Diyarbakır yöresinde doğal olarak yetişen bazı kekik türlerinin farklı toplama zamanlarında elde edilen uçucu yağların kantitatif tayini

Bu tez çalışmasında Diyarbakır yöresinde doğada yetişen kekik türlerinden olan Thymbra spicata L. var. spicata L., Thymbra sintenisii Bornm. et Aznav. subsp. sintenisii Bornm. et Aznav., Origanum vulgare L. subsp. gracile (C. KOCH) Ietswaart, Satureja hortensis L.ve Satureja macrantha C. A. Meyer türlerinin farklı toplama zamanlarında (çiçeklenme başlangıcı, tam çiçeklenme devresi ve çiçeklenme sonu devreleri) toplanmış ve bu türlerin uçucu yağların oranı, bileşenleri ve biyolojik aktivite açısından ayrıntılı bir şekilde incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışmada hem 5 tür birbiriyle karşılaştırılmış hem de her bir türün çiçeklenme dönemi (çiçeklenme başlangıcı, tam çiçeklenme devresi ve çiçeklenme sonu devreleri) üçe ayrılarak ayrıntılı bir şekilde uçucu yağ oranları, bileşenleri ve biyolojik aktiviteleri incelenmiştir. Toplanan bitki drogları hidrodistilasyon yöntemi ile uçucu yağların elde edilmiş ve GC-MS ile uçucu yağların bileşimi tespit edilmiştir. Toplanan 5 farklı kekik türünün üç farklı döneminden elde edilen uçucu yağların antimikrobiyal, antioksidan (total fenolik, DPPH, CUPRAC ve ABTS), antikolinesteraz (AChE ve BChE inhibitörleri), tirozinaz ve üreaz aktiviteleri belirlenmiştir. Ayrıca uçucu yağların toksik etkileri sağlıklı hücre serisi (PDF) ve sitotoksik etkileri de kolon kanseri (HT-29) ve meme kanseri (MCF-7) üzerinden MTT yöntemi ile tespit edilmiştir. Genel olarak incelediğimiz Thymbra, Origanum ve Satureja cinsine ait 5 türün çiçeklenme dönemindeki yağ oranlarının en yüksek olduğu dönem incelenen 4 tür (Thymbra spicata, O. vulgare subsp. gracile, Satureja hortensis, Satureja macrantha) için tam çiçeklenme dönemi olurken sadece Thymbra sintenisii türünde en yüksek yağ oranı çiçeklenme sonu döneminde elde edilmiştir. Genel olarak incelediğimiz türlerin çiçeklenme sonu döneminde toplanan örneklerin bileşen zenginliği fazla olup, tam çiçeklenme döneminde toplanan örneklerin ise bileşen oranları bakımından daha zengin olduğu görülmektedir. İncelenen 15 örneğin genel olarak fenolik içeriklerinin dönemlerine göre farklılık göstermediği söylenebilir. Çalışılan tüm kekik türlerinin antioksidan aktivitelerini incelendiğinde, farklı dönemlerdeki uçucu yağ örneklerinin genel olarak DPPH yönteminde düşük aktivite gösterdiği, ABTS yönteminde ise çok yüksek değerde aktif oldukları tespit edilmiştir. Genel olarak çalışılan tüm kekik örneklerinin yüksek derecede asetilkolinesteraz ve bütirilkolinesteraz enzim inhibisyon aktivitesi gösterdikleri belirlenmiştir. Antimikrobiyal etkilerine bakıldığında uçucu yağların çoğu, pozitif kontrolden daha yüksek aktiviteye sahip olacak şekilde güçlü bir antimikrobiyal aktivite göstermiştir. Antimikrobiyal etkisi dönemine ve etki ettiği mikroorganizmaya göre değiştiği görülmektedir. Son olarak çalışılan tüm örneklerin kolon kanseri hücre serisine (HT-29) karşı oldukça aktif oldukları ancak sağlıklı insan hücre serisi (PDF) üzerinde çalışılan tüm örneklerin belli bir düzeyde toksik etki gösterdikleri belirlenmiştir.