Theses supervised by Yrd. Doç. Dr. Behiye Köksel
14 theses · Gaziantep University
Gaziantep efsaneleri inceleme-metin
Bu çalışmanın amacı Gazi Antep'te yüzyıllardır anlatıla gelen sözlü kültürel ürünlerden birisi olan efsanelerin yazılı kaynaklardan tespit edilmesi, derlenmesi ve tahlilinin yapılmasıdır. Bu tezdeki efsaneler Gazi Antep merkezi, ilçeleri ve köylerinden derlenmiş ve yazılı kaynaklardan alınmıştır. Tezimizde 101 efsane vardır. Ayrıca efsanelerin motifleri üzerine tahlil çalışmaları da yer almaktadır. Efsanelerde bulunan motifler tespit edilerek; bunların özetleri çıkarılmıştır. Bu tezde Gazi Antep'te efsaneler alanında daha önce yapılan çalışmaların ve derlemelerin niteliği üzerinde durulmuştur.
Masallarda kadın (Güneydoğu Anadolu ve Doğu Akdeniz masal örnekleri)
Masallar, Türk Halk Edebiyatı'nın en sevilen halk anlatmalarından biridir. Masal; kahramanları hayvanlar, insanlar, tabiatüstü varlıklardan oluşan; olayları masal ülkesinde geçen; halkın ortak şuurundan doğmuş; ağızdan ağıza, kuşaktan kuşağa sürüp gelen; hayal mahsûlü bir takım olayların anlatıldığı sözlü halk edebiyatı ürünlerinden biridir. Masallarda masal kahramanlarından biri de kadınlardır. Hatta masallarda kadınlar daha fazla ön plana çıkarlar. Bu çalışmanın amacı da Güneydoğu Anadolu ve Doğu Akdeniz Bölgesi'nde yüzyıllardır anlatıla gelen sözlü kültür ürünlerinden birisi olan masallardaki kadınların tespit edilip özelliklerine göre sınıflandırılarak tahlil edilmesidir. Toplumlarda ve özellikle Türk toplumunda önemli bir yere sahip olan kadınlar, masalların da önde gelen kahramanlarındandır. Bu tezde masalın tanımı hakkında ön bir bilgi verildikten sonra diğer halk anlatmalarındaki ve masallardaki kadının yeri ve önemi hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonraki bölümlerde incelenen masallardaki kadınların fiziksel ve karakter özellikleri, doğumu, sosyal konumu, evlenmesi, sihirli güçleri ve fiziki çevresi masallardan örnekler verilerek değerlendirilmiştir. Her bölüm ile ilgili öncelikle genel bir bilgi verilmiş olup bölümler, alt başlıklara ayrılarak işlenmiştir.
Nazar, nazarlıkla ilgili inanışlar, uygulamalar ve bunların dini, mitolojik kökenleri (Gaziantep yöresi)
Nazar inancı ve buna bağlı olarak gerçekleştirilen uygulamalar, pek çok toplumda görülmektedir. Yüzyıllardır insanlar, nazardan korunmak ve nazarın etkisini yok etmek için çeşitli uygulamalar gerçekleştirmektedir. Gaziantep'te de toplumun farklı kesimlerinden pek çok kişi bitkiler, hayvanlar, taşlar vs. olmak üzere çeşitli unsurlara ait pek çok yöntemi kullanarak kıskançlık, haset, beğeni gibi duygulardan oluştuğuna inanılan nazarı yok etme isteği duymuştur. Toplumda hala devam eden bu uygulamaların dini-mitilojik bağlamda değerlendirilmesi araştırmamızın konusunu oluşturmaktadır.Anahtar Kelimeler: Nazar, uygulamalar, Gaziantep
Ortaöğretim Türk edebiyatı ve dil ve anlatım ders kitaplarında yer alan halk edebiyatı metinleri üzerine incelemeler
Türk halk edebiyatı ürünlerinin kaynağının büyük bölümünü sözlü gelenek oluşturur. Bu sayede bir millete ait kültürel değerler, o milletin edebiyat mahsullerinde yer alır. Bu edebi ürünlerin yeni nesillere öğretilmesi kültürün yaşamasını sağlar. Okullarda kullanılan ders kitapları, eğitimin genellik ve eşitlik ilkesi sayesinde, Türkiye'nin her yerinde eğitimin aynı çizgide ilerlemesine imkân tanımaktadır. Bu kitaplarda yer alan halk edebiyatı metinleri, artık yerini popüler ürünlere bırakan halk edebiyatı mahsullerinin öğrencilere tanıtılmasında ve öğretilmesinde çok önemli yer tutmaktadır. Bu çalışmada, 2010-2011 eğitim-öğretim yılında kullanılan Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu onaylı, ortaöğretim Dil ve Anlatım ve Türk Edebiyatı ders kitaplarında yer alan halk edebiyatı metinlerinin kendi türüne ait özellikleri ve milli değerleri yeterli ölçüde yansıtıp yansıtmadığı incelenmiştir.
