Ortaöğretimde Uluslararası Bakalorya Programı ile ulusal programdaki anadil öğretimi derslerinin eleştirel düşünme becerileri açısından karşılaştırılması

Eğitim kurumlarında uygulanan eğitim programları yoluyla öğrencilerin bir taraftan ulusal değerleri edinmelerinin bir yandan da uluslararası bir bakış açısı kazanmalarının sağlanabilmesi için eğitim programlarının uluslararası standartlar doğrultusunda geliştirilmesi zorunludur. Uluslararası Bakalorya Diploma Programı da ortaöğretim düzeyinde uluslararası standartlarda geliştirilmiş ve dünyanın birçok ülkesindeki çok sayıda okulda standart olarak uygulanan bir programdır. Diploma Programı; araştırmacı, bilgili, düşünen, iletişim kurabilen, ilke sahibi, açık fikirli, özenli, risk alabilen ve dengeli bireylerin yetiştirilmesini öngörmektedir. 2005-2006 öğretim yılından itibaren dersler düzeyinde kademeli olarak değişen ortaöğretim programlarındada Uluslararası Bakalorya Diploma Programı?na benzer biçimde eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme, iletişim ve empati becerisi, problem çözme, karar verme gibi becerilertemel alınmıştır. Her iki programın da bilgi çağı insanının sahip olması gereken temel beceriler üzerinde hem fikir olduğu görülmektedir. Bu becerilerden özellikle eleştirel düşünme, dünyada yaşanan hızlı değişimin neden olduğu karmaşıklığa uyumun sağlanabilmesi için eğitim kurumlarının üzerinde durması gereken önemli bir konudur. Eleştirel düşünme becerisinin programların genelinde kazandırılmasına vurgu yapılmakla birlikte dil ve düşünme becerileri arasındaki doğrusal ilişki göz önünde bulundurulduğunda eleştirel düşünme becerilerinin etkin olarak dil eğitim programlarında geliştirilebileceği söylenebilir.ivBu araştırmanın amacı, Uluslararası Bakalorya Diploma Programı Dil A1 Dersi öğretim programı ilelise 12. sınıf Dil ve Anlatım ve Türk Edebiyatı derslerinin öğretim programlarının amaç, içerik, öğretme-öğrenme süreci ve değerlendirme boyutlarının eleştirel düşünme becerileri açısından karşılaştırmalı olarak incelenmesidir.Araştırma, durumçalışması yöntemi kullanılarak, Türkiye?de Uluslararası Bakalorya Diploma Programı?nın uygulandığı ilk ve tek devlet okulu olan İstanbul Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi?nde gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın katılımcılarını Uluslararası Bakalorya Diploma Programı?nın uygulandığı 12 D sınıfındaki 15 öğrenci ile bu sınıftaDil A1 dersini yürüten bir öğretmen ve ulusal programların uygulandığı 12 C sınıfından 25 öğrenci ile bu sınıfta Türk Edebiyatı veDil ve Anlatım derslerini yürütmekte olan iki öğretmen oluşturmaktadır. 2011 ?2012 öğretim yılı güz döneminde toplanan araştırma verileri, doküman incelemesi, katılımcı gözlem ve video kayıtları ile araştırmacı günlüğü ve gözlem formları, öğretmen ve öğrencilerle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler ve Cornell Eleştirel Düşünme Testi Düzey X ile toplanmıştır. Doküman incelemesi, katılımcı gözlem ve video kayıtları,araştırmacı günlüğü ile gözlem formları, öğretmen ve öğrencilerle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen verilerin analizinde NVivo9.0 nitel veri analizi programından, Cornell Eleştirel Düşünme Testi Düzey X il elde edilen verilerin analizinde ise SPSS 19.00 bilgisayar paket programından yararlanılmıştır. Dokuman incelemesiile öğrenci ve öğretmen görüşmeleribulgularına bağlı olarak Dil A1, Türk Edebiyatı ve Dil ve Anlatım derslerinin öğretim programlarında amaç ve kazanımların eleştirel düşünme becerisini kazandırmaya yönelik olarak hazırlandığı, ancak özellikle Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerinde öğrencilerin üniversite sınavına hazırlanmaları nedeniyle eleştirel düşünme becerilerineyeterince yerverilemediği, amaç ve kazanımların Dil A1 dersinde kültürlerarası edebi karşılaştırmalara dayalı ve genel olarak ifade edilirken, Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerinin amaç ve kazanımlarının Türk Edebiyatı ve Türkçe dil kuralları özelinde ayrıntılandırılarak yapılandırıldığı,Dil A1 dersinde amaçların %42?sinin, Türk Edebiyatı dersinde %45?inin, Dil ve Anlatım dersinde de %21?inin eleştirel düşünmeye hizmet eden amaçlardan oluştuğu, kazanımlarda ise Dil A1 dersinde 9 kazanımdan 7?sinin(%78), Türk Edebiyatı vdersinde 62 kazanımdan 27?sinin (%44); Dil ve Anlatım dersinde de 37 kazanımdan 26?sının (%82) eleştirel düşünme becerilerini geliştirmeye dönük olarak hazırlandığı saptanmıştır. İçerik boyutunda, Dil A1 dersinin öğrencilerin ilgi, beklenti ve gereksinimleri doğrultusunda yapılandırıldığı, hem dünya hem de Türk Edebiyatı eserlerine yer verdiği,bu nedenle de öğrencilerde eleştirel düşünme becerilerinin gelişimine daha fazla hizmet ettiği, dil ve edebiyat içeriklerinin ayrıştırılmadığı, Türk Edebiyatı dersinde kronolojik bir edebiyat içeriğine, Dil ve Anlatım dersinde ise dil kurallarının öğretimine yönelik bir içeriğe yer verildiği ve ulusal programlarda edebiyat ve dil içeriklerinin ayrıştırılarak verildiği belirlenmiştir.