Theses supervised by Doç. Dr. Ferhat Karabulut
24 theses · Manisa Celal Bayar University
Adil Yakubov'un "Mukaddes" ve "Adalet Menzili" romanlarında konu, zaman, mekân ve şahıslar kadrosu
Bu çalışmada Adil Yakubov'un "Mukaddes" ve "Adalet Menzili" romanları ele alınmıştır. Çalışmada, çağdaş Özbek edebiyatında önemli bir yeri olan Adil Yakubov'un bu iki romanında "konu, zaman, mekân ve şahıslar kadrosu" tespit ve analiz edilmiştir. Bu çalışmayla, Türkiye Türkçesi başta olmak üzere eserleri birçok dile tercüme edilen Adil Yakubov'u ve onun eserlerini Türkiye'de Türk okurlarına ve araştırmacılara tanıtmak hedeflenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde roman inceleme metodu çerçevesinde "zaman, mekân ve şahıs kadrosu" hakkında bilgi verilmiştir. Ardından çağdaş Özbek edebiyatının gelişimi üzerinde durulmuş ve roman analizinin yapılabilmesi için, yazarın hayatının önemli olduğu düşüncesinden hareketle Yakubov hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın değerlendirme bölümünde "Mukaddes" ve "Adalet Menzili" romanları incelenmiştir. Değerlendirme bölümünde romanlar konu ve olay örgüsü açısından detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Bu bölümde, incelenen romanların konularına odaklanılarak değerlendirmeler yapılmıştır. Romanların konularının değerlendirilmesi, Adil Yakubov'un eserlerinin içeriğini ve derinliğini daha iyi anlamayı sağlamayacaktır. Sonuç bölümünde, analiz edilen romanlardan elde edilen tespitlere yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Özbek edebiyatı, Adil Yakubov, Mukaddes, Adalet Menzili.
Türkmen Türkçesinde örtmece söz varlığı: Anlamsal ve biçimsel bir analiz çalışması
Çalışmanın birinci bölümünde insanın evrimine ve toplumun evrimine yer ve- rilmiştir. Bu bölümde çeşitli çalışmalardan alınan görüşlere ve örneklere de yer ve- rilmiştir. Bu bölümde ayrıca tabunun tanımına da yer verilmiştir. Tabu tanımından sonra mitoloji, tabu, din ve senkretizm tanımını yer verildikten sonra toplumların örtmece sözcükleri nasıl ortaya çıkardıkları incelenip örnekler verilmiştir. Birçok toplumda yer alan örtmece sözcüklerin nasıl ortaya çıktığı incelenip örneklere yer verilmiştir. Bu bölümde ayrıca tezde yer alan araştırma konuları da tek tek incelen- miştir. Bu tez konularının araştırma yapısı ve eski Türk kaynaklarında yer alan ör- nekleri başlık altlarında verilmiştir. Araştırma yapılırken nasıl bir yol izlenildiği ör- nekler ile desteklenerek gösterilmiştir. Başta Dîvân-u Lugâti't-Türk olmak üzere önemli eski kaynaklar incelenmiş ve örtmece tanımına uyan sözcükler çalışmalar içerisinde belirtilmiştir. Bu başlıklar incelenirken diğer Türk lehçelerinden çalışmala- ra ve örneklere de yer verilmiştir. İkinci bölümde Türkmenistan, Türkmen adının oluşumu, Türkmen alfabesi ve Türkmen edebiyatı hakkında bilgiler verilmiştir. Bu bölümde Türkmen edebiyatının kökeni, oluşumu ve evreleri tek tek ele alınarak ince- lenmiştir. Belli başlı Türkologların yaptığı çalışmalar örnek olarak eklenmiştir. Türkmen adının oluşumu hakkında yazılan makaleler üzerinden değerlendirmeler, çalışmalar incelenmiş ve Türkologların görüşlerine yer verilmiştir. Türkmen alfabesi üzerine yapılan çalışmalardan bilgiler alınmış ve güvenilir internet kaynaklarından detaylı bilgiler alınıp eklenmiştir. Üçüncü bölümde ilk bölümde bilgisi verilen örtmece başlıklarının Türkmence karşılıkları tablolar halinde verilmiştir. Bu karşılıklar Türkmen kaynak kişisi tarafın- dan verilmiş olup daha sonra bu bilgileri destekleyici bilgiler kaynakça gösterilerek belirtilmiştir. Ayrıca kaynak kişilerin bulunduğu eyaletler tablolarda belirtilmiştir. Bu başlıklar altında Türkmen atasözleri-deyimlerine tablolar halinde yer verilmiş ve diğer Türk lehçelerinden örnekler verilerek bulunan örtmece sözcüklerin kökenine ve anlamına bakılmıştır. Sonuç bölümünde ise yapılan ve araştırılan birçok çalışma ne- ticesinde elde edilen veriler ve bilgiler ışığından bir sonuca ulaşılmıştır.