Gaziantep geleneksel kültüründe evlenme
Doğum, evlenme ve ölüm insan hayatındaki önemli geçiş dönemleridir. Bu geçiş dönemleri kendi arasında alt bölümlere ayrılmaktadır. Her toplum da bu bölümleri kendilerine göre uygulamaktadır. Gaziantep'te evlenmeyi konu alan bu çalışma da Gaziantep'te yaşayan insanların evlenme geçişi incelenmiştir. Gaziantep'te yaşayan insanların gelenekleri sürdürmeleri, evlenme şekilleri, düğünleri, nişan gelenekleri ve düğün öncesi ve sonrası gelenekleri anlatılmaya çalışılmıştır. Alan araştırmamızda görüşme, soru- anket yöntemiyle kaynak kişilerle görüşerek ve bu konu hakkındaki kaynak kitaplardan yararlanılmıştır. Çalışma sonunda da sonuç olarak Gaziantep halkının teknolojiye ayak uydurarak geleneklerinin değiştiğini ve evliliği kutsal sayıp, evliliğe çok büyük önem verdiği görülmüştür.
Kahramanmaraş'ta çocuk folkloru
Bu çalışmada toplumların kimliklerini yansıtan folklorun bir parçası olarak yaşamaya devam eden çocuk folklorunun Kahramanmaraş yöresindeki yansımalarına yer verilmiştir. Bu çalışma kapsamında çocuklarla ilgili inanış ve uygulamalar ile onları ilgilendiren sözlü edebiyat ürünleri ve çocuk oyunları incelenmiştir. Çalışma kaynak kişilerden yapılan derlemeler ve yazılı kaynak taraması sonucunda oluşturulmuştur. Bu çalışmada değişen yaşam tarzının yanında yaşatılan, yaşatılmaya çalışılan çocuk folkloru ürünlerine yer verilmiştir.
Diyarbakır ili merkez, Ergani, Eğil ilçeleri adak ve ziyaret yerleri
Diyarbakır, kutsalların ve inanışların maddi ve manevi beklentiler şeklinde ortaya çıktığı coğrafyalardandır. Birçok kültürün ve medeniyetin bir arada yaşadığı Diyarbakır'da, toplum genelinin veya bir kısmının, inanç ve ibadet çerçevesinde bağlılık ifade etmek amacı ile söylediği sözler, yaptığı hareketler ve inanmalar, ilin adak ve ziyaret yerlerinin manevi duygusundan etkilenmiş ve bu etkileniş toplumun yaşam tarzında da etkisini göstermiştir. Diyarbakır, manevi duygusu ve tarihi dokusuyla zengin bir ildir. İlin her karışının sahabe kanlarıyla kurtuluşunun etkisinde oluşan kutsallar, büyük bir önem arz etmektedir. İl merkezi, Ergani ve Eğil İlçelerinin hemen hemen her köşesinde adak ve ziyaret yerleri bulmak ve bu yerler çevresinde oluşan kutsalların hem yaşam hem de inanç üzerindeki etkisini gözlemlemek mümkündür. Çalışmamızda Diyarbakır il merkezi, Ergani ve Eğil ilçeleriyle ilgili kültürel, tarihi ve coğrafi bilgiler sunulduktan sonra adak ve ziyaret yerleri ilgili terimler ve kavramlar açıklanmıştır. Ayrıca Diyarbakır il merkezi, Ergani ve Eğil ilçelerindeki adak ve ziyaret yerlerine yer verilmiş, ilçelere göre dağılımı yapılan bu yerler, fonksiyonlarına göre incelenmiştir. Sonuç kısmında ritüellerin yaşayışa ve kültüre etkisi değerlendirilmiştir.Anahtar Kelimeler: Ziyaret, Adak yerleri, Veli, Kült, Menkıbe
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi'nde menkıbeler: Anadolu sahası
Evliyâ Çelebi Seyehatnâmesi'nde Menkıbeler (Anadolu Sahası) adlı çalışmamızda Seyahatnâme adlı eserde bulunan Anadolu coğrafyasında geçmiş ve Evliyâ Çelebi tarafından kayıt altına alınmış menkıbelerin başlı başına bir tür olarak ayrılıp tanıtılması amaçlanmıştır. Eserin taranmasına başlanmadan Seyahatnâme ile ilgili yapılmış tezler gözden geçirilmiştir. Son ve günümüze en yakın Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (Günümüz Türkçesiyle) seçilmiş ve taranmıştır. Çalışmanın birinci kısmında yazar, eser, tür ve çalışmanın içerdiği temel kavramlar hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci kısımda bu eser ile ilgili Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı'nda yapılmış on iki tez ele alınmıştır. Üçüncü bölümde materyal ve yöntem seçimi sunulmuştur. Dördüncü bölümde menkıbelerin motif tasnifi yapılarak menkıbe metinleri epizotlarıyla birlikte incelenip yöre tasnifi yapılmıştır. Çalışmanın sonunda ise sonuç ve kaynakça yer almıştır.
