Theses supervised by Doç. Dr. Mehmet Bilen
10 theses · Dicle University
Malikî mezhebi fıkıh usûlcülerine göre sünnetin kaynağı olarak haber
Hz. Peygamber'in sünnetini tespit etmek ve maksadını göz ardı etmeden anlayıp nesilden nesile aktarmak, muhaddisler ve fakîhler başta olmak üzere İslam âlimlerinin en önemli hedefi olmuştur. Dolayısıyla sünneti tespit etme çalışmalarında haber konusu, her zaman gündemdeki yerini korumuştur. Mâlikî mezhebinde de İmâm Mâlik başta olmak üzere usûlcülerin hemen hepsi haber, hadis ve sünnet kavramları etrafında zuhur eden tartışmalara dâhil olarak kendi görüşlerini ortaya koymuşlardır. Söz konusu mezhepte genel itibariyle bakıldığında cumhûrun görüşlerine paralellik arz eden bir sünnet anlayışının hâkim olduğu görülmekle birlikte, bazı hususlarda birtakım farklılıkların olduğu da göze çarpmaktadır. Özellikle yaşayan sünnetin, habere takdimi meselesi son derece dikkat çeken bir konudur. Bu bağlamda "Medine ehlinin ameli" mefhumunun literatüre girmesi, Mâlikî mezhebine özgü bir anlayışın ifadesi olarak görülmüştür. Diğer taraftan klasik hadis usûlünde yer alan mursel, mudelles, mevkûf gibi hadis çeşitlerine dair kavramların, sünneti tespit etmedeki rollerine farklı bir bakışın olduğu göze çarpmaktadır. Zira Mâlikî mezhebinde önemli olan, kavramların teknik açıdan sünneti tespit edip etmemesi değil, bahsi geçen kavramlarla ifade edilen haberlerin yaşayan sünnete uygunluk arz edip etmemesidir. Bu itibarla Mâlikî mezhebinde metin ve muhteva tenkidinin son derece önemli olduğunu söylemek mümkündür.
Rüyada Hz. Peygamber'in görülmesi ile ilgili hadislerin değerlendirilmesi
Hz. Peygamber'in (s.a.v.) rüyada görülmesi ve bunun ne derece bağlayıcı olacağı, tarih boyunca insanların ilgisini çekmiş ve özellikle ilim adamları arasında tartışılmış bir konudur. Rüya ile ilgili, hadis alanında değişik yönlerden bazı akademik çalışmalar yapılmakla birlikte, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) rüyada görülmesi hususunda rivâyet edilen hadisler hakkında müstakil bir çalışma yapılmamıştır. Böyle bir boşluğun ifa edilmesi gerektiği düşüncesiyle "Hz. Peygamber'in Rüyada Görülmesi ile İlgili Hadislerin Değerlendirilmesi" isimli çalışmayı tez konusu olarak seçtik. Tezi, giriş ve iki bölüm şeklinde tasarladık. Giriş bölümünde, rüyanın insanlık tarihindeki yeri, İslâmi ilimler ve çağdaş psikolojide rüya ile ilgili değerlendirmeleri konu edindik. Birinci bölümde, konu ile ilgili hadisleri temel hadis kaynaklarından tespit edip senet yönüyle inceleyerek sıhhat durumlarını ortaya koymaya çalıştık. İkinci bölümde ise ilgili hadisleri, metin tenkidi kriterleri çerçevesinde ele alarak değerlendirmeye çalıştık. Sonuç olarak Hz. Peygamber'in rüyada görülmesi ile ilgili hadislerin bir bölümünün sened yönüyle sahih olduğu tespit edilmekle beraber, metin tenkidi çerçevesinde yaptığımız değerlendirmeler sonucunda bu türden rivayetlerin sahih olamayacağı kanaatine vardık. Anahtar Sözcükler: Din, Peygamber, Hadis, Rüya, Güvenilir.
