Theses supervised by Prof. Dr. Mehmet Mehdi Ergüzel
10 theses · Sakarya University
Ahmet Haşim sözlüğü
Sözlükler ait oldukları milletlerin söz hazineleridir. Dil alanında yapılan ilk çalışmalar sözlük alanında olmuştur. Geçtiğimiz yüzyıllarda dünya dillerinde çok farklı alanlarda sözlük çalışmaları yapılmıştır. Lehçe ve şive sözlüklerinden terim sözlüklerine, seviye sözlüklerinden devir sözlüklerine kadar çok çeşitli olan bu alanın önemli bir türü de şair ve yazar sözlükleri olduğu söylenebilir. Söz varlığı çalışmaları, şair ve yazarların dünya görüşünü, içinde bulundukları toplumun izlerini görmek, yaşadıkları toplumun sosyal olaylarını tespit etmekte büyük rol oynar. Bu çalışmayla, şair ve yazarların "kendi dilleri içinde özel bir dil kullandıkları" yahut "millî dili kendilerine has bir özellikte kullandıkları" noktasından hareketle şair ve yazar sözlükleri hazırlanması meselesine dikkat çekmek istedik. Şair yazar sözlükleri yahut söz varlığı çalışmalarında önemli olan; ortak dilin kelimelerinin bir şairde ve yazarda hangi mana denizlerine yelken açarak, hangi anlam renklerine büründüğü ve nasıl yeni üslup özellikleri kazandığıdır. Çok eski zamanlardan beri üç kıt'ada hüküm sürmüşTürk milletinin kültürü bilindiği üzere oldukça zengindir. Bu zenginliğin gelecek nesillere aktarılması Ahmet Hâşim gibi zengin söz varlığına, engin kültür birikimine, son derece güçlü bir muhayyileye sahip şair ve yazarlar sayesinde olmuştur ve olacaktır. Şair ve yazarların söz varlığının en mühim kültür taşıyıcıları olması noktasından hareketle bu çalışmada 20. yüzyıl edebiyatının dil ve üslup bakımından dikkat çeken isimlerinden olan Ahmet Haşim'in gerek dil servetimize gerekse kültür hazinemize yapmış olduğu katkılar incelenmiştir. İlk olarak şairimizin hayatı, edebi kişiliği, dili ve üslubu, eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra tüm şiir ve nesirleri numaralandırmış, eserlerin tamamında geçen kelimelerin dizin çalışması yapılmıştır. Sonrasında kelimelerin ne sıklıkta ve hangi şiir veya nesirde geçtiği gösterilmiş, çekim ekleri ayrılmıştır. Alfabetik sıraya göre tasnif edilen kelimeler Haşim'in şiirinde ve nesrinde geçtikleri cümlelerin içindeki manaları dikkate alınarak izahat verilmiştir. Söz konusu kelimenin Haşim tarafından kullanılmış bütün anlamlarına nüanslara girilerek yer verilmeye çalışılmıştır. Ahmet Haşim'in eserlerindeki söz varlığı hakkında bilgi sahibi olup en az ve en çok kullandığı kelimeleri, kullanılan kelimelerin tekrar sıklığını, fiil ve isim çeşitlerini hangi sıklıkta kullandığını, özel kelimelerin genel tablo içindeki durumunu sıralı bir şekilde görme imkânı bulduk. Böylece Haşim'in fikir ve sanat dünyasına dair ipuçlarına ulaşılarak, Arapça, Farsça ve Fransızca'yla zenginleştirdiği Türkçe'sini içerik olarak milli unsurlardan ödün vermeden kullanmış olduğu sonucuna vardık.Çalışmamızın sanatçıyla ilgili yapılacak yeni çalışmalara ışık tutacağı kanaatindeyiz.
Abdülhak Şinasi Hisar'ın bazı eserlerinin söz varlığı üzerine
Söz varlığı, bir dilin en büyük zenginliğidir. Bir toplumun kültürünün, değerlerinin, yaşayışının, kavramlar dünyasının oluşmasında ve aktarılmasında söz varlığı çalışmalarının önemli katkısı vardır. Sanatçılardan hareketle yapılan söz varlığı çalışmaları ilgili sanatçının kelime dünyası, üslûbu ve bakış açısının ortaya koyulmasını sağlar. Bu çalışmamızda öncelikle Türk edebiyatında yer edinmiş yazarlardan biri olan Abdülhak Şinasi Hisar'ın hayatı, üslûbu ve edebî kişiliği hakkında bilgiler verilmiştir. Sonrasında yazarın yedi eserinden hareketle kullandığı kelime gruplarının bir kısmının tespiti yapılarak kelimelerin kullanış sıklıkları üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Abdülhak Şinasi Hisar'ın bu yedi eserinde üslûbunu yansıtan cümlelerinden yola çıkılarak kültürünün ve hayata bakış açısının eserlerinde yansıması anlatılarak söz varlığının genel görüntüsüne ulaşılmaya çalışılmıştır.