Nizip efsaneleri
Nizip Efsaneleri adlı bu çalışmamızda, Gaziantep'e bağlı Nizip ilçesinin kültürel mirası olan efsane ve menkıbelerin unutulmadan, kayıt altına alınması amaçlanmıştır.Efsanelerle ilgili saha çalışması yapılmadan önce yöre ile ilgili bir araştırma planı hazırlanmış; kaynak kişiler tespit edilerek, gerekli araç ve gerecin temini sağlanmıştır.Çalışmamızın birinci bölümünde, Nizip'le ilgili genel bilgiler verilmiş; Nizip folkloru üzerine yapılan çalışmalar üzerinde durularak, efsane kavramı açıklanmıştır.İkinci bölümde, çalışmamızda kullandığımız on yedi kitap özeti ve dört makale özetine yer verilmiştir.Üçüncü bölümde, derleme çalışmasında kullandığımız, gözlem ve görüşme yöntemlerine değinilmiştir.Son bölümde, efsane metinleri tasnif edilerek metinlerin incelenmesi yapılmış; metinlere ait motifler üzerinde durulmuştur.Çalışmanın sonunda ise Sonuç, Kaynakça ve Ekler bölümleri yer almıştır.
Adıyaman ili ve ilçelerindeki evliya anlatıları
Ölüm gerek beşeri gerekse semavi dinlerde hiçbir zaman için mutlak yok oluş sayılmamıştır. Bir dönemin tamamlanıp başka bir döneme geçişin bir kapısı olduğu düşünülmüştür. Ölümün korkunçluğu ancak bu şekilde sevimli hale getirilmeye çalışılmıştır. Öldükten sonra bile hayatın devamına inanan insanlık kendi yakınlarının, sevdiklerinin veya liderlerinin ölümlerinden sonra da kendileriyle bir şekilde irtibatlı olacakları inanışını doğurmuş ki bu da atalar kültünün oluşmasına neden olmuştur. İslamiyet'ten sonra da veliler kültünün doğmasının sebeplerinden birisi de bu atalar kültüyle bağlantılı inanıştır.İnsanların tabiat karşısında acizliği insanları her zaman için kendilerine sığınacak güvenli bir yer, güvenilir, güçlü varlıklara sığınma arayışlarına itmiştir. İlk inanışlara dikkat ettiğimizde tabiatın güçlü varlıklarının ilk tanrılar olarak seçilmesi insanlardaki bu arayışların sonucudur. Ölüm insanlarda gizemini koruduğu kadar zamanla insanları tanrısallaştırdığı da olmuştur. Toplumda saygıdeğer insanlar öldükten sonra da yarı-tanrı şeklinde dünyada yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Bu yarı-tanrı insanlar, insanların dar zamanlarında yardımlarına koşmuşlardır. İşte bilinçaltında yer edinmiş bu inanışlardan dolayı sıkıntısı olan insanlar bu atalardan yardım isteyerek muratlarına kimi kez ermişler. Bu da onların insanların nazarında daha da kutsallaşmalarına neden olmuştur. Bu atalar insanların rüyalarına girmeyi ihmal etmemiş ve böylece dünyada birlikte yaşadıklarını canlılara ispatlamaya çalışmışlardır.Bu atalar İslamiyet'ten sonra veliler adını almış ve onların etrafında oluşmaya başlayan bu tarz anlatılar zamanla çoğalmış ve çeşitlenmiştir. Bu çalışmadaki gayemiz veliler etrafında oluşturulan ve oluşturulmaya devam eden bu anlatıları türlerine göre ayırt edip sınıflandırmaktır.
Gaziantep İslahiye ilçesi halk kültüründe geçiş dönemleri (Doğum, Evlenme, Ölüm)
İnsan hayatında önemli üç geçiş aşaması (doğum, ölüm, evlenme) vardır. İlk çağlardan günümüze kadar bu aşamalar her toplum her insan için özel anlar olarak düşünülmüştür. İnsanlar önemli saydıkları bu dönemlerde çeşitli inanışlar ve gelenekler oluşturmuş ve yaşatmışlardır. Bütün bunlar hiç şüphesiz kendi kültür daireleri etrafında şekillenmiştir. Bu çalışmada Gaziantep'e bağlı İslahiye ilçesindeki geçiş dönemleri olan doğum, evlenme ve ölüm üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde halk kültürü ile ilgili olan ele alınan konularda yazılı kaynaklardan elde edilen teknik bilgiler verilmiş, daha sonra sözlü kaynaklardan edinilenler ve inanmalar ilave edilmiştir. Sözlü kaynaklar ile yapılan derlemelerde elde edilen bilgiler incelenerek, inanışların eski Türk kültürü ile olan benzerlikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde anonim halk edebiyatı ile ilgili olarak; manzum ürünlere yer verilmiştir. Bu çalışmanın sonucunda İslahiye yöresinde yaşanmakta olan halk kültürünün, Orta Asya'nın özellikle de Anadolu'nun inanç ve kültür yapısından önemli ölçüde etkilendiği görülmüştür. Anahtar Sözcükler: İslahiye, geçiş dönemleri, doğum, evlenme, ölüm.
