Beş dilli Mançuca sözlük'te Uygurca bitki isimleri

Tez çalışmamız, Çin'de Mançular tarafından kurulan Çing (Qing, 1664-1912) Hanedanlığı Dönemi'nde beş farklı dilin karşılaştırılmalı olarak ele alındığı ve Beş Dilli Sözlük olarak bilinen büyük sözlüğü içermektedir. Eser 18. yy'da tamamlanmış olup eser üzerinde 2013 yılında Almanya'da kapsamlı bir çalışma yapılmış, beş dili içine alan sözlük maddeleri transkribe edilmiştir. Sözlük çok hacimli olduğundan biz sadece bitkilere ait bir bölümü tez konusu yaptık. Tezimizde bitki bölümü ve bu bölümdeki maddeler karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Ayrıca eser ve yazıldığı dönemle ilgili de bilgi verilmiştir. Çince adı Yu-Zhi Wu-Ti-Qing-Wen-Jian, Uygur Türkçesiyle òanniñ fütükän beş úısmi úoşúan òät Mancu sözniñ ayrí mäcín òäti (Han Tarafından Düzenlenen Beş Dilli Sözlük) olarak adlandırılan bu sözlük Mançuca-Tibetçe-Moğolca-Uygurca-Çince olmak üzere beş dilli hazırlanmış, kelimeler alfabetik sıraya göre değil bölümlerin içeriğini oluşturan kategorilere göre sınıflandırılmıştır. Tezimize konu olan Sözlük'te geçen Uygurca bitki isimlerini karşılayan kelimeler, Sözlük'ün 28-31. bölümleri arasında yer almaktadır. Eserde 28. Bölüm, Meyveler Bölümü, (mivälarniñ ser cemi s. 3958- 3985), 29. Bölüm Otlar Bölümü, (otniñ ser cemi, s. 3986- 4017), 30.Bölüm, Ağaçlar Bölümü, (daraòtniñ ser cemi s. 4018- 4076), 31.Bölüm, Çiçekler Bölümü, (gülniñ ser cemi s. 4077-4112) şeklinde yer almaktadır. Ayrıca orijinal nüshaya, ana bölümlere ek olacak şekilde daha sonradan eklenen bölümler vardır. Biz nüshaya sonradan eklenen bu bölümlere, çalışmamızda yer vermedik. Çalışmamızda Almanya'da Oliver Corff öncülüğünde yapılan Auf Kaiserlichen Befehl Erstelltes Wöterbuch des Manjurischen in fünf Sprachen Fünfsprachenspiegel adlı çalışmanın yöntemlerinden yararlanılmış, Beş Dilli Mançuca Sözlük'teki bitki isimlerinin transkripsiyonu, günümüz Türkçesindeki karşılığı, gerekli yerlerde kapsamlı açıklamalar yapılmıştır. Her sözcüğün Latin alfabeli transkripsiyonu yanında orijinal metindeki Arap harfli biçimine, Mançuca ve Çince transkripsiyonunun okunuşuna da yer verilmiştir. Yer yer bitki isimlerinde fonetik benzerlik gösteren kelimelerin Moğolcalarına ve bitki adlarının büyük çoğunluğunun Latince isimleri de eklenmeye çalışılmıştır. Çalışmamızın ele alınış sebebi; Türkoloji sahasında bilinen, ancak Türkiye'de ve dünyada fazla bilinmeyen, üzerinde de henüz ayrıntılı çalışma yapılmayan, Çin'deki Mançu Hanedanlığı döneminde yapılmış bu eseri tanıtmak, eserin fizikî yapısıyla ve içeriğiyle ilgili bilgi vermek, seçtiğimiz dört bölüm üzerinde transkripsiyonlu incelemesini yapmak ve alandaki çalışmalara katkı sağlamaktır. Tezimizde, Uygurca Bitki İsimleri (otlar, ağaçlar, meyve ve çiçek adları) ayrıntılı incelemeye tabi tutulmuştur. Gerçi bazı bitki isimleri Mançuça madde başının anlam ve ses çevirisinden ibaret olsa da biz daha çok Türkçe kökenli olan bitki isimlerinin kökenleri, bu isimlerin türetim biçimleri, nasıl oluşturuldukları, hangi isimlerin günümüz Türkiye Türkçesinde aynen kullanılmaya devam ettiği konularına yoğunlaştık ve bunlar üzerindeki tespitlerimizi aktarmaya çalıştık. Ayrıca çalışmanın Türk kültüründeki bitki adlarının lehçeler arası tarihi karşılaştırma noktasında da faydalı olmasını ümit ediyoruz.