Theses supervised by Prof. Dr. Temel Öztürk
11 theses · Karadeniz Technical University, Giresun University
XVIII. yüzyılda Osmanlılarda vebâ: Örnek bir çalışma olarak Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi'nin "Micennetü't-tâ'ûn Ve'l-Vebâ' " isimli çalışması
Bu çalışmada ilk olarak; arşiv kayıtları ve kroniklerde yer alan bilgiler temel alınarak, neredeyse imparatorluğun yıkılışına kadar Osmanlı topraklarına musallat olmuş vebâ illetinin, XVIII. yüzyılda Osmanlı sınırları içerisinde görüldüğü bölgeler ve bu bölgelerde yol açtığı tahribatın boyutları verilmiştir. İkinci olarak; XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde yaşamış, belli başlı hekimlerden biri olan Hekimbaşı Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi'nin tâûn ve vebâ hastalıklarını konu edinen, Micennetü't-Tâʻûn ve'l-Vebâ' adlı eseri incelenmiştir. Bu incelemeyle, XVIII. yüzyılda hastalıkla mücadelenin ne seviyede olduğu, kullanılan tedavi yöntemleri ve hastalıkla mücadelede alınan tedbirlerin neler olduğu ortaya konmuştur. Bu araştırma, başlıca dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; vebâ hastalığının tanımı, yayılma şekilleri, tarihçesi ve vebânın XVIII. yüzyılda Osmanlı coğrafyasındaki seyri verilmiştir. İkinci bölümde; Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi'nin, ailesi, medrese hayatı, bulunduğu mevkiler, hekimbaşılık görevi ve aldığı pâyelerin araştırılmasının yanı sıra, tercüme ettiği veya yazdığı eserler de incelenmiş ve bu eserler hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde ise; Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi'nin Micennetü't-Tâʻûn ve'l-Vebâ' adlı risâlesinin, mahiyeti, konusu ve içerisinde yer alan tedaviler incelenmiş, risâlede yer alan ilaçlar ve yardımcı tedavi yöntemleri verilmiştir. Ayrıca risâlenin içerisinde yer alan şahıs isimleri, risâlenin kaynakları ve hastalığın tedavisinde kullanılan droglar listelenerek risâlenin genel değerlendirmesi yapılmıştır. Son olarak dördüncü bölümde ise; risâlenin transkripsiyonu tıpkı metinle birlikte verilmiştir. Bu dört başlık altındaki çalışmanın genel tespiti; XVIII. yüzyıl boyunca Osmanlı topraklarında vebâ hastalığının dağınık bir yayılımının olduğu ve tedavisinde çok büyük gelişmeler sağlanamayıp Orta Çağ'da kullanılan usullere benzerlik gösterdiğidir. Anahtar Sözcükler: Hekimbaşı, Gevrekzâde Hâfız Hasan, Osmanlı, Vebâ, Micennetü't Tâʻûn ve'l-Vebâ'
Kadı sicillerine göre Trabzon'da Ermeniler (1655-1672)
Fatih Sultan Mehmed'in 1461 Trabzon fethiyle ilk kez Müslüman idaresiyle tanışan Trabzon Ermenileri, Osmanlı yönetim sisteminin belirlediği idarî, malî ve hukukî statüleriyle eyalet sınırları içinde yaşamaya devam etmiştir. XVII. yüzyılda Osmanlı devlet merkezinde yaşanan olumsuz değişimlerden bizzat etkilenen Trabzon'daki Ermeniler diğer şehir halkı ile birlikte yeni bir sosyal-ekonomik düzene girmeye başlamıştır. Ermenilerin günlük hayata dair karşılaştıkları her türlü problem için başvurdukları Kadı Mahkemeleri, dönem hakkında bilgiler sunarken Osmanlıların Ermeni cemaatine hukukta verdiği yeri de göstermektedir. Ermenilere ait şahıs, aile, miras, eşya, ticaret, vergi ve diğer anlaşmazlıklarla ilgili ortaya çıkan davalar Osmanlı hukuk kaideleri ölçüt alınarak yürütülmüştür. Trabzon'da yaşayan Ermenilerin yüzeysel ve derinsel faaliyetleri şehrin din, dil, nüfus, yerleşim ve Müslüman-gayrimüslim ilişkiler tarihini çeşitlendirmiştir. Gerçekten de Ermeniler, bir Osmanlı reayası olarak kendini Trabzon mahkemesinde hukuken ifade edebilmiş ve diğer Hristiyan nüfus içinden sıyrılarak Ermeniceyi, Ermeni kiliselerini, kilise merkezli oluşturulan Ermeni yerleşimlerini, Ermeni kültürünü, Ermeni yer ve şahıs adlarını Trabzon'a miras olarak bırakmıştır.
