Sosyal bilgiler öğretmenleri ve ortaokul öğrencilerinin kavram öğretimine ilişkin görüşlerinin belirlenmesi

Kavramlar düşüncenin temel taşlarını oluştururlar. Birey dünyaya kavramlar sayesinde anlam yükler. Kavramlar bir konu içerisinde pek çok bilgiyi organize eden ve bütünleştiren ilkelerdir. Eğitimin sağlıklı bir şekilde gerçekleşebilmesi kavramların doğru ve yerinde öğretilebilmesiyle ilgilidir. Tarih, coğrafya, iktisat, vatandaşlık, toplum bilimi vs. alanlarına ait ana kavramların bilgisine sahip olmadan yaşadığımız toplumu anlamamız mümkün olmayacaktır. İlköğretim öğrencilerinin kavram zenginliği açısından önemli bir yere sahip olan Sosyal Bilgiler dersine ait ana öğeleri öğrenebilmeleri ve karşılaşacakları sosyal problemleri aşabilmeleri için temel kavramları çok iyi bilmeleri gerekmektedir. Kavramlar, ilköğretim seviyesindeki öğrencilerin zihinlerinde bulunan temel şemaların meydana gelmesine ve yeni bilgilere anlamlı bir biçimde sahip olmalarına olanak sağlar. Bu araştırma Sosyal Bilgiler öğretmenlerinin ve ortaokul öğrencilerinin kavram öğretimine ilişkin görüşlerinin incelenmesine yönelik olarak hazırlanmıştır. Nitel araştırma desenlerinden olgu bilim (fenomonoloji) deseniyle tasarlanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu Ankara ilinde üç farklı ilçede (Çankaya, Mamak, Yenimahalle) görev yapmakta olan 50 Sosyal Bilgiler öğretmeni ve 75 (6.7.8. sınıf) ortaokul öğrencisi oluşturmuştur. Araştırmanın örneklemi uygun örnekleme yöntemi ile seçilmiştir. Veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Verilerin elde edilmesi amacıyla oluşturulan görüşme formu öğretmen ve öğrencilere uygulanmıştır. Öğretmen görüşme formu iki kısımdan oluşmuş birinci kısımda kişisel bilgilere yer verilmiş, ikinci kısımda 10 adet açık uçlu soru yer almıştır. Öğrenci görüşme formunun birinci kısmında kişisel bilgiler, ikinci kısmında ise 6 adet açık uçlu soru yer almıştır. Verilerin analizinde, betimsel analiz tekniğinden faydalanılmıştır. Betimsel analiz tekniğinde esas hedef, elde edilen bulguların okuyucuya hazır ve özet bir biçimde sunmaktır. Araştırma sonucunda, Sosyal Bilgiler öğretmenlerinin kavram öğretimini Sosyal Bilgiler dersi açısından önemli gördükleri, öğretimde en çok tercih ettikleri, kavram öğretim tekniklerinin ise kavram haritası ve zihin haritası olduğu tespit edilmiştir. Öğretmenlerin kavramların öğretiminde özellikle soyut, tarihi kavramlarda güçlük çektikleri ve bu kavramların daha zor öğrenildiğini düşündükleri sonucuna ulaşılmıştır. Bu kavramlarda güçlük yaşanmasının sebebinin, öğrencilerin somut işlemler döneminde olmasından kaynaklı olarak yeterince soyut düşünememeleri, kavramların öğrenci seviyesine uygun olmaması, ön bilgi eksikliği ve kavramların çoğunun günlük hayatla ilişkilendirilemediği görüşünde oldukları tespit edilmiştir. Ortaokul öğrencileri ise, Sosyal Bilgiler dersinde kavram öğreniminde en çok kullanılan tekniğin kavram haritası olduğunu belirtmişler, soyut ve tarihi kavramların öğreniminde güçlükler yaşadıklarını ifade etmişlerdir. Öğrencilerin kavram öğretiminde en sık karşılaştıkları sorunları materyal eksikliği, soyut kavramların varlığı, ön bilgi eksikliği, kavramların bilişsel düzeylerinin üstünde olması, ders süresinin azlığı olarak tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda, bu sorunları aşmak için kavram öğretim tekniklerinden faydalanmanın önemli olduğu belirtilirken; soyut kavramların somutlaştırılmasına yönelik materyal kullanılması, bol örnek kullanılması gibi önerilerde bulunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Sosyal Bilgiler, Kavram, Kavram Öğretimi, Öğretmen, Öğrenci