Sülemî'nin Hakâiku't-tefsiri ile Kuşeyrî'nin Letâifü'l-işârât'ında tasavvufî kavramların mukayesesi

Tezimizde, Sülemî'nin Hakâiku't-tefsîr'i ile Kuşeyrî'nin Letâifü'l-işârât isimli işârî tefsirlerinde yer alan tasavvufî kavramların mukayese etmeye çalıştık. Bu çalışmada, iki eserdeki başlıca tasavvufî kavramları karşılaştırarak müelliflerin, bunlara ne gibi anlamlar yükledikleri, birbirleriyle olan benzerlik ve farklılıkları ya da onlardan sadece birinin kullandığı, diğerinin kullanmadığı terimleri tespit etmeye gayret ettik. Böylece hoca ile öğrenci arasında geçen zaman zarfında ıstılahlarda ne gibi evrilme ve tekrarların olduğu ortaya koymak suretiyle müelliflerin yaşadığı dönemin işârî ve tasavvufî bakış açısının günümüze taşınmasına ve anlaşılmasına çalıştık. Bu çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, tasavvufî kavramların oluşum sürecine ve işârî tefsirlere genel bir bakış, Sülemî ve Kuşeyrî'nin yaşadıkları dönem ve özellikleri - X. ve XI. asrın siyasi ve ilmi durumu - ve Horasan bölgesi hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde her iki müellifin şahsî ve ilmi hayatları, hocaları, talebeleri ve eserleri mercek altına alınmıştır. Müelliflerin hayatları kısa bir şekilde, meşhur olan hoca ve talebeleri ise ölüm tarihleri esas alınarak tanıtılmıştır. Üçüncü bölümde çalışmanın ana gövdesini oluşturan bahsi geçen tefsirlerdeki tasavvufî kavramlar ele alınmıştır. Bu kavramlar, "Tahalluk kavramları" başlığı altında ibâdet ve ahlâka dair olanlar ile seyr u sülûk kavramları; "Tahakkuka dair kavramlar" başlığı altında ise, kalbî ve vicdânî olanlar ile marifet kavramaları ele alınmıştır. Sonuç ve değerlendirme bölümünde ise yapılan araştırma ve incelemeler ışığında Sülemî ile Kuşeyrî'nin tefsirlerinde beyan ettikleri tasavvufî kavramları, metodolojik, terminolojik ve epistemolojik olmak üzere üç farklı açıdan değerlendirilmiştir. Bu üç yönden değerlendirme yapılırken de tespit edildiği kadarıyla her ikisinin üzerinde ittifak ve ihtilaf ettikleri noktalar, imkân nispetinde ortaya konulmuştur.