Trabzon Şer'iyye sicillerine göre 17. yüzyılın sonlarında miras davaları
Bu çalışmada, kişiler arasında geçmişten günümüze değin varlığını devam ettiren meselelerden biri olan miras konusunun Trabzon mahkemesine yansıyan örnekleri incelenmiştir. Çalışmamızın ana kaynağını 1855 ve 1856 numaralı Trabzon Şeriyye Sicilleri oluşturmaktadır. Çalışma H. 1097-1100/ M. 1685/1688 yılları arasında yaşanan miras davalarını içermektedir. Bu çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde miras hukukunun İslam hukuku ve Osmanlı hukuku içerisindeki yeri ve önemi üzerinde durulmuştur. Bu kısımda ilk olarak hukuk kavramı üzerinde durularak İslam hukukunun oluşum aşamalarına değinilmiştir. Daha sonra miras hukukunun içeriğinden bahsedilerek Osmanlı hukukunda miras konusu incelenmiştir. İkinci bölümde miras meselelerine dair kayıtlar konularına göre tasnif edilerek ayrı başlıklar halinde incelenmiştir. Son bölümde ise dava kayıtlarında kişilerin sosyal statüsü, kadınların miras hukukundaki konumu ve gayrimüslimlerin miras hukukunda yeri gibi başlıklarla genel değerlendirmeler yapılmıştır. Yine bu bölümde davaların genel bir analizi yapılarak birtakım çıkarımlar yapılmıştır.
Uzak ülkelerin insanları: XVII. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon'un sosyal ve ekonomik hayatında köleler
Bu tez, XVII. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon'da kölelerin sosyal, ekonomik ve gündelik hayatlarını araştırmayı amaçlamıştır. Çalışma, aynı zamanda Trabzon toplumunun XVII. yüzyıldaki hayatına Trabzon mahkeme kayıtlarından faydalanarak katkı yapmayı hedeflemiştir. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, Osmanlı İmparatorluğu öncesinde ve Osmanlı İmparatorluğu'nda kölelik tarihini araştırmaktadır. Bu bağlamda dinler arasında, İslam'da ve Osmanlı İmparatorluğu'nda kölelik uygulamaları arasında benzerlik ve farklılıklar tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci bölüm, kölelerin azat edilmesi, azat edilen kölelerin Trabzon toplumundaki yerleri, kaçan kölelerin yakalanması ve bundan sonra yapılanlar hakkında bilgi vermektedir. Üçüncü bölüm, kölelerin Trabzon sosyal hayatındaki yerini analiz etmektedir. Bu amaçla kölelerle ilgili nikâh, boşanma, zina, kız kaçırma, ırza geçme, iftira, hakaret, hırsızlık, ölüm, darp ve yaralama konulu kayıtlar incelenmiştir. Bu bölümde ek olarak sicillerde yer alan tereke kayıtları, köle satış kayıtları ve köle fiyatı veren diğer sicil kayıtları kullanılmıştır. Son olarak köle sahipleri, Trabzon toplumundaki sosyal statülerine göre incelenmiştir.
XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı-Rus Savaşlarında Niğbolu Kalesi (1768-1792)
Tuna Nehri üzerinde bulunan Niğbolu Kalesi bölgeye hâkim olan her devlet için stratejik bir konumda olmuştur. Roma, Bizans, Bulgar Krallığı gibi devletlerden sonra Osmanlı Devleti'nin hâkimiyetine giren ve 4 asır gibi uzun bir süre Osmanlı Devleti'nde kalan Niğbolu Kalesi sayesinde Tuna Nehri üzerinde güvenlik, ticaret, ulaşım ve savaş zamanında ordunun ihtiyacı sağlanmıştır. Aynı zamanda Sofya, Niğbolu gibi Bulgaristan coğrafyasından toplanan ve İstanbul'un ihtiyacını karşılayan gıdanın ulaştırılması noktasında da oldukça önemli bir konumdadır. Niğbolu Kalesi Osmanlı Devleti'nin Eflak üzerinde hâkimiyet kurmasının ve Eflak'ı denetlemesinin yollarından biri olmuştur. Bu sebeple her zaman stratejik önemini korumuştur. Niğbolu Kalesi 1593-1606 yılları arasında gerçekleşen savaşlarda Eflak voyvodası tarafından kuşatılmış fakat alınamamıştır. Bu gibi olaylar Osmanlı Devleti'nin bu kalelerin askerî varlığını devam ettirme sebeplerindendir. Bununla birlikte söz konusu savaşlardan sonra Niğbolu Kalesi tekrar bir kuşatma veya saldırıya uğramamıştır. Bu noktada 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Niğbolu Kalesi'nin hemen karşısında yer alan Tuna nehrinin öteki yakasındaki Kulle Kalesi'nin sürekli olarak saldırıya uğradığı arşiv belgelerinden tespit edilmektedir. Çalışma konusu 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve 1787-1792 Osmanlı-Avusturya/Rus Savaşlarında Niğbolu Kalesi ve 1768-1792 yılları arasında hem Niğbolu Kalesi hem de Kulle Kalesi'nin tamiratı üzerine şekillenmiştir. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Niğbolu Kalesi'nin Osmanlı hâkimiyetine giriş sürecinden itibaren Osmanlı yönetiminden çıkışına kadarki tarihi süreç hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşları ve 1787-1792 Osmanlı-Avusturya/Rus Savaşları sırasında Niğbolu Kalesi, Kulle Kalesi ve Niğbolu Kalesi ile bağlantı olarak Niğbolu iskelesi hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde ise Niğbolu ve Kulle Kalelerinin tamirat süreçleri, tamiratlardaki işçi temin merkezleri, kalelerin mühimmat durumları hakkında bilgi verilmiştir.
Tereke kayıtlarına göre Trabzon (1703-1754)
Bu tez, 1703-1754 yılları arasında Trabzon Kadı Sicilleri'ndeki mevcut tereke kayıtlarına bağlı olarak Trabzon'un tarihî görünümünü tespit etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle mevcut kayıtların verileri çerçevesinde şehir halkının demografik, sosyo-kültürel ve iktisadî panoramasının araştırılması planlanmaktadır. Böylece Trabzon şehir tarihi üzerine yapılan araştırmalara katkı sağlamak da hedeflenmektedir. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, terekeler üzerinden Trabzon'da demografik yapının izleri sürülmeye çalışılmıştır. Bu noktada tereke sahiplerinin cinsiyet ve dinî dağılımları, ikamet yerleri, şahıs isimleri, ailenin genel durumu, nüfusun muhtemel artma sebepleri ve çok eşlilik gibi konular miras kayıtları çerçevesinde değerlendirmeye alınmıştır. İkinci bölüm, Trabzon'un terekelere yansıyan sosyo-kültürel yüzü hakkında bilgi vermektedir. Bu bölümde şehirde kullanılan unvan ve lakaplar, tereke sahiplerinin vefat sebepleri ve vefat yerleri, köle ve cariye sahipleri, çeşitli eşyalar ve kullanım alanları hakkında bilgi verilmektedir. Son bölümde ise Trabzon'un iktisâdî boyutu farklı noktalar üzerinden ele alınmıştır. Trabzon'a ticaret amacıyla gelenler, şehirdeki meslek grupları, Trabzon'da hayvancılık, servetin genel dağılımı, menkul ve gayrimenkul fiyatları grafik ve tablolar eşliğinde irdelenmiştir.
