Hilmi Ziya Ülken'e göre din ve toplum

Avrupa'da meydana gelen bilimsel, ekonomik ve sosyolojik gelişmelerle birlikte ortaya çıkan toplumsal yapıdaki farklılaşmalar Avrupa dışı coğrafyaları da etkilemiştir. Osmanlı İmparatorluğu da bu gelişmelerden etkilenmiştir. Modernleşme çalışmaları ile birlikte ortaya çıkan Osmanlı toplumundaki gelişmeler içerisinde din-toplum ilişkileri de bir farklılaşmaya uğramıştır. Süreç imparatorluktan cumhuriyete bir ulus devlet anlayışına geçişle yeni bir döneme başlangıç olmuştur. Bu bağlamda yeni ortaya çıkan Türkiye Cumhuriyeti içerisindeki din-toplum ilişkilerinin ne olduğu ile ilgili olarak farklı bilim insanları farklı görüşler ve çalışmalar ortaya koymuşlardır. Hilmi Ziya Ülken de bu bilim insanlarından biri olarak Türkiye özelindeki din-toplum ilişkileri konusunda çalışmalar yapmış önemli bilim insanlarından birisidir. Çalışmanın konusunu; Hilmi Ziya Ülken'in din ve toplum anlayışının kendi eserlerinden, onun hakkında yazılmış makalelerden ve hazırlanmış tezlerden faydalanılarak incelenmesi oluşturmuştur. Çalışmanın amacı ise Türkiye'de psikoloji, sosyoloji ve felsefe alanlarında eserler vermiş olan Ülken'in din ve toplum ilişkisine dair anlayışını tespit ve bu anlayışın bugünle olan bağını kurmaya çalışmak şeklinde belirlenmiştir. Bununla birlikte Ülken'in din-toplum ilişkileri bağlamında bilim literatürüne yapmış olduğu katkıları da ele alınmıştır. Bu çalışmanın Hilmi Ziya Ülken'in din-toplum ilişkileri konusundaki düşüncelerinin neler olduğuyla ilgili literatürde kısmi mevcut bulunan araştırmalara bir katkıda bulunacağı düşünülmektedir. Aynı zamanda Ülken'in din-toplum ilişkileri konusundaki düşüncelerinin ortaya konması dönemin diğer sosyologlarının bu konudaki fikirleriyle karşılaştırma yapabilme imkânı da verecektir. Çalışmanın sonucunda içinde bulunduğu dönemin şartlarından etkilenmiş olan Hilmi Ziya Ülken'in laiklik, dinde reform gibi konularda olumlu bir bakış açısına sahip olduğu görülmüş, İslam'ın "Türk Milleti" kavramının oluşumunda etkin bir role sahip olduğu fikrini taşıdığı anlaşılmıştır. Dinin sosyal etkisi bağlamında Haçlı Seferleri'nin ortaya çıkardığı farklılaşmanın İslam'ın mistik bir şekilde anlaşılmasından mücadeleci, cihatçı ve Batıya karşı bir varoluş mücadelesi veren aksiyoner bir yapıya evrildiği fikrine sahip olduğu değerlendirilmiştir. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemine dayalı olarak doküman analizi kullanılmıştır. Hilmi Ziya Ülken'in din-toplum ilişkileri konusuyla ilgili yapılan literatür taramasında hem lisansüstü çalışmalar hem de makale türü çalışmalarda çoğunlukla felsefi yönü, İslam felsefesi düşüncesi, aşk ahlakı, Anadoluculuk fikri ve hayatına yönelik tez ve makalelerin yazıldığı görülmüştür. Bu bağlamda bu çalışmanın din-toplum ilişkileri ile ilgili fikirlerinin ortaya konmasıyla bu konuda yapılacak farklı çalışmalara yardımcı olabileceği düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Hilmi Ziya Ülken, Aydın, Din, İnsani Vatanseverlik, Sosyoloji