H. Nihal Atsız'ın sözlüğü ve söz varlığı
Kültürün aktarıcısı olan dilin unsuru olan kelimeler, farklı amlam ilişkileri ile bağ kurarak söz öbekleri meydana getirirler. Oluşan bu kelime gruplarının cümle içerisinde önemli bir işlevi vardır. Anlamı derinleştirip zenginleştirirler, sözü etkili ve güzel söylemeyi sağlarlar. Söz varlığı, kültürün ana unsuru olan dilin yayıcısı ve yaşatıcı olan yazar ve şairlerin düşünce dünyalarını tanımamızı sağlar. Onların dünyaya bakışını, hayallerni, fikirlerini ve hayatlarını anlamamızı kolaylaştırır. Bunun yanında toplumun değerlerinin, yaşayışının, kavramlar dünyasının oluşmasında ve aktarılmasında da söz varlığı önemli yer tutar. Binlerce yıllık geçmişe sahip Türk milletinin çok önemli şahsiyetlerinden biri olan, Cumhuriyet döneminin kendine özgü üslubuyla tanınan şair ve yazarlarından Hüseyin Nihal Atsız'ın farklı türdeki birçok eserinin söz varlığını tespit edilmiş, düşünce dünyasına girilmiş ve Türk diline yaptığı katkılar incelenmiştir. Bu çalışmamızda önce Atsız'ın hayatı, dili, üslubu ve edebi kişiliği ortaya konmuştur. Ardından tüm eserlerindeki söz varlığı kelime grupları açısından tespit edilmiştir. Atsız'ın sözlüğü oluşturulmuş, metindeki anlamları bulunmuştur.
İsmail Gaspıralı'nın eserlerinin kavramlar tasnifi ve söz varlığı
Türk Milleti çok eski devirlerden gelip çok farklı topraklarda yaşayan, zengin kültür ve medeniyete sahip olan millettir. Bu zenginlik; söz hazinesi, kültür birikimi kuvvetli, millet bilincini topluma yansıtabilen şair ve yazarlar aracılığıyla gelecek nesillere aktarılmıştır ve aktarılmaya da devam edecektir. Söz varlığı, en kısa tanımıyla kültürün aynasıdır. Bir toplumun konuştuğu dilin sözcüklerini, deyimlerini, hazır söz kalıplarını, atasözlerini kapsar. Yani söz varlığı incelemeleri bir bakıma toplumların kültürüne dair yapılan araştırmalar olarak adlandırılabilir. Şair ve yazarların söz varlığının, kültürü taşıyıcı en önemli aracılar olduğu düşüncesinden hareketle bu çalışmada, devrinin üslûbu ve diliyle ön plana çıkan, sadece Kırım'da değil bütün Türk dünyasına Türk dil birliğini sağlamaya çalışan İsmail Gaspıralı'nın dil hazinemize yaptığı katkılar incelenmiştir. İsmail Gaspıralı'nın Eserlerinin Kavramlar Tasnifi ve Söz Varlığı adlı tezimiz giriş ve dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, öncelikle Kırım ve Kırım'ın Tarihi, Coğrafyası, Kırım Türkçesi; daha sonra Gaspıralı'nın hayatı, eserleri ve edebî kişiliği hakkında bilgiler verdik. Birinci bölümde Gaspıralı'nın eserlerinin dizininden hareketle tematik bir tasnif gerçekleştirdik. İkinci bölümde Gaspıralı'ya ait olan ve Yavuz Akpınar tarafından özgün şekli korunarak Türkiye Türkçesine çevrilen Roman ve Hikâyeler; Fikrî Eserler; Dil, Edebiyat ve Seyahat Yazıları ve Eğitim yazıları isimli 4 ciltlik kitabı taranarak eserlerde kullandığı kelime grupları tespit ettik ve alfabetik sıralamasına göre dizdik. Üçüncü bölümde Gaspıralı'nın eserlerinde kelimelerin sıklık sayısı / frekansları tespit ettik. Dördüncü bölümde ise, İsmail Gaspıralı'nın kelime kadrosunun dizinini hazırladık. Sonunda faydalanılan kaynak eserleri göstererek bitirdik.
