Finansal krizler ve probit model ile krizlerin tahmini: Türkiye üzerine bir değerlendirme

1990'ların başından itibaren çok sayıda finansal kriz yaşanmış ve bu krizler, tüm dünyayı derinden etkileyen olumsuz sonuçlar doğurmuştur. Özellikle 1994 Meksika Krizi, 1997-1998 Güneydoğu Asya Krizi, 1998 Rusya Krizi, 1998-1999 Brezilya Krizi ve son olarak da 2008 Küresel Ekonomik Kriz, gerek bölgesel düzeyde gerekse dünya genelinde, ekonomiler üzerinde yıkıcı etkiler yaratmıştır. Türkiye ise 1994 krizi, Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizlerini yaşamış, 2008 Küresel Krizinden de ülke ekonomisi oldukça etkilenmiştir. Finansal krizlerin sayısının ve şiddetinin artması, krizleri önceden tahmin etme ihtiyacını doğurmuş; bununla birlikte konuya olan ilgiyi de artırmıştır. Bu nedenle literatürde krizlerin belirleyicilerini saptama amacına yönelik bir dizi teorik ve ampirik çalışma bulunmaktadır. Elbette finansal krizleri öngörebilmek oldukça yoğun çaba gerektiren bir süreçtir. Ancak, geçmişte yaşanan finansal krizler iki şeyi göstermiştir: birincisi, ekonomik tahmin göstergelerini iyileştirmek, ikincisi ekonomik krizler için iyi çalışan erken uyarı sistemi geliştirebilmek. Bu bağlamda ekonomik tahmin göstergeleri, ekonomide doğabilecek büyük yıkımları önlemek ve politika yapıcıların daha iyi kararlar almasına ve daha büyük kayıpların önüne geçilmesine yardımcı olması adına son derece yararlı bir araçtır. Bu gereksinim kapsamında oluşturulan çalışmanın amacı, Türkiye'nin 1992:M01-2019:M12 aylık ve 1998:Q1-2019:Q4 üç aylık dönemi için probit model yöntemi ile finansal krizlerin tahminine yönelik ampirik bir çalışma ortaya koymaktır. Finansal kriz dönemlerinin belirlenmesi amacıyla finansal baskı endeksi oluşturulmuş ve bağımlı değişken olarak kullanılmıştır. Analize dahil edilen bağımsız değişkenler ise literatür taraması sonucunda özenle seçilerek, değişkenlerin Türkiye'de yaşanan finansal krizler için öncü gösterge olup olamayacakları test edilmiştir. Modele dahil edilen aylık verilerden; cari işlemler dengesi, gecelik borçlanma faiz oranı, Merkez Bankası rezervleri, bileşik öncü göstergeler, dış ticaret dengesi, hisse senetleri fiyat endeksi, enflasyon oranı değişkenleri ile bağımlı değişken arasında istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunmaktadır. Üç aylık verilerden ise; enflasyon oranı, ihracatın ithalatı karşılama oranı, M2 para arzının GSYH'ye oranı, Merkez Bankası rezervleri, kısa vadeli dış borç oranı, doğrudan yabancı yatırımların GSYH'ye oranı, toplam kredi hacmi değişkenleri ile bağımlı değişken arasında istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır.