Safiye Erol anlatılarının örnek okur düzeyinden anlamlandırılması

Bu çalışma, nitelikli bir sanatkâr, çok yönlü bir mütefekkir, başarılı bir "edebî muharrir", filoloji doktoru ve çevirmen olan Safiye Erol'un (1902-1964) kurmacaya dayalı eserlerini anlamlandırma çabasını içermektedir. Erol, edebî metinlerini simgesel boyutta derinliğe ulaştıran ve "mütemadiyen yeniden oku"nmasına imkân veren "örnek bir yazar"dır. Onun anlatılarının çözümlenmesinde kullanılan yöntem, Umberto Eco tarafından "örnek okur" olarak adlandırılan bakış açısıdır. Bu çalışmanın amacı örnek okur düzeyinden yola çıkılarak çoklu okuma modellerinin kullanılması ile Erol anlatılarının tüketilemez olan derin anlam alanlarına nüfuz edebilmektir. Erol'un Türk roman tarihindeki yerini edebî ve estetik ölçütler üzerinden değerlendirme çabasında olan çalışmanın giriş kısmı, örnek okurun ve açık yapıtın niteliklerine ayrılmıştır. Erol'un hayatının ve sanat anlayışının yer verildiği ilk bölümden sonra anlatıların çözümlenmesine geçilmiştir. İzleksel bir sınıflandırmanın yapıldığı anlatılarda kurguya ve dile ait unsurlar bir arada verilmiştir. Aşk konusuna ayrılan bölümde "aşkın renkleri" kuramı üzerinden dramatik aksiyon tablosunun oluşturulması ve bu yolla ortaya çıkan kişi, kavram, simge düzeyinin aşkın hâlleri, gelişimi ve hayal kırıklığı evresinde çözümlenmesi, çalışmanın özgün tarafını teşkil etmektedir. Çalışmada ayrılık ve yeniden doğuş sürecinin ayrıntılı bir tahlille işlenmesinden sonra anlatıların sosyolojik geri planı üzerinde durulmuştur. Henri Bergson'un zaman ve hafıza kuramları ile Anthony Smith'in millî kimlik teorisinden hareketle anlatılardaki tarihî arka plan da ele alınmış ve sanatkârın özgün bir medeniyet tasavvuru olduğu düşüncesine varılmıştır. Çalışmanın son kısmında anlatıların anlam ve kurgu evreninin ulaştırdığı sonuçlar üzerinde durulmuş, anlatıları açık yapıt kılan hususlara ve sanatkârın edebiyat tarihindeki yerinin ne olması gerektiğine değinilmiştir. Erol'u tanımış olan kişilerle yapılan mülakatlar; Erol'un fotoğrafları, kitaplarında yer almayan bir hikâyesi, Sâmiha Ayverdi'ye hitaben yazdığı mektuplar, yarım kalan romanından ve not defterinden alınan örnek bir sayfa ile çalışma nihayete erdirilmiştir.