Yahya Kemal'in eserlerinin örnekli sözlüğü ve kavram alanları
1884 – 1958 yılları arasında yaşamış olan Yahya Kemal Beyatlı, edebiyatımızın güzîde şahsiyetlerinden biridir. Onun yaşadığı yıllar, tarihimizin oldukça sancılı dönemine tekabül eder. Yahya Kemal hem Osmanlı'nın yıkılışına hem de yeniden doğan bir milletin devlet oluşuna şahitlik etmiştir. Yahya Kemal Beyatlı'nın eserlerini akademik olarak incelemek, aynı zamanda onun hem yaşadığı coğrafyaya hem döneme ayna tutacaktır. Onun görev yaptığı, gezdiği ve gördüğü yerler, oralarda edindiği bilgiler, gözlemlediği kültürler, kendisinde var olan geniş bilgi birikimiyle kaynaşınca ortaya kültürümüzün çok kıymetli eserleri çıkmıştır. Bir sanatçının söz varlığına ulaşmanın en güzel yollarından biri o sanatçının bütün eserlerinin dizinli sözlük çalışmasını yapmak ve kavram alanı tasnifini ortaya koymaktır. Biz de sözlük çalışmalarına bir katkıda bulunmak amacıyla Yahya Kemal Beyatlı'nın söz varlığı üzerine inceleme yaptık. Bu çalışmamız ile devrinin önemli şahsiyeti olmuş ve gelecek nesillere hem hayatıyla hem de eserleriyle ışık tutmuş bir edip, fikir ve devlet adamı olan Yahya Kemal'in bütün eserlerinin örnekli sözlüğünü, ayrıca onun bütün eserlerinde geçen kelimelerin kavram alanı tasnifini yaptık. Yahya Kemal'in Örnekli Sözlüğü ve Kavram Alanları isimli tezimiz giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde Yahya Kemal'in hayatı, eserleri, edebiyatımıza tesir eden yönleri ve kişiliği ile ilgili bilgiler verdik. İkinci bölümde söz varlığı ve kavram alanı konularına değindik. Ayrıca kavram alanı tasnifine göre Yahya Kemal'in eserlerinde kullandığı kelimelerin dağılımını yaptık. Üçüncü bölümde ise sözlük, sözlükçülük, dizin kavramları üzerinde durduk ve Yahya Kemal Beyatlı'nın bütün eserlerinin örnekli sözlüğünü yaptık. Sonuçta istatistikî verilerle Yahya Kemal'in söz varlığı ile ilgili neticelere ulaştık; kavram alanı ile ilgili yorumlar yaptık.
Türkçenin yeme-içme kültürüyle ilgili tematik söz varlığı
Bu çalışma ile Türkçedeki yeme-içme ile ilgili söz varlığını oluşturan kelimelerin tespit edilmesi, tarihî lehçelerde geçen yeme-içme ile ilgili kelimelerin çağdaş lehçelerde mevcut olup olmadığı, mevcut ise yapı ve anlam bakımından gösterdikleri değişimlerin belirlenmesi hedeflendi, lehçeler arasında aynı kavram için kullanılan farklı kelimelerin ya da kelimelerin farklı lehçelerde gösterdikleri farklı manaların tespit edilmesi amaçlandı. Bu kapsamda 24 sözlük ve 16 eser tarandı. Tarihî lehçelerin tamamı, Çağdaş Lehçelerden Türkiye, Altay, Gagauz, Hakas, Karaçay-Malkar, Kazak, Kırgız, Kumuk-Balkar, Özbek, Şor, Tuva, Türkmen, Yeni Uygur Türkçeleri olmak üzere on üç lehçe ve iki uzak lehçe Çuvaşça ve Sahaca (Yakutça) çalışmaya dahil edildi. Yiyecek içecek kültürüne dair tespit edilen kelimelerden aynı kavram alanında olanlar, yedi bölüme ayrılan çalışmada, aynı başlıklar altında tasnif edildi. Tarihî lehçeler kronolojik olarak, çağdaş lehçeler alfabetik olarak sıralandı. Tasnif işlemi sonrası başlıkların altında kelimelerin Türk yeme-içme kültüründeki yeri, ifade ettiği değerler ile birlikte köken bilgileri hakkında, etimoloji sözlükleri ve farklı kaynaklardan değerlendirmelere yer verildi. Çalışmanın sonuç kısmında tarihî lehçeler ve günümüz lehçelerine ait kelimelerin sayısal karşılaştırması yapılarak yüzdelik değerleri tablolar hâlinde gösterildi. Araştırma, tarihî ve çağdaş Türk lehçelerindeki yeme-içme ile ilgili kelimelerin tespiti ile birlikte bu alandaki söz varlığının belirlenmesine katkı sağlayacak, bu alanda yapılacak çalışmalar için kaynak teşkil edecektir. Türkçede kullanılan kelimelerin kökenlerinin belirlenmesinde, tarihsel süreçte geçirdikleri fonetik ve semantik değişimlerin saptanmasında, kültürel değişimlerin etkilerinin söz varlığı üzerindeki etkisinin tespitinde araştırmacılara kaynak olacaktır.
