bu durumun önüne geçecek önlem planları uygulanabilir.Çalışmanın amacı vergiye gönüllü uyumu etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve Türkiye'deki durumun açıklanmasıdır. Bu bağlamda birinci bölümde vergi kavramı ve vergileme tarihçesi ele alınmıştır. İkinci bölümde vergiye gönüllü uyumu etkileyen faktörler açıklanmış ve son bölümde konu Türkiye üzerinden ele alınmıştır.Anahtar Kelimeler: Vergileme Sınırı, Gönüllü Vergi Uyumu, Vergi Uyumsuzluğu, Vergi Afları, Vergi Oranları.
Teori ve uygulamada vergi incelemesinde mükellef hakları
Günümüz çağdaş devletlerinde olduğu gibi ülkemizde de vergi sistemi beyan esasına dayanmaktadır. Bu sistemde mükellefler, kendi kazançlarını tespit etmekte ve bunun üzerinden beyanda bulunmaktadırlar. Beyan esası olarak adlandırılan bu usulün uygulanması mükelleflerin beyanlarının denetlenmeyeceği anlamına gelmemektedir.Beyan esasının geçerli olduğu vergi sistemlerinde, mükelleflerin beyanlarının gerçeği yansıtıp yansıtmadığının tespiti ve kontrolünde en etkili denetim türü vergi incelemeleridir. Vergi incelemeleri, vergi inceleme elemanları aracılığı ile gerçekleştirilmektedir. Vergi İnceleme elemanları, vergi inceleme yetkisine sahip, vergi inceleme görevini ifa eden, bu sıfatla hem ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştıran, tespit eden ve sağlayan, hem de idari vergi cezalarını tespit eden kamu görevlisidir.Vergi incelemeleri, mükellefleri olumsuz etkileyen bir süreci kapsamaktadır. Bu nedenle vergi incelemeleri gerçekleştirilirken mükelleflerin yükümlülükleri kadar hakları konusunda da bilgilendirilmesi ve vergi idaresinin mükellef odaklı bir anlayış ile hareket etmesi, mükelleflerin sahip olduğu bu olumsuz bakış açısını değiştirici etki yapabileceği gibi vergi bilinci ve vergi ahlakının gelişmesine de olumlu katkıda bulunacaktır. Dolayısı ile sadece mükellef aleyhine olan durumlar değil, lehine olan durumlarında göz önünde bulundurulması, vergisel gerçeklerin mükellefleri zor durumda bırakmadan ortaya konması gerekmektedir.
Mükellef hakları ve yükümlülüklerinin bilinmesinde ve korunmasında Vergi İletişim Merkezi Müdürlüğünün önemi
İnsanlık tarihinde eski çağlardan beri bulunan vergi kavramı, günümüz toplumları açısından da önemli bir kavram olmaya devam etmektedir. Vergi koyma ve toplama yetkisini elinde bulunduran otorite ile vergi vermekle yükümlü olan mükellefin ilişkisi pek çok düzenlemeye konu olmuştur. Bu kapsamda; mükellef hak ve sorumlulukları ile çeşitli ilkeler ortaya konmuş, kanun, tüzük, genelge veya özelge gibi yasal düzenlemeleri yapılmış ve bunların yanı sıra, vergi idareleri ve bu idarelere bağlı çeşitli kurumlar oluşturulmuştur. Çağımızda yaşanan sosyal ve ekonomik gelişmeler doğrultusunda yaygınlaşmaya başlayan mükellef odaklı bakış açısı ise vergi idarelerini daha açık, erişilebilir ve mükellefle güven temelinde ilişki kuran kurumlar olmaya yönlendirmektedir. Vergi İletişim Merkezi (VİMER), ülkemizde bu tür bir anlayışın sonucu olarak oluşturulmuş olan bir kurumdur. Gelir İdaresi Başkanlığına bağlı olarak faaliyette bulunan VİMER temelde bir iletişim merkezidir. VİMER ile sunular hizmetler sayesinde mükelleflere kesintisiz hizmet sunulmasının yanı sıra, vergilerin zamanında, doğru ve kolay bir biçimde ödenmesi amaçlanmaktadır. Bu çalışmada mükellef hakları ve yükümlülüklerinin bilinmesinde ve uygulanmasında VİMER'in öneminin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda VİMER, i) bir iletişim merkezinin bileşenleri, ii) mükellef hakları, iii) mükellef sorumlulukları ve iv) diğer ülkelerdeki vergi iletişim merkezleri açılarından ele alınmıştır.
