Eğitim ortamlarında paydaşların toplum çevirmenliğine yönelik algı ve beklentileri

Son yıllarda artan uluslararası göç hareketleri, pek çok ülkenin demografik yapısını hızla çok dilli ve çok kültürlü hâle getirmiş; savaşlar, ekonomik nedenler ve doğal afetler, göçü tetikleyen başlıca etkenler arasında yer alarak özellikle eğitim, sağlık ve hukuk gibi temel kamu hizmetlerine erişimde dil engelini ön plana çıkarmıştır. Bu bağlamda toplum çevirmenliği (TÇ), farklı dil ve kültürlerden gelen bireyler ile hizmet sağlayıcılar arasında köprü kuran stratejik bir araç hâline gelmiştir. Bu araştırmada, Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat illerinde (TR83) görev yapan eğitim paydaşları (okul yöneticileri, öğretmenler, psikolojik danışmanlar, veliler) ile profesyonel ve ad hoc toplum çevirmenlerin TÇ'yi nasıl algıladıkları, deneyimledikleri ve değerlendirdikleri incelenmiştir. Amaçlı, maksimum çeşitlilik ve kar topu örnekleme teknikleriyle belirlenen katılımcılarla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmış, veriler yorumlayıcı fenomenolojik analizle (YFA) çözümlenmiştir. Bulgular, TÇ'nin eğitim ortamlarında iletişim engellerini azaltıcı, kültürlerarası anlayışı güçlendirici bir işleve sahip olduğunu; özellikle çok dilli öğrenci nüfusuna sahip okullarda çevirmenlerin öğrenci–veli–okul arasındaki köprü rolünü üstlendiğini göstermiştir. Ancak Türkiye'de eğitim ortamlarında TÇ'ye ilişkin sistemli ve kurumsallaşmış bir yapı bulunmamakta, yasal düzeyde herhangi bir belge ya da kanuni düzenleme mevcut değildir. Hizmetin niteliğinin çevirmenin dilsel yeterliği, kültürel bilgisi ve etik duyarlılığına bağlı olduğu; profesyonel olmayan çevirmenlerin yanlış anlamalara yol açabileceği, profesyonel çevirmenlerin ise terminoloji hâkimiyetinin iletişimi güçlendirdiği belirtilmiştir. TÇ'ye, resmi süreçler (kayıt, nakil, denklik, veli görüşmeleri) ile öğrenci–öğretmen iletişimi, oryantasyon, uyum, öğrenci ihtiyaçlarının tespiti, okul kültürünün aktarılması ve arabuluculuk gibi alanlarda ihtiyaç duyulmakta; rehberlik hizmetleri, anlaşmazlık çözümü, özel durum görüşmeleri, yeni gelen öğrencilerin karşılanması ve velilere bilgilendirme gibi durumlarda da sıkça başvurulmaktadır. Okullarda çevirmenlik rolünün çoğu zaman öğrencilere veya kardeşlerine verildiği, bunun gizlilik, rol çatışması ve doğruluk açısından riskler barındırdığı; çocuk çevirmenliğin hız, erişilebilirlik ve dil yetkinliği algısıyla tercih edilmesine rağmen tarafsızlık izlenimini zedeleyebildiği, ikincil travma, damgalanma ve güç dengesizlikleri gibi olumsuzluklar yaratabildiği saptanmıştır. Çocuk çevirmenler akran zorbalığı, tehdit veya dışlanmaya maruz kalabilmekte; kimi zaman bilgiyi eksik ya da çarpıtılmış biçimde aktarmaktadır. Çocuklar çoğu zaman bu görevi memnuniyetle kabul etseler de rol çatışması ve duygusal yük görünmezleşmektedir. Profesyonel çeviri hizmetlerinin yokluğunda teknolojik çözümler ve yetişkin aracılar devreye girse de çoğu zaman yetersiz kalmakta; makine çevirisi ve mobil çeviri araçlarının tam anlamıyla işlevsel kullanılmaması iletişim kalitesini sınırlamaktadır. Ayrıca yapay zekâ entegrasyonuna yönelik herhangi bir bulguya rastlanmamıştır. Çocukların yetişkinlere özgü konulara tanıklığı, çocuğun yüksek yararı ilkesine aykırı düşmektedir. Sonuç olarak eğitimde TÇ, geçici bir kolaylaştırma değil; erişim, adalet ve katılım için yaşamsal bir altyapıdır. Bu doğrultuda, okul temelli ve sürdürülebilir istihdam modelleri, açık iş tanımı–etik protokoller–nitelik güvencesi, çocuk çevirmenliği önleyici yazılı düzenlemeler, paydaşlara yönelik farkındalık programları ve dijital araçların mahremiyet–doğruluk ilkeleriyle bütünleşik kullanımı önerilmektedir.