Fedâilu'l-Kur'an rivayetlerinin sıhhati ve bu rivayetlerin oluşturduğu Kur'an tasavvuru
Kütüb-i Tis'a'da müstakil başlıklar halinde Fedâilu'l-Kuran bölümleri mevcuttur. Bu bölümlerde birçok rivayet nakledilmiştir. Çalışmada ilk olarak, bu rivayetlerin kaynakları ve muhtevası ortaya konulmuştur. Sonra meşhur olan bazı rivayetlerin isnad analizi yapılmıştır. Bu rivayetlerden Fâtiha sûresi, Bakara sûresinin sonundaki iki ayet ve İhlâs sûresinin faziletine dair rivayetlerin isnad açısından sahîh; Yâsîn sûresinin faziletine dair rivayetin ise zayıf olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Söz konusu rivayetlerin sahih bir Kur'an tasavvuruna kaynaklık eden yönlerinin yanında, mahzurlu gördüğümüz noktaları da vardır. Vahyin ve sahîh sünnetin oluşturduğu Kur'an tasavvuru, Kur'an'ın bir bütün olarak değerlendirildiği, lafız-mana birlikteliğinin olduğu, anlama ve amel merkezli bir tasavvurdur. Ancak geleneğimizde ve günümüzde Kur'an tasavvurunun daha çok literal bir yöne ve sevâb merkezli bir okuyuşa evrildiğini söylemek mümkündür. Binâenaleyh, ilhamını Kur'an ve sünnetten alan, anlama, içselleştirme ve amel merkezli bir Kur'an tasavvurunun inşa edilmesine ciddi bir ihtiyaç vardır. Anahtar Sözcükler Kur'an, Rivayet, Fedâil, İsnâd, Cerh-Ta'dîl, Sıhhat, Tasavvur.
İbn Ebî Hâtim er-Râzî ve Cerh ve Ta'dîl'deki metodu
Hadis râvilerinin güvenilirliğini inceleyen cerh-taʻdîl ilmine dair çok sayıda eser telif edilmiştir. Bu konuda eser yazan âlimlerden biri de el-Cerh ve't-Taʻdîl adlı eserin müellifi İbn Ebî Hâtim'dir. Bu çalışmada, İbn Ebî Hatim'in yaşadığı dönem özet bir şekilde sunularak eserleri tanıtılmış, el-Cerh ve't-Ta'dîl adlı eserin İbn Ebî Hâtim'e ait olduğu konusu izah edilerek İbn Ebî Hâtim'in el-Cerh ve't-Ta'dîl adlı eseri ile Buhârî'nin et-Târîhu'l-Kebîr'i mukayese edilmiştir. Ayrıca İbn Ebî Hâtim'in bu eserinin, râviler konusunda kendisinden müstağni kalınamayacak bir ansiklopedi mesabesinde olduğu ortaya konulmuştur. Cerh-ta'dîlde kullanılan lafızların tespit ve anlamları büyük bir önem arz ettiğinden İbn Ebî Hâtim'in, râvilerin değerlendirilmesinde çok ve az kullandığı lafızlar tespit edilerek münekkidlerin bu tabirlere yüklediği anlamlar ortaya konulmuştur. İbn Ebî Hâtim'in, cerh-taʻdîl lafızları için yaptığı taksim ve râvi mertebeleri hakkındaki yaklaşımı da tespit edilmiştir. Aynı şekilde İbn Ebî Hatim'in, özgünlüğü, öznelliği ve cerh-ta'dîl bilgilerini alış şekli konuları işlenerek onun cerh-ta'dîl metodu ortaya konulmuştur. Öznelliği bağlamından çelişkileri ve değerlendirmelerinde öne çıkan mezhebi taassup gibi faktörlere dikkat çekilmiştir. Ricâl kitaplarının temel hedefi râvilerin durumlarına bir netlik kazandırmak olsa da müellifler, zaman zaman râvilerden söz etmiş; ancak râvilerin güvenilir olup olmadığına dair herhangi bir ifadede bulunmamışlardır. Bu bağlamda İbn Ebî Hâtim'in haklarında sükût ettiği râviler konusuna da değinilerek onun bu sükûtunun, cerh veya taʽdîl olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Hadis, Râvi, Cerh-Taʽdîl, İbn Ebî Hâtim.
