Kırgız destanlarında imtihan motifi

Türkler tarih boyunca sayısız devlet kurmuş bir millettir. Yaşadıkları coğrafyalardaki komşu ülkeler ile giriştikleri mücadeleler onları her daim savaşmaya hazır bir toplum haline getirmiştir. Bu yaşam tarzı zamanla karakterlerine de etki etmiş, dolayısıyla sayısız destanın doğmasına neden olmuştur. Yaşadıkları coğrafyada Kalmuklar ve Çinliler ile komşu olan Kırgızların destanları oldukça zengindir. Ortaya çıktıkları dönemin kültürüne ve yaşam biçimine ışık tutan Kırgız Türk destanları zengin motif yapısı ile dikkat çekmektedir. Kırgız Türk destanlarının sayı yönünden çok, motif yönünden verimli olması özel olarak imtihan motiflerini çalışmamıza olanak sağlamıştır. Yapılan incelemelerde özellikle Boston destanının barındırdığı imtihan motifi sayısının diğer Kırgız destanlarına göre fark edilir biçimde fazla olduğu tespit edilmiştir. Coodarbeşim, Kız Darıyka, Kocacaş gibi destanların imtihan motifi yönünden oldukça güçlü; buna karşılık Cañıl Mırza, Şırdakbek, Er Eşim gibi destanların imtihan motifi varlığı yönünden zayıf olduğu görülmüştür. Buradan hareketle destanın hacminin, destan kahramanının çıktığı yolculuğun ve kahramanların evlilik sınamalarının imtihan motifi sayısını arttırdığı görülmüştür. Aynı zamanda Kırgız Türk destanlarının evlilik, akıllılık ve arama- arayış gerektiren vazifeler başlıkları altında oldukça iyi bir motif varlığına sahip oldukları tespit edilmiştir. Bu veriler ışığında Kırgız destanlarının imtihan motifleri açısından oldukça zengin bir yapıya sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu çalışma ile alandaki eksikliği gidermek ve alana katkı sağlamak amaçlanmaktadır. Çalışmamızda nitel inceleme yöntemi olan doküman analizi yöntemi uygulanmıştır. Bu yöntemle, Türkiye Türkçesine çevirisi yapılmış olan Türk Dil Kurumu Yayınlarından çıkan 17 Kırgız Destanı kitabı içinde yer alan 21 Kırgız destanı, Stith Thompson'ın Halk Edebiyatı Motif İndeksi'ne göre incelenmiş ve elde edilen veriler sınıflandırılmıştır.