Tüzel kişilerin mali ikametgahı
Devletler arasında ekonomik ilişkilerin gelişmesi vergilendirme sorununun artmasına neden olmuştur. Çifte vergilendirmenin önlenmesi için hangi devletin vergilendirme yetkisini haiz olduğunun belirlenmesi önem taşımaktadır. Uluslararası alanda devletlerin vergilendirme yet-kisini kullanırken başvurdukları çeşitli ilkeler bulunmaktadır. Bu ilkelerden biri mali ikamet-gahtır. Mali ikametgah, devletlere kişilerin hem ülke içinde hem de ülke dışında elde ettikleri gelirin vergilendirilmesine imkan tanımaktadır. Bu çalışmada mali ikametgah OECD Gelir ve Servet Üzerinden Alınan Vergilere İlişkin Model Anlaşma temelinde uluslararası boyutuyla incelenmektedir. Mali ikametgahın kavramsal açıklaması yapıldıktan sonra, OECD Model Anlaşmada yer alan 'Mukim' başlıklı madde hükmü tüzel kişiler açısından değerlendirilmekte-dir. Çalışmanın son kısmında ise, şirketlerin kanal şirketler gibi yapay oluşumlarla vergiden kaçınmaya neden olan faaliyetlerinin mali ikametgahla ilişkisi ortaya koyulmaktadır. OECD, Model Anlaşmanın 2017 güncellemesi ile anlaşmaya eklenen madde 29 hükmünde, şirketlerin bu faaliyetleri ile vergi anlaşmalarını suistimal etmelerine engel olmaya çalışmaktadır. Fayda-ların sınırlandırılması (LOB) ve esas amaç kuralını (PPT) içeren bu düzenleme devletlere, kanal şirket gibi faaliyet gösteren şirketlere vergi anlaşmasını uygulamayı reddetme imkanı vermektedir.
Vergi incelemesinde kurumsal etkinlik değerlendirmesi: Türkiye için bir model önerisi
Verginin, demokrasinin bir aracı olmaya başlaması ile birlikte, doğru miktarda verginin ödenmesi daha fazla önem arz etmeye başlamıştır. Modern vergi sistemleri beyan esasına dayanmaktadır. Bu esasın önemli bir unsuru da mükellef tarafından beyan edilen ve ödeneceği bildirilen verginin doğruluğunun araştırılmasıdır. Vergi incelemesi, mükellef tarafından ödenmesi gereken verginin doğruluğunun araştırılması, tespit edilmesi ve sağlanması eylemini içeren faaliyetler bütünüdür. Bütün ülkeler etkin bir vergi inceleme sistemi uygulamaya koymayı amaçlamaktadırlar. Etkin bir vergi inceleme sistemi, bu faaliyetten amaçlanan sonucun gerçekleştirilmesini sağlayacaktır. Vergi incelemesinden amaç, inceleme ile mükelleflerin vergi kaçırma faaliyetlerine engel olma ve bu anlamda caydırıcılıktır. Kamu alanında geçerli olan etkinliğin ölçülmesi sorunu, vergi incelemesinde etkinliğin ölçülmesin konusunda da karşımıza çıkmaktadır. Bu etkinliğin varlığı konusunda, denetim elemanı sayısı, inceleme sonuçları gibi çeşitli istatistikler kullanılmakla birlikte her bir istatistiği çevreleyen unsurların dikkate alınması gerekmektedir. Vergi incelemesinde etkinlik bir sistem konusudur. Mevcut durumda Türkiye'de vergi inceleme sisteminde değişiklik yapılması gerekmektedir. Var olan durumu değerlendirdiğimizde, Türkiye'de vergi inceleme sistemi, denetim biriminin kendi planlamasını yapamayarak iş yükü altında ezildiği, standart iş yapış tarzına sahip olunmayan, mükelleflerin her bir müfettişin farklı uygulamalarına muhatap olabildiği, bireysel nitelikte, öngörülemez ve maliyetli bir süreç olduğu hususları karşımıza çıkmaktadır. Bütün bu sorunların çözümü bütüncül bir konsept değişikliğini gerektirmektedir. Konsept değişikliğinde ana unsur teknoloji kullanımı olmalıdır. Teknolojik gelişmelerle birlikte vergi inceleme sisteminin müfettiş odaklılıktan sistem odaklı hale gelen, ekip çalışmasına yatkın, bilgi işlem teknolojileri konusunda da yetkin denetim elemanlarının olduğu, kurumsal, öngörülebilir ve daha az maliyetli bir sisteme dönüşmesi gerekmektedir. Ayrıca "her işe uygun" denetim elemanı yaklaşımından, uzmanlaşmanın geçerli olduğu bir sisteme geçilmesi, vergi kaybının yüksek olduğu sektörler ile vergi gelirininin önemli kısmını ödeme kapasitesi olan büyük mükelleflere odaklanılan, standart denetimlerin farklı bir birim tarafından gerçekleştirildiği, teknoloji yoğun bir denetim modeli kurgulanması gerekmektedir.
