Kâdî Abdülcebbâr'da haber nazariyesi

İslam düşüncesinin temel bilgi kaynaklarından birisi de "haber"dir. Kur'ân, Hz. Peygamber'in Sünneti ve icmâ' bu kategoride yer almaktadır. "Haber" konusu ilk dönemden itibaren İslam alimlerinin ilgilendiği bir alan olmuştur. Bu alanda müstakil bir teori ortaya koyanlardan biri de Kâdî Abdülcebbâr'dır. Çalışmamızda; Kâdî Abdülcebbâr'ın geliştirmiş olduğu "haber nazarîyesi" araştırılmıştır. Söz konusu nazarîyenin tutarlılığı, esnekliği, İslami gelenekte uygulanabilirliği ve orijinalitesi tartışılmıştır. Başta müellifin eserleri olmak üzere kendisinden önce ve sonra yaşamış bazı alimlerin konuyla ilgili eserleri taranmıştır. Karşılaştırma, analiz, sentez, tenkit ve değerlendirme metotları kullanılarak ortaya çıkan fikirlerin özgünlüğü tespit edilmiştir. Kâdî, haberi epistemolojik açıdan ele almış ve taksimata tabi tutmuştur. O, haberin bilgi ifade etmesini, ontolojik bir mahiyete sahip olan "el-âde" kavramı üzerinden temellendirmiş ve bunu da Allah'ın bir eylemi olarak kabul etmiştir. Kâdî, zann ifade eden haberi de insanın bir eylemi çerçevesinde ele almıştır. Kâdî, haberin naklini insanın psikolojik ve toplumsal yönü üzerinden rasyonel temellere dayandırmaya çalışmıştır. Rivayetleri ele alırken isnad ve sened tenkidine yer vermeyen Kâdî, metin tenkidine ağırlık vermiştir. Haberin doğruluğunu tespit etmede ise gerçekliğe, akla, Kur'ân'a, kelâmî kaidelere ve konuyla ilgili diğer rivayetler ile Arap dil özelliklerine uygun olmasını esas almıştır. Kâdî Abdülcebbâr, kendinden önceki literatürden istifade ederek müstakil ve tutarlı bir haber nazarîyesi geliştirmiştir. Bu nazariye, rasyonel bir hüviyete sahiptir. Ayrıca İslamî İlimlerdeki etkisi nedeni ile doğru anlaşılması önem arz etmektedir.