Azerbaycan'da uluslaşma sürecinde dil durumu: Azadlıg, Yeni Azerbaycan ve Azerbaycan gazeteleri temelinde bir analiz (1989-2003)
Bu çalışma; Azerbaycan'da 1989-2003 yıllarında uygulanan dil planlama faaliyetlerini Azerbaycan, Yeni Azerbaycan ve Azadlıg gazeteleri temelinde analiz etmeyi amaçlamıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntem ve tekniklerinden faydalanılmıştır. Arşiv taraması yoluyla elde edilen veriler, dil planlama yaklaşımlarından Klasik Yaklaşım ve bu yaklaşımda Haugen'ın modeli esas alınarak tümdengelimci bir bakışla ele alınmıştır. Çalışma, iki bölümden oluştu. Birinci bölümde tezin kavramsal ve kuramsal çerçevesi çizildi. Dil planlamasıyla ilgili bazı kavramlar, kavramlar arası ilişkiler, dil planlamasının tanımı, dil planlaması yaklaşımları ve tezde esas alınan Haugen'ın dil planlaması modeli ele alındı. İkinci bölüm, tezin ana bölümüdür. Burada taranılan gazete yazıları, Haugen'ın dil planlaması modelinin aşamaları temelinde değerlendirildi. Dil planlama sürecinin ilk aşaması olan seçim başlığı altında dil, değişke seçimi ve Azerbaycan'da bu süreçte uzun süren tartışmalara sebep olan dil adı meselesi irdelendi. Seçimi takip eden kodlama aşamasında yazılaştırma faaliyetleri bağlamında alfabe meselesi ve imla meselesi, yazılaştırmanın devamında ise dilbilgisileştirme ve sözcükleştirme çalışmaları üzerinde duruldu. Ardından uygulama aşamasında dilin resmî alana ve kamu alanına nasıl yerleştirildiği; okul alanı, kamusal dil alanı, kamu kurumları, din alanı bağlamında ortaya konuldu. Dil planlamasının son aşaması olan genişletme sürecinde biçemsel geliştirme ve terimsel çağdaşlaştırma faaliyetleri ele alındı. Seçim, kodlama ve uygulama süreçlerini kapsayan ortak Türk yazı dili ve ortak Türk alfabesi konusunda yapılan çalışmalar, tartışmalar ise verilerimiz ışığında ayrı bir başlıkta incelendi. Çalışmanın sonucunda Azerbaycan, Yeni Azerbaycan ve Azadlıg gazetelerinden elde edilen verilerle SSCB sonrası süreçte Azerbaycan'daki dil planlama faaliyetlerinin Azerbaycan Türkçesinin prestijini ve rolünü arttırdığı tespit edilmiştir. Bu sürecin 2003 yılından sonra da devam ettiği/edeceği öngörülmüştür. Etnik çeşitliliğe sahip olan Azerbaycan'ın tek dillilik politikasını benimsediği; fakat bu konuda ılımlı ve uluslararası tavsiyelere uygun bir politika izlediği gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: toplum dil bilimi, dil planlaması, Azerbaycan, uluslaşma süreci, Azerbaycan gazetesi, Yeni Azerbaycan gazetesi, Azadlıg gazetesi.