Halep Türkmenlerinde ölümle ilgili gelenekler ve inanışlar
Ölüm, insan hayatının en önemli geçiş dönemlerinden üçüncüsü ve sonuncusudur. Gerek günümüz gerekse ilkel topluluklar için hiçbir zaman yok oluş olarak sayılmamıştır. Bir dönemi tamamlayıp başka bir döneme geçiş olarak kabul edilmiştir. Bu ani ve kaçınılmaz an insanlar için korku ve gizem kaynağı olmuştur. Bilinçaltında yatan bu korku ve çaresizlik insanları tedirgin etmektedir. Çoğu kez etrafında olan bitenleri, eşyaların duruşlarını, hayvanların alelade davranışlarını ölümün ön belirtisi olarak saymıştır. Bu tedirginlik ve ölüm korkusu insanları ölümden kaçmaya, uzaklaşmaya hatta düşünmemek için bile bir takım adetlere ve uygulamalar uymaya zorlamıştır. Dolayısıyla ölümün çerçevesinde yüzlerce adet, inanç, gelenek, görenek, dinsel ve büyüsel uygulamalar oluşturmuştur. Bu çalışmamızda geçmiş dönemlerde Anadolu'dan gelip Halep ve çevresine yerleşen Halep Türkmenlerinin bu konuya kaynak olabilecek ölüm ve etrafında kümelenen uygulamaları ve inanışları araştırılarak belirlenmeye çalışılacaktır. Anahtar kelimeler: Tören, Ölüm, geçiş dönemleri, Halep Türkmenleri, İnanış
Bingöl geleneksel kültüründe evlenme
Bir millete kimlik kazandıran ve onun yüzyıllar boyunca ayakta kalmasını sağlayan değerlerin başında sözlü kültür ürünleri gelmektedir. Doğu Anadolu?nun Yukarı Fırat Havzası?nda yer alan Bingöl ili, zengin sözlü kültür ürünlerine sahip, gelenekselliğin ağır bastığı bir ildir. İnsan yaşamının ikinci geçiş dönemini oluşturan evlenme; zengin bir inanış, uygulama ve törenler sürecini kapsar. Çalışmamız ile Bingöl ilinde gerçekleşen evlenme geleneği ile ilgili inanış ve uygulamaları tespit etmeye çalıştık. Araştırma bulgularımız; düğün öncesi, düğün ve düğün sonrası olmak üzere üç ana başlıkta değerlendirilmiştir. Sözel kültür ürünü olan evlilik ile ilgili inanışları, uygulamaları yazıya aktarıp bilim dünyasına kazandırmak, tezimizin amacını oluşturmaktadır. Anahtar Kelimeler; Bingöl, Evlenme, Düğün, Geçiş Dönemi, İnanış, Uygulamalar.
Gaziantep yöresi yaşayan halk şâirleri ve âşıkları: Derleme-inceleme
Anadolu sahasında âşıklık geleneğinin tarihsel sürecini gözden geçirdiğimizde Gaziantep?te âşıklık geleneğinin diğer bölgelere oranla zayıf olduğunu gözlemlemekteyiz. Bu nedenle çalışmamızda Gaziantep yöresinde yaşayan halk şâirleri üzerinde durulmuştur. Saha çalışması yapılmadan önce literatür taraması gerçekleştirilmiştir. Özellikle âşıklık geleneğiyle ilgili yapılmış bölgesel çalışmalar gözden geçirilmiştir. Çalışmamızın en önemli nihaî amacı, üzerinde biyografik çalışma yapılan halk şâiri ve âşıkların tanıtılması ve literatüre kazandırılmasıdır. Çalışmada ilin genel özelliklerine değinilerek, âşıklık geleneğinin terminolojisi dâhilindeki bazı kavramlar açıklanmıştır. Üzerinde çalışma yapılan halk şâirleri tanıtılıp eserleri üzerinde inceleme gerçekleştirilerek bu halk şâirlerinin gelenek içindeki yerleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Gaziantep, Âşıklık geleneği, Âşık, Halk şâiri