Poli(epiklorhidrin-B-etilen glikol) blok kopolimerlerinin click kimyası yöntemi kullanılarak sentezi
Bu çalışmada, poli(epikIorhİdrin-b-etilen glikol) blok kopolimerler, propargil son uçlu poliepiklorhidrin (PECH-propargil) ve farklı molekül ağırlıklarına sahip propiyonil azit son uçlu polietilen glikoller kullanılarak (PEG-N3) "click" kimyası yöntemiyle sentezlendi. Bu amaçla önce propiyonil brom son uçlu polietilen glikoller (PEG-Br), farklı molekül ağırlıklarına sahip PEG'ler (10000 Da, 60000 Da, 4000 Da, 3000 Da ve 2000 Da) ile 3-brompropiyonil kloriirün reaksiyonuyla gerçekleştirildi. PEG-N3, PEG-Br ile sodyum azidin (NaNs) tepkimesinden sentezlendi. PECH-propargil, poliepilorhidrin ile propargil kloriirün reaksiyonuyla elde edildi. En son aşamada ise PECH-propargil ve PEG-N3 kullanılarak poli (epiklorhidrin-b-etilen glikol) blok kopolimerlerin sentezi gerçekleştirildi. Konsantrasyon, çözücü miktarı ve polimerizasyon zamanı gibi reaksiyonu etkileyen temel parametreler değerlendirildi. Elde edilen ürünler nükleer magnetik rezonans spektroskopisi, fourier-transform infrared spektroskopisi, termogravimetrik analiz, jel geçirgenlik kromotografisi ve fraksiyonlu çöktürme [çöktürücü (petrol eteri-mL) /çözücü (THF-mL)] teknikleri kullanılarak karakterize edildi. Anahtar Kelimeler: "Click" kimyası, blok kopolimer, poliepiklorhidrin, polietilen glikol, fraksiyonlu çöktürme.
Klik kimyası ve halka açılması polimerizasyonu yöntemleri ile poli(ɛ-kaprolakton-ko-etilen glikol) yıldız tip amfifilik kopolimerlerinin sentezi ve karakterizasyonu
Bu çalışmada, poli(ɛ-kaprolakton-ko-etilen glikol) AAB yıldız tip amfifilik kopolimerlerin sentezi propargil son uçlu polietilen glikol (propargil PEG) ve azit son uçlu poli(ɛ-kaprolakton) (PCL-N3) kullanılarak ''klik'' kimyası yöntemiyle gerçekleştirildi. Bu amaçla propargil PEG'ler, farklı molekül ağırlıklarına sahip PEG'ler (3000 Da, 2000 Da, 1500 Da ve 1000 Da) ile propargil klorürün reaksiyonuyla elde edildi. Klor son uçlu poli(ɛ-kaprolakton) (PCL-Cl), 3-klor-1,2-propandiol ile ɛ-kaprolaktonun halka açılması polimerizasyonunu vasıtasıyla sentezlendi. PCL-N3, PCL-Cl ile sodyum azidin (NaN3) tepkimesinden elde edildi. En son aşamada ise propargil PEG ve PCL-N3 kullanılarak yıldız tip amfifilik kopolimerlerin sentezi gerçekleştirildi. Elde edilen ürünler nükleer magnetik rezonans spektroskopisi, fourier-transform infrared spektroskopisi, jel geçirgenlik kromotografisi, termogravimetrik analiz ve elementel analiz teknikleri kullanılarak karakterize edildi. Ek olarak amfifilik kopolimerlerin hidrofilik karakterleri, polimer filmler üzerine damlatılan su damlalarının yüzey temas açıları tayin edilerek belirlendi.
Polivinil klorür içeren çapraz bağlı kopolimerlerin ''klik'' kimyası yöntemi ile sentezi ve karakterizasyonu
Bu çalışmada, poli(vinil klorür-ko-etilen glikol) çapraz bağlı kopolimerlerin ''klik'' kimyası yöntemiyle sentezi iki ucu propargil polietilen glikol (PEG-dipropargil) ve azit son uçlu polivinil klorürün (PVC-N3) kullanılarak gerçekleştirildi. Bu amaçla önce PEG-dipropargil, farklı molekül ağırlıklarına sahip PEG'ler (10000 Da, 3000 Da, 2000 Da, 1500 Da, 1000 Da, 600 Da ve 400 Da) ile propargil klorürün reaksiyonu ile elde edildi. PVC'nin saflaştırılmasından sonra PVC-N3, PVC ile sodyum azidin reaksiyonuyla sentezlendi. PEG-dipropargil ve PVC-N3 kullanılarak poli(vinil klorür-ko-etilen glikol) çapraz bağlı kopolimerler elde edildi. Konsantrasyon ve polimerizasyon zamanı gibi reaksiyonları etkileyen temel parametreler değerlendirildi. Elde edilen ürünler Fourier-transform infrared spektroskopisi (FT-IR), nükleer manyetik rezonans spektroskopisi (NMR), termogravimetrik analiz (TGA), taramalı elektron mikroskobu (SEM) ve şişme oranı (qv) teknikleri kullanılarak karakterize edildi. Anahtar Kelimeler: ''Klik'' kimyası, çapraz bağlı polimer, polivinil klorür, polietilen glikol.