Yönetim-bağlama kuramı temelinde eski Uygur Türçesinde niteleme işlevli yancümleler üzerine bir çözümleme
Eski Türkçenin Köktürkçeden sonra ikinci devresi olarak kabul edilen Eski Uygur Türkçesi gerek din değişiklikleri gerek sosyal hayatta meydana gelen diğer değişmeler neticesinde farklı bir kültür ve buna bağlı olarak farklı bir edebiyat meydana getirmiştir. Yerleşik hayata geçiş, göçler, Manihaizm, Budizm ve Hristiyanlık gibi dinler ile yoğunluğu farklılaşan etkileşimler vb. sebeplerle Eski Türkçe içerisinde ayrı bir görünüm arz eden Eski Uygur Türkçesinin söz varlığı ve söz dizimi yine bahsi geçen sebeplerle diğer dönemlerden ayrılır. Bu dönemde Uygurlar başta dinî içerikli olan eserleri o dinin inanç sistemlerini anlamak maksadıyla tercüme etmişler ve bunu yaparken eserlerdeki cümle yapılarını karşılayabilmek adına Türkçede bulunmayan kavram ve yapıları bazen bu dillerden doğrudan alarak bazen benzer kavram ve yapılar üreterek bazen de kendi dillerindeki kavram ve yapılarla birleştirerek ifade etme yoluna başvurmuşlardır. Bu sebeple bu çalışmada Eski Uygur Türkçesinin söz dizimi konu edilmiştir. Bahsi geçen söz dizimi incelemesinde yöntem olarak Yönetim-Bağlama Kuramı esas alınmıştır. Çalışmamız Giriş ve Sonuç bölümleri de dahil olmak üzere toplamda dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında konu, amaç, sınırlılıklar, araştırmanın veri alanı, Uygur tarihçesi, Uygur edebiyatı ile ilgili konulara değinildikten sonra cümle, yancümle ve ilişkili kavramlar üzerine tartışmalar, bu kavramlar hakkında alan yazınında ileri sürülen fikirlere yer verilmiştir. Birinci Bölümde öncelikle Eski Uygur Türkçesinin temas dillerindeki yancümle yapılarından bahsedilmiştir. Ardından Yönetim-Bağlama Kuramına değinilmiştir. İkinci Bölüm inceleme kısmını kapsamaktadır. Bu bölümde Türkçe tipi yancümle kuruluşlarından biri olan sıfat-fiilli yapılar ile niteleme işlevli diğer yancümle yapıları ele alınmıştır. Sonuç kısmında incelemelerimizin neticesinde Eski Uygur Türkçesinde cümle yapısı ile ilgili tespit edilen ve bu devreyi farklı kılan özellikler maddeler halinde listelenmiştir.
Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış Güney Azerbaycan Türk romanında kadın
Bu çalışmada İran Türk Edebiyatının Güney Azerbaycan Sahasında yazılmış hikâye ve romanlarında "kadın" karakterler ele alınmıştır. Çalışmada Nasır MENZURİ'nin "Avava" ve "Qaraçuxa" adlı romanları, Rugeyye KEBİRİ'nin "Mürr Ağacının Kehruba Gözleri" ve "Aclık Baratası" adlı romanları, Feranek Ferid İPEK'in "Xanım Eli" adlı hikâye toplusu ve Ferrux Cerayidi'nin "Alma" adlı hikâye toplusu okunmuş, incelenmiş, fişlenmiş ve kadın karakterler analiz edilmiştir. Bu çalışmayla, kapalı kutu konumundaki İran Türk edebiyatını, Güney Azerbaycan Türkçesi ile eser veren yazar ve bu yazarların ürünlerini Türkiye'de Türk okurlarına ve araştırmacılara tanıtmak hedeflenmiştir.