Öğrenme ?öğretme süreci içinDil A1 dersi öğretim programında içerikte belirlenen eserler üzerine yapılanedebi incelemelere yer verilmiş, Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım dersinde ise dört aşamadan oluşan bir öğrenme ?öğretme süreci oluşturulmuştur. Düz anlatım yöntemi ile soru ?cevap tekniğinin tüm derslerde ortak olarak kullanıldığı, Dil A1 dersinde bu yöntem ve tekniklere ek olarak tartışma yöntemine de sıklıkla yer verildiği belirlenmiştir. Dil A1 dersinde soru ?cevap yöntemi daha çok tartışmaların başlatılmasında kullanılırken Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerinde örnek soru çözümlerinin yapılmasında kullanılmıştır. Dil A1 dersi öğretmeni sınıfta rehberlik eden, tartışmaları yönlendiren kişi rolünü üstlenirken, Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım öğretmenlerinin çoğunlukla öğreticilik rolü ön plana çıkmıştır. Dil A1 dersinde öğrenciler tartışmalara katılan, dersi yapılandıran, soru soran, eleştiren aktif katılımcılarken, Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerinde öğretmeni dinleyen, anlamadıkları konular hakkında soru soran pasif katılımcılardır. Derslerin öğrenme ?öğretme sürecinde ders kitapları ile farklı yazarlar tarafından yazılmış olan kaynak kitaplar, tezler, makaleler, bilgisayar, projeksiyon, internet gibi araç-gereçler kullanılmaktadır. Dil A1 dersinde bilgisayar,projeksiyon ve internet gibi araç gereçler farklı bilgilere ulaşmak ve üzerinde tartışmak amaçlı kullanılırken Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerinde soru çözmek amaçlı kullanılmaktadır. Derslerin değerlendirilmesinde Dil A1 dersinde ödevler, sözlüsunumlar ve iki aşamalı bir sınav yoluyla değerlendirme yapılırken, Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerinin öğretim programlarındaaçık uçlu, çoktan seçmeli ve eşleştirmeli sorulardan oluşan sınavlar ve alternatif ölçme değerlendirme yaklaşımlarıile değerlendirme yapılabileceği belirtilmesine rağmen özellikle 12. sınıfta çoktan seçmeli sorulardan oluşan sınavlar yoluyla bir videğerlendirmenin yapıldığı, bunun da eleştirel düşünme becerilerine katkı sağlamadığı yönünde bulgulara ulaşılmıştır. Katılımcı gözlem ve video kayıtları, araştırmacı günlüğü ve gözlem formları ile elde edilen bulgulara bağlı olarak Dil A1 dersi öğretmeninin Türk Edebiyatı ileDil ve Anlatım dersi öğretmenlerine göre derslerinde eleştirel düşünmeyi geliştirmeye yönelik etkinliklere daha sıklıkla yer verdiği belirlenmiştir. Üst düzey sorular sorma, öğrencilerin düşüncelerine kanıt göstermelerini isteme, öğrencilerin düşünmesi için çelişkilidurumlar sunma, olay-durum ve benzeriarasında benzerlik ve farklılıkları buldurma gibi davranışlar üç dersin öğretmeni tarafından sergilenmekle birlikte Dil A1 dersi öğretmeninin bu davranışları diğer ders öğretmenlerine göre daha fazla sıklıkta sergilediği, öğrencileri farklı bakış açılarına yönlendirme, sınıfta tartışmalar yaptırma, öğrencilere olumsuz tepkilerin verilmediği bir sınıf ortamı oluşturma gibi davranışların ise yalnızca Dil A1 dersi öğretmeni tarafından sergilendiği görülmüştür. Yine katılımcı gözlem ve video kayıtları, araştırmacı günlüğü ve gözlem formları ile elde edilen bulgulara bağlı olarakher üç derste deöğrencilerin derste soru sorma ve bir konuda görüşünü açıklarken farklı alanlardaki bilgilerini birleştirme davranışlarınıgösterdikleri; Dil A1 ve Türk Edebiyatı derslerinde düşüncelerine kanıt gösterme, çıkarsamalardabulunma, düşüncelerini çekinmeden belirtme ve olay ?durum ve benzeriarasında karşılaştırmalar yapma davranışlarını gösterdikleri, Dil A1 dersinde ise,sınıfta yapılan tartışmalara katılma, karşıt görüşlerin güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirme, neden ?sonuç ilişkisi kurma, olay, durum, vb. arasında analizsentez yapma ile yazar veya konuşmacının yeterliliğini değerlendirme gibi davranışlarınıgösterdikleribelirlenmiştir. Cornell Eleştirel Düşünme Testi Düzey X?ten elde edilen bulgulara göre Uluslararası Bakalorya Diploma Programı öğrencileri ile ulusal program öğrencilerinin eleştirel düşünme becerileri arasında anlamlı bir farklılık bulunamamıştır. Sonuç olarak, Uluslararası Bakalorya Diploma Programı?nda yer alan Dil A1 dersinin ulusal programda yer alan Türk Edebiyatı ile Dil ve Anlatım derslerine göre her boyutta eleştirel düşünme becerilerine daha fazla yer verdiğisöylenebilir. Anahtar Kavramlar:Uluslararası Bakalorya Diploma Programı, Ulusal Programlar, Eleştirel düşünme, Dil A1 dersi, Türk Edebiyatı dersi, Dil ve Anlatım dersi.viiAB