Kulun kıyamet günü hesaba çekileceği ilk âmeli namazdır hadisinin isnad ve metin açısından tahlili
Bu çalışmada, Ebu Hüreyre, Temim ed-Dârî, Temim b. Seleme ve ismi belirtilmeyen bir sahâbî tarafından rivayet edilmiş olan, kıyamet günü insanların hesaba çekileceği ilk amelin namaz olduğuna dair hadisin sened ve metin açısından tenkidi ile hadisin nasıl anlaşıldığı meselesi ele alınmaktadır. Bu çalışma giriş ve iki bölümden meydana gelmektedir. Girişte araştırmanın konusu, sınırları, amaç ve metodu ile genel hatlarıyla hadisin muhtevası hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde, hadisin kaynakları ve rivayet tarikleri tespit edilmiştir. Ayrıca bu bölümde hadis, sened tenkidine tabi tutulmuştur. İkinci bölümde ise, metin tenkidinin yanı sıra hadisin nasıl anlaşıldığı konusu da ele alınmıştır. Bunun yanında hadisin İslamî ilimlerdeki kullanımına da değinilmiştir. Sonuç olarak hadisin isnad, metin ve yorumlanmasında muhaddisler ve muhaddisler dışındaki 'ulema tarafından makbul olduğunu ve bunun yanı sıra ihtilafsız olarak hadisin sahih ve hasan olarak değerlendirildiği kanaatine varılmıştır.
Seyda Molla Hâlit Korkusuz ve el-Hadîsu's-Sahîh adlı eseri
İslâm tarihi boyunca hadîs, Kur'an'dan sonra müslümanların ikinci ana kaynağı olarak kabul edilmiştir. Hadîslerin mevsûkiyetini ortaya koymak için hadîs usûlü ile ilgili çok sayıda eser telif edilmiştir. Cumhuriyet sonrası dönemde şark medreselerinde eğitim gören Molla Halîd Korkusuz da bu alanda eser telif edenlerden biri olmuştur. Molla Hâlid Korkusuz, eserinde ilk dönemlerden itibaren günümüze kadar kullanıla gelen hadîs usûlündeki kavramlar ile ilgili genel bilgiler vermiştir. Ayrıca bu alanda tartışmaya medar olan konuları ayrıntılı bir şekilde işlemiştir. Bunların yanında hadîs tarihi ve usûlü alanında iz bırakan saygın âlimlerin hayatları ve eserleri hakkında tanıtıcı bilgiler sunmuştur. Yine Molla Halîd, bahse konu olan eserinde hadîslerin sıhhatinin göreceliliği, hadîs sıhhat tespitinde kullanılan yöntemleri ve sıhhat açısından hadîslerin sıralaması gibi konuları ele almıştır. Bu doğrultuda sünnî âlemde Şeyhayn diye kabül edilen Buhârî ve Müslim'e yöneltilen eleştirileri dile getirip konuyla ilgili verilen cevapları nakletmiştir. Molla Halîd'in eseri eklektik bir yapıda olup alanda yazılan çok sayıda eserden alıntılar içermektedir. Şark medrese geleneğinde hadîs eğitiminin sathi düzeyde olması ve yazma geleneğinin az olmasına rağmen müellifin böyle bir eser telif etmesi eseri önemli kılmaktadır. Biz de bu çalışmada eserin hadîs alanında ki usûl geleneğine yaptığı katkıyı ve şark medrese eğitimindeki yerini incelemeye çalıştık.