Davranışsal iktisat perspektifinden mükellef davranışlarının incelenmesi
Vergi, tarihsel süreç içinde tanımı değişmiş olsa da tüm farklı iktisadi modellerde devletin en önemli gelir kaynağı olarak kabul edilmektedir ve görece değişmesine rağmen devletin gelir kaynakları içinde her zaman en önemli paya sahip olmuştur. Vergi alacaklısı olan devlet ile vergi borçlusu olan mükellef arasındaki ilişkiler salt rasyonalite ve sınırlı hipotezler etrafında değerlendirilememektedir. Vergi alacaklısı olan devletin mükellefe ait tüm bilgilere sahip olamaması ve devletin üstlenmiş olduğu hizmetleri finanse etmek için vergi gelirlerine olan ihtiyacı, mükelleflerin vergi karşısında ortaya koyacağı davranışların önemini ve bu davranışların tahmin edilmesini daha önemi hale getirmektedir. Mükelleflerin vergi karşısındaki davranışlarının araştırılması esasen davranışsal iktisadın araştırma alanı içinde değerlendirilmektedir. Devletin mükellefin davranışları hakkındaki eksik bilgi süreci, mükelleflerin tüm vergi uygulamalarına ve kanunlarına karşı gösterecekleri tepkinin öğrenilmesi sürecinin önemini arttırmaktadır. Mükelleflerin vergi ve vergi uygulamalarına karşı ortaya koyacakları tepkilerin görülebilmesi bağlamında davranışsal iktisat alanı içinde kullanılan deneysel yöntemlerden birisi olarak anket yöntemi araştırmanın temel yöntemi olarak belirlenmiştir. Araştırmanın hedef kitlesi, Türkiye sınırları içinde iş yeri sahibi ve ücretli olarak çalışan mükellefler oluşturmaktadır. Anket tek bir bölüm içinde demografik özelliklerin ardından mükellefe yöneltilen 35 sorudan oluşmaktadır. Sonuç olarak çalışmamıza Türkiye genelinde 419 kişi katılmıştır. Anket verileri internet üzerinden elde edilmiştir. Doldurulan anketlerdeki ifadeler kodlanıp SPSS programına yüklenerek analizler elde edilerek yorumlanmıştır.
İşletmelerin vergiden kaçınma ve vergi kaçırma eğilimleri üzerine bir araştırma: Diyarbakır ili örneği
Bu çalışmanın amacı, vergiden kaçınma ve vergi kaçırma arasındaki ince çizgiyi yasal mevzuat çerçevesinde değerlendirerek vergi mükelleflerinin ve kurumsal firmaların ne tür avantaj ve dezavantaja sahip olduklarını tespit etmektir. Ayrıca bu iki kavram temelinde vergiye bakış açıları, vergiden kaçınma ve vergi kaçırma kavramının mükelleflerin zihninde nasıl bir yer bulduğu, salgın (pandemi) döneminde olan tutum ve davranışları arasındaki ilişki düzeyini belirlemektir. Araştırmanın örneklemini Diyarbakır ilinde yer alan 385 küçük, orta ve büyük ölçekli işletmeler oluşturmaktadır. Basit rassal örnekleme tekniğinin kullanıldığı araştırmada yüz yüze anket tekniği kullanılmıştır. Söz konusu araştırma kapsamında ulaşılan verilerin analizinde çok değişkenli istatistiksel analiz teknikleri (frekans dağılımı, t testi, anova, regresyon, korelasyon vs.) kullanılmıştır. Araştırmaya katılan işletmelerin boyutsal açıdan vergiden kaçınma ve vergi kaçırma kavramına yönelik algıları arasında çeşitli düzeylerde pozitif yönde anlamlı ilişkiler olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bazı demografik özelliklerin söz konusu firmaların vergiden kaçınma algısını bazı noktalarda etkilediği gözlemlenmiştir. Buna ek olarak her iki kavramında mükellef zihninde suç olarak nitelendirildiği ve kavram karmaşası yaşandığı gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Muhasebe, Vergiden Kaçınma, Vergi Kaçırma, Vergi Yükü, Vergi Algısı.