Yabancı dil olarak Türkçe atasözü ve deyim öğretiminde film ve hikâye tekniklerinin etkililik düzeyleri açısından karşılaştırılması
Dört bölümden oluşan çalışmanın Giriş bölümünde dünya dili olarak Türkçenin tarihî derinliği, coğrafi yaygınlığı ve söz varlığının zenginliği ele alınmıştır. Atasözleri ve Deyimler adlı ilk bölümde ise, atasözleri ve deyimlerin ortaya çıkışı, biçim ve anlam özellikleri ayrıntılı şekilde yer almaktadır.İkinci bölümde Yabancı Dil olarak Türkçe Öğretimi başlığı altında, tarihten günümüze yabancı dil olarak Türkçe öğretim sürecinin incelenmesinin ardından yabancı dil öğretiminde kullanılan bazı yöntem ve tekniklere değinilmiştir. Filmlerle Atasözü ve Deyim Öğretimi adlı üçüncü bölümde, ön test son test deney-kontrol gruplu deneysel araştırma deseni uygulanmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular ışığında, filmler yoluyla atasözü ve deyim öğretiminin başarılı neticeler sağladığı görülmüştür. Derslerin bir bölümünde ya da planlanan etkinlik saatlerinde işitsel-görsel materyaller yardımıyla öğretim yapılması fayda sağlayacaktır. Hikâyelerle Atasözü ve Deyim Öğretimi adlı son bölümde ise, bir başka ön test son test deney-kontrol gruplu deneysel araştırma deseni uygulanmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular ışığında, hikâyeler yoluyla atasözü ve deyim öğretiminin başarılı neticeler sağladığı görülmüştür. Yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde uygulanan eğitimin başarısı göz önünde bulundurularak hikâyeler yoluyla öğretim tekniğinin diğer klasik yöntemlere tercihen derslerde yer bulmasıdır. Bu deneysel çalışmaların amacı, başarıya olumlu katkısı olan öğretim tekniklerinin belirlenmesidir.
Bagış Sazan Oğlu' nun Manas destanındaki "Çon Kazat" (Büyük Savaş) varyantı / giriş – metin – aktarma – dizin
Halk arasında sözlü olarak anlatılan destanlar ve halk hikayeleri yüzyıllar boyunca dilden dile, kuşaktan kuşağa aktarılarak, ait oldukları milletlerin tarihlerine, coğrafyalarına, adet, gelenek ve göreneklerine, inanışlarına, daha da önemlisi dillerine ışık tutmuşlardır. Kırgız Türklerine ait olan Manas destanı atalarımızdan kalan bir mirastır. Bu mirası yok etmek için çeşitli sıkıntılar meydana gelmiştir. Hatta ölüm cezasına çarpılan aydınlarımız da olmuştur. Her türlü sıkıntılara rağmen nesilden nesile ulaşan mirasımızın bundan sonra parlayacağı şüphesizdir. Günümüz Türkoloji alanı her alanda araştırmalarını sürdürmektedir. Biz de bu alanın vesilesi ile Türk Dünyasına yeni ve çalışılmamış konuları ele aldık. Çalışmamız bugüne kadar çalışılmamış Manas destanı Bagış Sazan Oğlu'nun "Çon Kazat" (Büyük Savaş) bölümü incelenmiştir. Çalışmamızın Giriş Bölümünde "Kırgız" adının kaynağı konusunda ilmî ve popüler görüşler ele alınmış, Kırgız Türklerinin tarihi hakkında çok fazla ayrıntıya girmeden açık ve anlaşılır bilgiler verilmiştir. Ardından "Kırgız Türklerinin Tarihi" ve "Kırgız Türkçesi Hakkında Genel Bilgi"verilmiştir. Onun ardından "Kırgız Edebiyatı Hakkında Genel Bilgi" belirtilmiştir. Çalışmamızın Birinci Bölümü, "Destan Tanımı ve Konuları", "Manas İsmi ve Menşei", "Manas Destanı Hakkında Genel Bilgiler", "Manas destanı Üzerinde Yapılmış Çalışmalar" ve incelediğimiz destanın müellifi "Bagış Sazan Oğlu Hakkında Bilgiler" verilmiştir. Çalışmamızın İkinci Bölümünde Kırgız Türkçesi ile yazılmış metnin Türkiye Türkçesine aktarılması yerleştirilmiştir.Üçüncü Bölüm ise Dizin Metni'nden oluşmaktadır. Dizinde bir kelimenin hangi sayfada ve kaç kez tekrarlandığını verdik. Çalışmamız incelenirken bir kelimenin hangi satırda geçtiğini bulabilmek için orijinal metin kısmında satır numarası verilen yere bakılmalıdır.