Cuma gününün faziletine dair rivayetlerin tahlili
Bu çalışmada başta Ebû Hüreyre olmak üzere birkaç sahâbî tarafından rivayet edilen ve genel olarak "Günlerin efendisi" veya "Günlerin en faziletlisi" şeklinde başlayıp Cuma günün fazileti hakkında olan rivayetlerin sened ve metin açısından tahliline çalışıldı. Konumuzu oluşturan hadisler onbeş ayrı kaynakta yer almaktadır. Bu kaynaklarda tespit ettiğimiz 62 rivayeti önce isnad açısından inceledik. Bu rivayetlerin yaklaşık olarak üçte birinin sened açısından sahih olmadıklarını geri kalanların ise sened açısından sahih oldukları sonucuna vardık. Sened incelemesinden sonra hadisleri metin açısından incelemeye çalıştık. Bu incelememizde hadislerde yer alan saatu'l-icâbe dışında kalan kısmın Ka'bu'l-Ahbâr'a ait olma ihtimalinin ortaya çıktığını ve bu sebeple hadislerin sıhhatinin ihtiyatla karşılanması gerektiği sonucuna vardık.
Köpek salyasının necis olduğuna delil olarak gösterilen hadislerin değerlendirilmesi
Bu çalışmada başta Ebû Hüreyre olmak üzere birkaç sahâbî tarafından rivâyet edilen "Köpeğin salyası" hakkındaki hadisler, sened ve metin açısından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Yapılan kaynak taraması sonucunda konumuzla ilgili hadislerin otuz dokuz rivâyetine ulaşılmıştır. Bu rivâyetlerin Sened tenkîdi kritiğine tabi tutulması sonucunda söz konusu rivâyetlerin beşinin zayıf, kalan diğer otuz dördünün ise sahih olduğu tespit edilmiştir. Sened tenkîdinden sonra metin tenkîdine geçilmiş ve hadisler metin tenkîdi ölçütleri açısından değerlendirilmiştir. Daha sonra şarihlerin hadisler hakkındaki yorumlarına ve hadislerin İslami ilimlerde nasıl kullanıldıklarına yer verilmiştir. Bütün bu incelemelerin sonucunda, metin tenkîdi açısından Kur'ân'la aynı içeriğe sahip olmadığından ve kendi gibi hadislerle tenâkuz içinde olduğundan, yine köpeğin salyası hakkında günümüz tıbbının verileriyle uyuşmadığından dolayı hadislerimizin sıhhatine karşı ihtiyatli olunması gerektiği kanaatine varılmıştır.
Kâdî Abdülcebbâr'da haber nazariyesi
İslam düşüncesinin temel bilgi kaynaklarından birisi de "haber"dir. Kur'ân, Hz. Peygamber'in Sünneti ve icmâ' bu kategoride yer almaktadır. "Haber" konusu ilk dönemden itibaren İslam alimlerinin ilgilendiği bir alan olmuştur. Bu alanda müstakil bir teori ortaya koyanlardan biri de Kâdî Abdülcebbâr'dır. Çalışmamızda; Kâdî Abdülcebbâr'ın geliştirmiş olduğu "haber nazarîyesi" araştırılmıştır. Söz konusu nazarîyenin tutarlılığı, esnekliği, İslami gelenekte uygulanabilirliği ve orijinalitesi tartışılmıştır. Başta müellifin eserleri olmak üzere kendisinden önce ve sonra yaşamış bazı alimlerin konuyla ilgili eserleri taranmıştır. Karşılaştırma, analiz, sentez, tenkit ve değerlendirme metotları kullanılarak ortaya çıkan fikirlerin özgünlüğü tespit edilmiştir. Kâdî, haberi epistemolojik açıdan ele almış ve taksimata tabi tutmuştur. O, haberin bilgi ifade etmesini, ontolojik bir mahiyete sahip olan "el-âde" kavramı üzerinden temellendirmiş ve bunu da Allah'ın bir eylemi olarak kabul etmiştir. Kâdî, zann ifade eden haberi de insanın bir eylemi çerçevesinde ele almıştır. Kâdî, haberin naklini insanın psikolojik ve toplumsal yönü üzerinden rasyonel temellere dayandırmaya çalışmıştır. Rivayetleri ele alırken isnad ve sened tenkidine yer vermeyen Kâdî, metin tenkidine ağırlık vermiştir. Haberin doğruluğunu tespit etmede ise gerçekliğe, akla, Kur'ân'a, kelâmî kaidelere ve konuyla ilgili diğer rivayetler ile Arap dil özelliklerine uygun olmasını esas almıştır. Kâdî Abdülcebbâr, kendinden önceki literatürden istifade ederek müstakil ve tutarlı bir haber nazarîyesi geliştirmiştir. Bu nazariye, rasyonel bir hüviyete sahiptir. Ayrıca İslamî İlimlerdeki etkisi nedeni ile doğru anlaşılması önem arz etmektedir.
