Oltu Sancağı Müslim Nüfus Defterinin transkripsiyon ve değerlendirmesi [h.1251 (m.1835/1836)]

Fransız ihtilalinden sonra yaşanan uluslaşma çabaları, ordularda meydana gelen değişimler ve ortaya çıkan asker ihtiyacı Osmanlı Devleti'nin nüfus sayımı konusundaki çalışmalarını artırmıştır. Yeniçeri Ocağının 1826 yılında kaldırılması ile yeni kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adlı ordu için asker ihtiyacı ortaya çıkmış ve bu nedenle ülkedeki erkek nüfusun yaşı ve sayısı hakkında doğru bilgilere ulaşmak önem arz etmiştir. Bu amaçla, II. Mahmud döneminde 1830/1831 yıllarında modern anlamda ilk nüfus sayımı gerçekleştirilmiştir. Sayım için üst düzey memurlar görevlendirilmiş, eyalet ve sancak yöneticilerinden memurlara yardımcı olmaları istenmiştir. Sayımlar sonucunda oluşturulan defterler başkente gönderilmiştir. Bu dönemde Cerîde-i Nüfus Nezâreti kurularak nüfus işleri yürütülmüştür. Sonraki yıllarda yapılan nüfus sayımlarından biri de günümüzde Erzurum ili sınırları içinde kalan, ancak o dönemde Çıldır Eyaletine bağlı bir sancak olan Oltu'da gerçekleştirilmiştir. Çalışmamıza konu olan Oltu Müslim Nüfus Defteri, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'nda NFS.d kodu ve 02772 sıra numarası ile yer almaktadır. Defterin kapak sayfasında, defterin eyalet ve sancak bilgisiyle beraber erkek nüfus defteri olduğu belirtilmiştir. Sayımlar Hüseyin Beğ dairesinden başlamış, 4 merkez mahalle ve 62 köy ile devam etmiştir. Sayım memuru tarafından hane sahipleri belirtilmiş, kişiler numara verilerek kaydedilmiştir. Zaman içinde meydana gelen yer değişiklikleri, ölüm ve doğum kayıtları defter üzerinde H.1258 yılına kadar güncellenmiştir. Sonradan eklenen kayıtlarla beraber 1837 hanede 5913 kişi tespit edilmiştir. Oltu Sancağı Müslim Nüfus Defterinin transkripsiyon ve değerlendirmesini yaptığımız bu çalışma, bölge halkının fiziki özellikleri, askerlik durumları, meslekleri, kullandığı isimler, yaş ve engellilik durumları hakkında bilgiler içermektedir. Genel olarak genç bir nüfusa sahip olan Oltu halkının, Müslümanlar arasında yaygın olarak kullanılan isimler taşıdığı görülmüştür. Sancak genelinde en çok icra edilen meslek çobanlık olmuştur. Çalışmada ayrıca bölgenin idari yapısı ilgili veriler yer almaktadır. 3 mahalle ve 58 köyde muhtarlık teşkilatı oluşturulmuştur. Çalışma sonucunda elde edilen veriler, nüfus kayıt sistemine kaynak sağlamanın yanı sıra, bizlere XIX. yüzyılda Oltu nüfusunun genel durumu hakkında fikir vermektedir. Anahtar Kelimeler: Erzurum-Oltu, Nüfus Defteri, XIX. Yüzyıl Osmanlı Nüfusu