Aile sağlığı merkezlerine başvuran yetişkinlerde kolorektal kanser risk faktörleri ve kolorektal kanser taraması farkındalık düzeyleri

Kolorektal kanserler dünya çapında en sık teşhis edilen üçüncü kanser olup mortalitede ise akciğer kanserinden sonra ikinci sıradadır. Kolorektal kanser Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2018 verilerine göre Türkiye'de en sık görülen ilk 10 kanser türünün cinsiyete göre insidansında, hem kadın hem de erkek için üçüncü sıradadır. Bu çalışmanın amacı aile sağlığı merkezlerine başvuran yetişkinlerde kolorektal kanser risk faktörleri ve kolorektal kanser taraması farkındalık düzeylerinin tespit edilmesidir. Bu araştırma tanımlayıcı kesitsel türde olup evrenini Tokat il merkezinde üç Aile Sağlığı Merkezi (ASM) ve iki ilçe ASM'ye bağlı, 20 yaş ve üzeri kayıtlı toplam 83458 yetişkin bireyler oluşturmuştur. Evreni belli olan bir gruptan örneklem hesaplama formülü ile minimum örnek büyüklüğü 784 kişi olarak hesaplanmıştır ve 01.12.2019-31.04.2020 tarihleri arasında 823 katılımcı ile saha çalışması tamamlanmıştır. Çalışmanın verileri ASM'lere gidilerek çalışmaya katılmayı kabul eden bireyler ile yüz yüze anket çalışması yapılarak elde edilmiştir. İstatistiksel analizde veriler ortalama, standart sapma, sayı ve yüzde olarak özetlenmiştir. Kategorik değişkenlerin karşılaştırılmasında Ki-kare testi kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Katılımcıların yaş ortalaması 40,93±14,06 olup, %49,8'i (410) erkek, kolorektal kanser tarama testleri hakkında bilgisi olanlar %52,0 (428), daha önce herhangi bir sebeple aile hekimlerine başvurduğunda kolorektal kanser tarama testlerinden kendilerine bahsedilenler %27,0 (222), tarama testlerinin gerekli olduğunu düşünenler %95,6 (787), tarama testi yaptıranlar %14,6 (120), ülkemizde hangi kanserlere yönelik rutin taramaların yapıldığını bilenler %46,8 (385), kolorektal kanser taramasının hangi yaştan itibaren yapıldığını bilenler %29,3 (241) idi. Bireylerin en sık tarama testi yaptırmama nedeni arasında "tarama testi yapıldığını bilmeme" sıklığı %17,5 (108) idi. Evli olanların %31,0'i aile hekimi tarafından tarama testleriyle ilgili bilgilendirilmiş olup bekarlarda ise bu oran %14,5 olup arada istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0,05). Meslek grubuna göre bireylerde aile hekimi tarafından tarama testleriyle ilgili bilgilendirilme durumu bakımından istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0,05). Gelir durumu ile aile hekimi tarafından tarama testleriyle ilgili bilgilendirilme durumu bakımından istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0,05). Erken tanı için kanser tarama yaptırma kadınlarda %33,9, erkeklerde %16,3 olup arada istatistiki olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0,05). 50 yaş altındaki bireylere göre daha önce bağırsak kanseri tarama testleri yaptırma %7,1, 50 yaş ve üzerinde bilenlerde %35,0 olup arada istatistiki olarak anlamlı fark saptanmıştır (p<0,05). Çalışma bulguları sonucunda katılımcılarda bağırsak kanseri tarama testleri varlığını bilme sıklığı %48,0'dir. Katılımcıların bağırsak kanseri tarama testleri bilgi kaynağı dağılımı; sağlık çalışanları %52,8, akraba-arkadaş %14,7, yazılı medya (gazete, dergi vb.) %15,0, TV ve internet 17,5'tir. Bireylerde aile hekimi tarafından tarama testleri hakkında bilgilendirme %27,0'dir. Katılımcılarda bağırsak kanseri tarama testlerinin yapılması gerekliliği sorulduğunda; %95,6' sı tarama testi yapılmasını gerekli bulurken, gerek yok diyenler %4,4'tür. Kanser vakalarında uygulanacak en önemli kontrol stratejisinin korunma ve erken teşhis olduğu bilinmektedir. Birinci basamakta aile hekimleri ASM'lere başvuran tarama yaş grubundaki bireylere tarama testleri hakkında bilgi vermeli, öneminden bahsetmeli ve tarama testi yaptırmaya teşvik etmelidir. Kanserlerin erken belirtileri ve risk faktörleri hakkında tüm riskli gruplar aydınlatılmalıdır. Anahtar Kelimeler: Tokat, Kolorektal Kanser Taraması, Farkındalık,ASM,