İntiharla ilgili hadislerin değerlendirilmesi
Tezimiz, Kütüb-i Tis'a bağlamında intiharla ilgili hadislerin sened ve metinlerinin incelenmesi ile ilgili olup giriş, iki ana bölüm ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. Araştırdığımız kaynakları tarama sonucunda intiharla ilgili altı hadisin bulunduğunu tesbit ettik. Tüm bu hadisler muhteva bakımından aynı konu ve olaya temas etmemekte, bazıları intiharla ilgili farklı konulara, bazıları da farklı intihar olaylarına temas etmektedirler. Araştırdığımız altı hadisten birinci ve ikinci hadis olarak ele aldıklarımızda, intihar edenin cehenneme girip intihar ettiği şekille azap göreceği belirtilmektedir. Hadislerin üçüncüsünde, intihar edenin cenaze namazının Resullulah (s.a.s) tarafından kılınmadığı bildirilmekte, dördüncü hadis, Resulullah (s.a.s) ile birlikte savaşa katılan kişinin intihar ettiğini konu edinmektedir. Beşinci hadis, geçmiş ümmetlerde intihar eden bir şahsın uhrevî durumunu ele almakta, altıncı hadis ise intihar eden şahsın cennete gireceğini ima etmektedir. Birinci hadisi Ebû Hüreyre, ikinci hadisi Sâbit b. Dahhâk, üçüncü hadisi Câbir b. Semüre, dördüncü hadisi Ebû Hüreyre, Sehl b. Sa'd es-Sâîdî ve Abdurrahman b. Abdullah b. Kab, beşinci hadisi Cündüb b. Abdullâh el-Becelî, altıncı hadisi ise Câbir b. Abdullah el-Ensârî rivâyet etmiştir. Tezimizde intiharla ilgili genel bilgilere yer verdikten sonra araştırdığımız altı hadise ait olan rivâyetlerin yer aldıkları hadis kaynaklarını tesbit ettik. Hadislerin sened ve metinlerini bir arada topladık. Toplanan rivâyetlere sened şemaları oluşturduk. Sened şemaları oluşturulduktan sonra rivâyetleri sened tenkidine tabî tuttuk. Sahabe dışındaki râvilerin cerh ve ta'dîl açısından durumlarını belirttik. Daha sonra rivâyetlerin sened bakımından sıhhatlerini değerlendirdik. İlgili hadisleri sened tenkidi yönünden inceledikten sonra metinlerini de incelemeye tabî tuttuk. Aynı olay veya konuya temas eden rivâyetler için ortak bir metin oluşturduk. Kur'ân'da intiharın ele alınıp alınmadığını araştırdık. Hadislerin metinlerini Kur'ân'a ve intihar konusuyla ilinti içerisinde olan diğer hadislere arz ettik. Ayrıca hadis şarihlerinin ve bazı âlimlerin metinlerle ilgili yorumlarına yer verdik. Rivâyetlerin tefsir ve fıkıh ilimlerindeki kullanımlarını tesbit ettik. Son olarak intiharla ilgili hadisler için genel bir değerlendirme yaparak ulaştığımız sonuçlara değindik. Anahtar Kelimeler Hadis, İntihar, Sened, Tenkid, Cennet, Cehennem