Nasîruddin Tûsî felsefesinde Nefsü'l-emr

Nefsü'l-emr kavramı daha eski olmakla birlikte Nefsü'l-emr'in epistemolojik bir problem olarak gündeme getirilmesi ve tanımlanarak hakkında konuşulması Nasîruddin Tûsî'ye dayanmaktadır. Hatta öğrencisi Hıllî, Tecrîdü'l-İtikad'ına şerh olarak yazdığı Keşfü'l-Murâd'da bu mesele hakkında önceki kitaplarda bilgi bulunmadığını açıkça belirtmektedir. Tûsî, Nefsü'l-emr'i doğrudan bağımsız bir problem olarak değil, Tecrîd'de madumun tasavvuru başlığı altında, İsbâtü'l-Akli'l-Mücerred Risalesinde de soyut aklı ispat bağlamında gündeme getirmiştir. Böylece hem Tecrîd şerhlerinde hem de söz konusu risalenin şerhlerinde Nefsü'l-emr konusu derinlemesine analiz edilmiş ve tartışılmıştır. İslam felsefesinde yapılmış olan Nefsü'l-emr yorumları genel olarak ele alındı ve hangi yorumların hangi filozof, mütekellim veya mutasavvıf tarafından yapıldığı tespit edildi. Genel olarak yedi değişik Nefsü'l-emr yorumu olduğu tespit edildi. Tespit ettiğimiz yedi yorumdan birincisi, Tûsî'ye ait olup Nefsü'l-emr'in Faal Akıl veya el-Aklü'l-kül olduğu ileri sürülmektedir. Tezimizin temel konusu ve problemi olması hasebiyle bu konu üzerinde genişçe durduk. Kesin hükümlerin zihin dışında kendisi ile arasında mutabakatın bulunduğu bir sübutunun olması gerekir. Tûsî buna Nefsü'l-emr demiştir. Hükmün ya da önermenin doğruluğu Nefsü'l-emr'dekine mutabık olmaya bağlanmıştır. İnsan zihninin dışında sabit olan bu mutabak, kendi kendisine kaim değildir, konumsuz olan bir şeyde temessül etmektedir. Tûsî, sıraladığı yedi öncül sonucunda zihin dışında sabit olan bu mutabakın temessül ettiği cevherin el-Aklü'l-kül olduğu sonucuna ulaşmıştır. Hıllî, Keşfü'l-Murâd'da Tûsî ile arasında geçen diyalogda Tûsî'nin bu soyut cevheri Faal Akıl olarak adlandırdığını haber vermektedir. Tûsî, bu soyut cevherin Vacibü'l-vücûd olamayacağını düşünür. Çünkü çokluğun temessül ettiği böyle bir mevcut basit olan Zorunlu Varlık olamaz. İsbâtü'l-Akli'l-Mücerred risalesine Ravzatü'n-Nâzır adıyla ilk şerhi yazan çağdaşı Şemseddin Kîşî (ö. 695 k.), el-Aklü'l-küll'ün filozoflar arasında İlk Akıl olarak meşhur olduğunu belirtmiş, ilk malul olması sebebiyle henüz içinde çokluk barındırmayan İlk Aklın bu mutabakların temessül ve irtisam ettiği mahal olamayacağını savunmuştur. Ancak onun yerine bunun ne olduğunu da belirtmemiştir. Risalenin bir diğer şarihi Devvânî ise birkaç noktada problemlere işaret etmiştir. Bunlar içinde Zorunlu Varlığın mutabakların temessülüyle oluşan bu çokluğu nasıl bildiği meselesi dikkat çekmektedir. Çokluğun bilgisinin Zorunlu Varlığın basitliğine gölge düşmemesi için onun zatında değil, dışarıda başka bir mahalde hasıl olması ihtimali doğmuştur. Bu durumda da Zorunlu'nun kendi malullerine ilişkin bilgisinin başkasına dayanması yani onun muhtaçlığı problemi ortaya çıkmaktadır. Bu durumda Devvânî, Tûsî'nin savunduğu tezin yani çokluğun bilgisinin Zorunlu dışında Faal Akıl'da veya el-Aklü'l-kül'de temessül ettiği görüşünün temelsiz kalacağını ileri sürmüştür. Tûsî'nin burhanında problemli noktalara işaret eden Devvânî'nin problem tespitini aşarak çözüm üretmeye yönelmediği anlaşılmaktadır. Ancak Devvânî'nin meselenin analizine büyük katkılar sağladığı görülmektedir. Risale şarihlerinden Keşmirî'nin kendisini yapılan eleştiriler karşısında Tûsî'yi savunmakla konumlandırdığı görülmektedir.