Polibütirolakton içeren graft kopolimerlerin klik kimyası yöntemi ile sentezi ve karakterizasyonu
Poli(vinil klorür-g-β-bütirolakton) [poli(VC-g-BL)] graft kopolimerlerinin sentezi, propargil son uçlu poliβ-butirolakton ester (PBL-propargil) ve azit içeren polivinil klorür (PVC-N3) kullanılarak "klik" kimyası yöntemi ile gerçekleştirildi. PVC-N3, saflaştırılmış PVC ve sodyum azitin reaksiyonuyla elde edildi. PBL-propargil, β-bütirolakton ve propargil alkolün halka açılması polimerizasyonuyla sentezlendi. PVC-N3 ve PBL-propargil kullanılarak poli(VC-g-BL) graft kopolimerleri sentezlendi. Reaksiyonları etkileyen konsantrasyon ve çözücü miktarı gibi birincil parametreler değerlendirildi. Ürünlerin karakterizasyonu NMR, FT-IR, TGA, DSC, dinamik ışık saçılması ve elementel analiz teknikleri gibi birden çok cihaz ve yöntem kullanılarak belirlendi.
Tetrazin ekli poli(stiren-ko-akrilonitril) sentezi, ters elektron talebi Diels-Alder reaksiyonuyla modifiyesi ve bakır katalizörlü azit-alkin siklokatılma reaksiyonuyla poli(ɛ-kaprolakton-b-etilen glikol metil eter) sentezi
Bu çalışmanın ilk aşamasında, poli(ɛ-kaprolakton-b-etilen glikol metil eter) [poli(CL-b-mEG)] blok kopolimerleri, azit son uçlu poli(ɛ-kaprolakton) ester (PCL-N3) ve polietilen glikol metil eter propargil (mPEG-propargil) polimerleri kullanılarak "klik" kimyası yöntemiyle sentezlendi. Bu amaçla önce 2-[2-(2-azidoetoksi)etoksi]etanol, 2-[2-(2-kloroetoksi)etoksi]etanol ile sodyum azidin tepkimesinden elde edildi. PCL-N3, 2-[2-(2-azidoetoksi)etoksi]etanol ile ɛ-kaprolaktonun halka açılması polimerizasyonuyla sentezlendi. mPEG-propargil, farklı molekül ağırlıklarına sahip (Mn~5000 g.mol-1 ve Mn~2000 g.mol-1) polietilen glikol metil eter (mPEG) ile propargil bromür / klorürün reaksiyonuyla sentezlendi. Daha sonra PCL-N3 ve mPEG-propargil kullanılarak "klik" kimyası yöntemi ile poli(CL-b-mEG) blok kopolimerlerin eldesi gerçekleştirildi. Konsantrasyonun blok kopolimer oluşumu üzerine etkisi incelendi. Çalışmanın ikinci aşamasında, stiren ile akrilonitril monomerlerinden serbest radikal polimerizasyonu ile poli(stiren-ko-akrilonitril) [P(SAN)] kopolimeri elde edildi. 2-florobenzil siyanür, hidrazin hidrat, katalizör olarak çinko iyodür ve ardından sodyum nitril kullanılarak P(SAN) kopolimeri gövdesinde tetrazin grupları oluşturuldu. Kopolimer gövdesinde oluşturulan tetrazin grupları, trans-siklooktenol maddesi kullanılarak Ters Elektron Talebi Diels-Alder (IEDDA) reaksiyonu ile modifiye edildi. Elde edilen ürünlerin spektroskopik özellikleri Fourier dönüşümlü kızılötesi ve proton nükleer manyetik rezonans teknikleriyle, ısısal özellikleri ise termogravimetrik analiz ve diferansiyel taramalı kalorimetri kullanılarak belirlendi. Sentezlenen polimerlerin ortalama molekül ağırlıkları jel geçirgenlik kromatografisi ve statik ışık saçılımı yöntemleri kullanılarak tespit edildi. Morfolojik özellikleri ise taramalı elektron mikroskobu cihazı ile incelendi.