Kırgız Türkçesinde kiplik
Kökeni mantık bilimine dayanan ve sonradan dil biliminde ilgi çeken konulardan biri olan kiplik hakkında yapılan çalışmalara bakıldığında, özellikle Batı'da bu kategorinin konumunun, mahiyetinin ve ifade şekillerinin detaylı incelendiği görülmektedir. Türk dili için sistemli bir portrenin oluşması için kategorinin Türk lehçelerindeki durumuna bakılması gerekliliği malumdur. Plungian'ın ifade ettiği gibi "Her dilin, dünya dilleriyle paylaştığı kendi semantik özü vardır" anlayışından da hareketle Kırgız Türkçesinde kiplik kategorisinin ele alınışını ve ifade araçlarını ortaya koymayı hedeflediğimiz bu çalışmada, alanda öne çıkan Frank Robert Palmer'in 2001 yılında yayımladığı "Mood and Modality" adlı kitabındaki genel kabul gören tipolojik kiplik sınıflandırmasına paralel ilerlenmiştir. Çalışma, literatürde sık başvurulan kapsamlı bir kaynak eser olduğu için Kırgız Türkçesinde elde ettiğimiz verilerin bu sınıflandırma bazında incelenmesi tercih edilmiştir. Tezin amacı, sınırları çizilmesi zor bir alan olduğu sık sık dile getirilen kiplik kategorisi için Çağdaş Kırgız Türkçesinde biçimsel bir yön belirlemek ve temel bir model oluşturmaktır. Çalışma Giriş ve Sonuç bölümleri dahil olmak üzere toplamda dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında konu, amaç, kapsam, sınırlılıklar ve inceleme materyalleriyle ilgili bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde dil bilgisel kipliğin doğuşu ve gelişimi hakkında literatüre yer verilmiştir. Sırasıyla Batı, Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesindeki teorik yaklaşımlar sunularak, bu coğrafyalardaki gelişim ve bakış açıları derlenmiştir. Bu bölümün sonunda Palmer ve kiplik yaklaşımı yer almaktadır. İkinci bölüm ise inceleme bölümü olup Kırgız Türkçesinden derlediğimiz eserlerden tespit edilen dil malzemeleri incelenerek kiplik türleri ve işaretleyicileri betimlenmiştir. Her kiplik türü başlığında tanım, açıklama ve öne çıkan bakış açıları sunularak, ardından Kırgız Türkçesinden ilgili örneklere yer verilmiştir. Son olarak sonuç ve değerlendirme yer almaktadır. Sonuç kısmında inceleme neticesinde Kırgız Türkçesinde tespit edilen dil bilgisel kiplik araçları hakkında değerlendirme yer almaktadır.
Altay Türkçesi ile Kırgız Türkçesinin karşılaştırmalı ses, şekil ve cümle bilgisi
Türk dillerinin tasnifiyle ilgili yapılan çalışmaların birçoğunda Altay Türkçesi Kuzey-Doğu Türk Lehçeleri arasında, Kırgız Türkçesi ise Kuzey-Batı Türk Lehçeleri arasında değerlendirilmiştir. Fakat birçok türkolog ve dil bilimciler bu iki lehçenin farklı gruplarda değil, aynı grup altında değerlendirilmesi gerektiğinden ve bu iki lehçenin arasındaki çeşitli dil olgularındaki benzerliklerden bahsetmişlerdir. Bu sebeple bu çalışmada Altay Türkçesi ile Kırgız Türkçesinin ses bilgisi, şekil bilgisi ve cümle bilgisi konu edilmiştir. Bunun sebebi bu iki lehçenin diğer Türk lehçelerine göre hem sesbilgisi hem de şekilbilgisi açısından birbirine daha çok benziyor olmasıdır. UNESCO'nun değerlendirmesine göre Altay Türkçesi "ciddi tehlike altında" olan, yani yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan dillerden biridir. Altay Türkçesi, kuzey (Tuba, Kumandin, Çelkan) ve güney (Altay, Teleüt ve Telengit) olmak