Özdemir Asaf'ın şiirlerinde ve nesirlerinde kelime grupları
Bir milletin varlığının devamını sağlayan en önemli unsurlardan olan dilin, anlamlı en küçük ögesi kelimelerdir. Kelimelerin anlam ilişkileri sonucu bir araya gelmesinden oluşan, yargısız dil birlikleri olan kelime grupları, cümle içinde işlevsel olarak çok önemli bir konuma sahiptir. Birçok başka milletin aksine var olduğu günden beri tek bir coğrafyada değil birden fazla coğrafyada yaşayıp birçok devlet kuran Türk milleti yaklaşık 2500 senelik tarihi ile dünya üzerinde siyasî, tarihî ve kültürel olarak çok önemli bir yere sahiptir. Türk milleti, yaşadığı coğrafyada, mekân, zaman ve insan unsurunun etkileri ile kendine özgü bir kültür ortaya koymuştur. Bu kültürün bir kolu olan edebiyatımız, süregelen zaman dilimindeki gelişmeler göz önüne alınarak sınıflandırılmıştır. Kültürün ve kültürün önemli unsurlarından edebiyatın en önemli taşıyıcısı dildir. Türk edebiyatı nadide birikimlerini sözlü dönemde vermeye başlamıştır. Edebiyatımızın yazılı dönemi birçok farklı koldan gelişim göstermiştir. 19. yüzyıl ile başlayan Batılılaşma hareketi ile yeni bir gelişim dönemine adım atan edebiyatımızın İstiklâl Savaşımız ile kimlik kazanmaya başlayan ve Cumhuriyetimizin ilanı ile de isim kazanan son dönemi, birçok önemli edebî topluluğu içinde barındırmaktadır. Düşünce ve kültür hayatındaki özgür ortam sayesinde sanatçılar özgür sanat anlayışlarını ortaya koymuş böylece olgun, nitelikli ve gelişime devam eden bir edebî süreç başlamıştır. Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatının kendi çizgisinde iddialı sanatçılarından Özdemir Asaf daha çok şair kimliği ile bilinmektedir. Fakat nesirlerinde de şiirlerinde olduğu kadar başarılı ve şeffaftır. Çalışmamızda Özdemir Asaf'ın şiir ve nesirlerindeki söz varlığı kelime grupları açısından değerlendirilmiştir. Ana başlıklar ve alt başlıklar şeklinde sınıflandırma yöntemi tercih edilmiştir. Zengin bir kelime hazinesine sahip olan Özdemir Asaf'ın şiir ve nesirlerinden hareketle edebî kimliği tahlil edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kelime, Kelime grupları, Özdemir Asaf, Dizin
Yûnus Emre Divanı'nda ve Risâletü'n-Nushiyye'de kelime grupları ve söz varlığı
Yûnus Emre`nin şiirlerinde kullandığı kelimeler ve kelime grupları nelerdir, bunları ne sıklıkla kullanmıştır? Sorularının cevabı için böyle bir çalışmaya gerek duyuldu. Aynı zamanda bu çalışma Yûnus'un Divan'da ve Risâletü'n-Nushiyye'de kullandığı kelime gurupları ve kelimelerin kullanış sıklığının ve bu kelimeleri hangi anlamlarda kullandığını tespit etme amacı güder.İşe, önce Yûnus Emre`nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi vermekle başladık. Türkçe'deki kelime grupları ile ilgili ayrıntılı bilgilerin ardından, bu kelime gruplarının örneklerini bu iki eserde bulup, sistemli bir şekilde verdik. İkinci olarak bir dizin oluşturduk. Burada bir kelimenin hangi sayfa, kaç kez tekrarlandığını ve hangi anlamda kullanıldığını verdik.Anahtar kelimeler: Kelime, Kelime Grupları, Dizin