Aşar vergisinin kaldırılmasının köylü üzerindeki etkisi ve sosyo-ekonomik yansımaları (1925-1950)

Arapçada "onda bir" anlamına gelen "öşür"ün çoğulu olan "aşar", Osmanlı Devleti zamanında köylülerden toprak ürünleri için %10 oranında alınan bir vergidir. Devletin önemli bir gelir kaynağını oluşturan bu vergi köylüden çeşitli yöntemlerle toplanmıştır. Osmanlı Devleti'nden miras kalan bu ekonomik yapı, Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren de varlığını sürdürmüştür. İltizam usûlü ile aynî olarak tahsis edilen bu vergi Cumhuriyet'in ilk yıllarında da hazinenin önemli bir gelir kaynağını oluşturmaktaydı. Cumhuriyet'in ilan edildiği dönemlerde üzerinde önemle durulan konulardan biri de mevcut iktisadî yapının gelişmesini ve ilerlemesini sağlamak olmuştur. Ancak nüfusun büyük bir çoğunluğunu köylülerin oluşturduğu bu devletin ekonomisi eski, ilkel bir ekonomiye dayanmaktaydı. Bu durum yeni ekonomi politikaları için sorun teşkil etmekteydi. Çağdaşlaşmayı bir görev olarak gören yeni devlet, bu doğrultuda çağına uygun, refah seviyesini artıracak ekonomi politikaları belirlemeyi amaçlamıştır. 17 Şubat 1923'te İzmir'de "Türkiye İktisat Kongresi" toplandığında yeni Türkiye'nin ekonomik açıdan temel nitelikleri belirlenmiş; alınan ekonomi tedbirleri arasında aşar vergisinin kaldırılması ile ilgili kararlar da alınmıştır. TBMM'de 1925'te çıkarılan yasa ile aşar vergisi kaldırılmış, böylece köylünün vergi yükü hafifletilmiştir. Devrim niteliğindeki bu karar ekonomideki sıkıntılı dönemi geçici olarak ortadan kaldırmış ancak devlet yeni vergiler koyarak ekonomideki kaybı gidermek istemiştir. Aşar vergisinin Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti için önemli bir gelir kaynağı olması, bu verginin kaldırılış aşamalarını ve sonuçlarını önemli bir hale getirmiştir. Özellikle Osmanlı Devleti döneminde dolaysız bir şekilde hazineye aktarılan bu verginin zamanla köylü üzerinde bir baskı oluşturmaya başlaması ile aşar, çeşitli şekillerde ve usullerde yeniden tahsil edilmiştir. Bununla beraber her kurum, yöntem ve politika da olduğu gibi ekonominin dinamiklerinden birini oluşturan aşar vergisinin de amacı dışına çıkması veya usulde yapılan yanlışlıklar bu verginin miyâdını doldurmuştur. Bir imparatorluğu bitirip, yeni bir devlet ile yola devam eden aşar vergisi değişime uğramaya ya da hepten yok olmaya mahkûm olacaktır. Yeni devlet, sağlam ekonomik temeller üzerine kurulmayı öngörmüş ve eskiye dair ne varsa ortadan kaldırmayı planlamıştır. Ekonomik bağımsızlık ve siyasî bağımsızlığı eşit gören Cumhuriyet rejimi, halkı da yanına alarak güçlü bir ekonomi ve tam bağımsız bir devlet olma yolunda adımlar atmıştır. Devletine güvenen köylü, alınan bu tedbirler sonrasında umduğunu bulabilmiş mi? Yoksa yeni uygulanan politikalar eskiyi aratmış mı? Bu soruların cevap bulabilmesi için, Osmanlı-Cumhuriyet arşivi belgeleri ve TBMM meclis tutanakları ışığında hazırlıklar yapılmıştır. Ayrıca bu tez devrin sosyal ve ekonomik nabzını tutan dönemsel kaynaklardan hareketle, bu süreç hakkında yazılmış eserler, çeşitli makale ve tezlerden yola çıkarak yeni bir bakış açısı ortaya koymayı amaçlamıştır. Anahtar Kelimeler: Aşar, Vergi, Osmanlı Devleti, Cumhuriyet Dönemi, Sosyo-Ekonomik