Bakhtin'in diyaloji ve heteroglossia kavramları bağlamında Alev Alatlı'nın Orda Kimse Var mı? roman dizisinde çokseslilik

XX. yüzyılın önde gelen dil ve edebiyat kuramcılarından biri olan Mikhail Bakhtin, modern insanın, dil aracılığıyla yarattığı, sanatsal faaliyetlerine ilişkin özgün bir eleştiri kuramı ortaya koymuştur. Her ne kadar dil felsefesi ve edebiyat kuramı, bu eleştiri kuramının ağırlık noktasını oluştursa da dili, toplumsal ve ideolojik etkileşimle şekillenen ve çeşitlenen sosyal ve tarihsel bir gerçeklik olarak değerlendiren Bakhtin; toplumbilim, tarih, felsefe ve kültür araştırmalarında da varlık gösteren bir kuramcı haline gelmiştir. Edebiyat eleştirisini; diyaloji, heteroglossia, çokseslilik gibi özgün kavramlar üzerine inşa eden Bakhtin, romanın yeniden tanımlanması ve değerlendirilmesi çabalarına farklı bakış açısıyla önemli katkılarda bulunmuştur. Bu çalışmamızda Bakhtin'in edebiyat eleştirisinin temelini oluşturan özgün kavramlar çerçevesinde, modern Türk romanında önemli bir yeri olan Alev Alatlı'nın Orda Kimse Var Mı? roman dizisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla çalışmamız üç ana başlık altında yapılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde "Diyalojik Söylem" başlığı altında, söylem kavramının teorik ve sözel yapısı çerçevesinde ortaya çıkan söz tipleri, Bakhtin'in diyalojik söylemi baz alınarak, ara başlıklar halinde incelenmiş ve romanlarda tespit edilen söz tiplerinden hareketle romanların diyalojik niteliği ortaya konulmuştur. "Çoksesli Romanda Diyalog Kurgusunun Karakteristikleri" adlı bölümde ise; diyaloğun, her türlü karakter edimin gerçekleştiği canlı, etkileşimli ve sonu kestirilemeyen dinamik bir yapıda olduğu tespit edilerek, diyalog sürecinde seslerin ittifaklar kurması, ayrışması, iç seslerle yanıt ya da kesişme noktalarında bir araya gelmeleri, dolaylı anlatım ve doğrudan anlatım gibi farklı anlatım biçimlerini kullanmalarından hareketle; romanlarda diyalogların çoksesli bir yapıda kurgulandığı gösterilmiştir. Orda Kimse Var Mı? roman dizisi, sahip olduğu toplumsal, ideolojik, kültürel, etnik ve bireysel dil zenginliği ve anlatımındaki türsel çeşitlilikten dolayı, incelememizin son bölümünü oluşturan "Çokseslilikte Heteroglossia (Çokdilli) Yapı" çalışmamızın en hacimli kısmını oluşturmuştur. Orda Kimse Var Mı? roman dizisinde temanın; hem anlatıcı karakter, başkahraman ve farklı türdeki karakterlerin söylemleri ve hem de bilimsel, sanatsal, dinsel, edebi ve görsel türlerin anlatımsal özellikleriyle birlikte harmanlanarak yansıtıldığı tespit edilerek romanların çok anlatımlı ve çok dilli bir yapısı olduğu ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Alev Alatlı, Mikhail Bahtin, Diyaloji, Heteroglossia, Çokseslilik.