Bir osmanlı sanayi teşebbüsü olarak Tokat kalhanesi (1840-1920)

Madenler, ülke ekonomileri için yarattıkları doğal kaynaklar nedeni ile önemlidirler. Fakat madenlerden çıkan cevherler sanayide kullanılmak için bazı işlemlerden geçmek zorundadırlar. Bu işlemlerin başında da, cevherlerin saflaştırılması gelmektedir. Özellikle metal cevherler çoğunlukla madenlerden çıkartıldıklarında bünyelerinde birden fazla metal barındırmaktadırlar. Sanayide kullanılmak üzere çıkartılan cevherlerin içindeki metaller birbirinden ayırılmalı ve saf hale getirilmelidir. Saflaştırma işlemi Osmanlı Devleti'nde Kalhane adı verilen tesislerde yapılmaktaydı. Yapılan saflaştırma işlemleri günümüzde de devam etmekte fakat gelişen teknoloji ile süreçleri farklılık göstermektedir. Osmanlı Devleti'nde saflaştırma işlemlerinin yapıldığı kalhaneler birçok alanda faaliyet yürütmüşlerdir. Kalhanelerin faaliyet yürüttükleri alanlar, askeri anlamda barut yapımında kullanılan güherçile saflaştırması ve askeri silah ve teçhizatta kullanılan bakır için yapılan saflaştırma işlemleridir. İktisadi alanda ise darphanenin para basmak için kullandığı altın, gümüş ve bakır için yapılan saflaştırma işlemleridir. Sanayide kullanılan bu değerli metallerin kullanılabilir birer ara mal haline getirilmesini sağlayan kalhaneler üretim çarkının önemli birer parçası olmuşlardır. Osmanlı Devleti bünyesinde birçok kalhane işletilmiştir. Bunlar genellikle barutun hammaddesini sağlamak üzere güherçile kalhaneleri ve hem darphanenin hem de ticarette kullanılan bakır için bakır kalhaneleridir. Bu çalışma bakır saflaştırma işinde uzmanlaşmış ve aktif bir bakır madeni olmamasına rağmen asırlarca ayakta kalmayı başarmış Anadolu topraklarındaki bir kalhaneyi incelemektedir. Bu kalhane Tokat Kalhanesi 'dir. Tokat Kalhanesi Osmanlı Devleti'nin Anadolu topraklarında yer alan sanayi tesisidir. Tokat Kalhanesi Ergani Maden-i Hümâyûnu Emanet'ine bağlı olan ve özellikle Ergani Madeni'nden çıkan bakırların darphaneye, bakır tüccarlarına ve Tokat bakırcı esnafına saflaştırılarak teminini sağlayan önemli bir sanayi tesisidir. İstanbul'da tophane, tersane ve darphanenin bakır ihtiyacını karşılaması bakımından hem askeri hem de iktisadi anlamda önemli bir tesistir. Bu çalışma Avrupa'da başlayan ve hızla etkisini tüm dünyada göstermeye başlayan Sanayi Devrimi ve Osmanlı Devleti'nin ilan ettiği Tanzimat Fermanı'nın etkileri sonucunda Anadolu'da var olan bir tesisin işletilmesini ve üretimini incelemektedir. Bu bağlamda Tokat Kalhanesi'nin yarattığı üretim ve istihdam gücü incelenmiştir. Tokat Kalhanesi'nin yaptığı üretim ve bu üretim sonucunda elde ettiği saf bakırın İstanbul'a ve tüccar ve bakırcı esnafına dağılımı tablolar halinde sunulmaya çalışılmıştır. Tokat Kalhanesi'ne madenlerden gelen ham bakır için ve Samsun İskelesine gönderilen saf bakır için gerekli olan nakliye safhaları incelenerek ulaşımın maliyetleri ortaya çıkartılmıştır. Tokat Kalhanesi'nin yarattığı istihdam ise hem bünyesinde çalışan personel hem de dolaylı olarak kalhaneye dışarıdan yapılan işler sonucu oluşan istihdam potansiyeli ve etkileri incelenmiştir. Kalhanede çalışan işgücünün aldıkları maaşlar tespit edilerek uzman işgücünün almış olduğu maaşlardaki farklılıklar ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.