Ders kitaplarında bağımlılık: Ortaokul ders kitapları üzerine bir içerik analizi

Bu araştırmada Millî Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Kurulu onayı ile ortaokullarda okutulan ders kitaplarını bağımlılık boyutuyla taramak ve içerik analizini gerçekleştirmek amaçlanmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda 20 ders kitabı cümle bazında incelenmiştir. İlk aşamada, bağımlılıkla ilgili kategoriler, kodlar ve alt kodlar oluşturulmuştur. "Teknoloji Bağımlılığı", "Tütün Bağımlılığı", "Madde Bağımlılığı", "Davranışsal Bağımlılıklar", "Sağlıklı Yaşam" ve "Bağımlılık Tanımlayıcılar" olmak üzere toplamda altı kategori ve 61 kod belirlenmiştir. İkinci aşamada, belirlenen kodların cümle bağlamında sıklığı (frekans) ve mesaj nitelikleri değerlendirilmiştir. Mesajlar içeriklerine göre; "görsel destek", "uyarı", "sorgulama", "olumsuz yönlendirme", "olumlu yönlendirme" ve "belirsiz" olmak üzere altı grupta sınıflandırılmıştır. Bağımlılıkla ilgili kodların kategori dağılımları (%) ve sıklıkları (f) sırasıyla; "Sağlıklı Yaşam" %38.7 (f=492), "Teknoloji Bağımlılığı" %34.9 (f=444), "Bağımlılık Tanımlayıcılar" %11.0, (f=139), "Madde Bağımlılığı" %7.2 (f=92), "Davranışsal Bağımlılık" %4.9 (f=62) ve "Tütün Bağımlılığı" %3.4 (f=43) olarak belirlenmiştir. Bağımlılık alt boyutlarında sınıflandırılmış olan mesaj niteliklerinin sıklık değerleri (f) incelendiğinde; sıklık (f) olarak en fazla yer aldığı kategoriler, "görsel destek" için sağlık yaşam (f=72), "uyarı" için teknoloji bağımlılığı (f=113), "sorgulama" için sağlıklı yaşam (f= 69), "olumsuz yönlendirme" (f=19) ve "olumlu yönlendirme" (f=58) için teknoloji bağımlılığı ve "belirsiz" nitelikteki mesajlar için sağlıklı yaşam (f=243) olarak bulunmuştur. Tütün bağımlılığı kategorisi, "görsel destek" (f=2), "uyarı" (f=27) ve "sorgulama" (f=3) mesaj nitelikleri yönünden en az sıklığa sahip olan bağımlılık alt boyutu olmuştur. Araştırmadan elde edilen bulgular değerlendirildiğinde, ortaokul ders kitaplarında bağımlılıkla ilgili en fazla "sağlıklı yaşam" konusuna vurgu yapıldığı fakat verilmek istenen mesajların çoğunun belirsiz nitelikte olduğu, "davranışsal bağımlılık" ve "madde bağımlılığı" kategorilerine yönelik mesajlara çok az yer verildiği ve "tütün bağımlılığı" kategorisindeki mesajların nitel ve nicel olarak yetersiz olduğu belirlendi.