üzere iki ana lehçe grubuna ayrılır. Günümüz Altay Türkçesi, Altay-Kiji lehçesi temelinde şekillenmiştir. Bu çalışmanın konusu Altay Türkçesinin güney lehçesi olacaktır. Çalışmamız Giriş ve Sonuç bölümleri hariç olarak toplamda üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında konu, amaç, Kırgız Türkleri, Kırgız Türkçesi ve bu lehçe üzerinde yapılan çalışmalar ve Altay Türkleri, Altay Türkçesi ve bu lehçe üzerinde yapılan çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın "Kırgız Türkçesi ve Altay Türkçesinin Ses Bilgisi" adlı birinci bölümünde, genel olarak Kırgız Türkçesi ve Altay Türkçesinin ses sistemi üzerinde durulmuştur. Burada, hem Kırgız Türkçesinin hem de Altay Türkçesinin ünlü ve ünsüzleri hakkında bilgiler verilmiştir. Çalışmanın "Kırgız Türkçesi ve Altay Türkçesinin Şekil Bilgisi" adlı ikinci bölümünde, isim çekimleri ve fiil çekimleri, yapım ekleri ve fiilimsileri anlatılmaya, benzerlik ve farklılıklar örneklerle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın "Kırgız Türkçesi ve Altay Türkçesinin Cümle Bilgisi" adlı üçüncü bölümünde iki lehçenin cümle yapısı karşılaştırılmalı olarak ele alınmıştır. Sonuç bölümünde ise genel bir değerlendirmeye gidilmiştir.
Tuva Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasındaki yalancı eş değerler (Türkiye Türkçesi ağızları bağlamında)
Bu çalışmada, ölçünlü Tuva Türkçesi ile ölçünlü Türkiye Türkçesi ve ölçünlü Tuva Türkçesi ile Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki yalancı eş değerli sözcükler tespit edilip sınıflandırılmıştır. Yalancı eş değerli sözcükler; iki ayrı dil yahut lehçede, ses ve şekil yönünden birbirine benzeyen ancak anlamsal açıdan farklılık gösteren sözcüklerdir. Bu sözcükler lehçeler arası aktarmalarda, aktarıcıların hatalar yapmasına sebep olmaktadır. Bu çalışmayı, Tuva Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki aktarmalarda, yalancı eş değerli sözcükler nedeniyle yapılan hataların önüne geçmek için hazırlamış bulunmaktayız. Çalışmamızın giriş bölümünde; konu, amaç, yöntem, önem ve literatür taraması ile kısıtlılıklar hakkında açıklama yer almıştır. Birinci bölümde; Tuva Türkleri ve Tuva Türkçesine dair bilgiler verilmiştir. Ardından Tuva Türkçesi ve Türkiye Türkçesini etkileyen dillere değinilmiştir. İkinci bölümde, yalancı eş değerlik konusu açıklanmış ve bu konu üzerinde yapılan çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde; ölçünlü Tuva Türkçesi ve ölçünlü Türkiye Türkçesi ile ölçünlü Tuva Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki yalancı eş değerli sözcükler tasnif edilmiştir. Tasnifte sözcükler öncelikle türüne göre "isimler" ve "fiiller" olarak iki ana başlık altında verilmiştir. Türlerine göre ayrılan yalancı eş değerler, "tam yalancı eş değerli isimler", "kısmî yalancı eş değerli isimler", "tam yalancı eş değerli fiiller", "kısmî yalancı eş değerli fiiller" olmak üzere dört alt başlıkta sınıflandırılmıştır. Ardından yalnızca Türkiye Türkçesi Ağızları ve ölçünlü Tuva Türkçesi arasındaki yalancı eş değerler tasnif edilmiştir. Sonuç kısmında ise tespit edilen yalancı eş değerli sözcükler ile ilgili istatiksel bilgiler verilmiş ve açıklamalarda bulunulmuştur. Anahtar Sözcükler: Tuva Türkçesi, Türkiye Türkçesi, Türkiye Türkçesi Ağızları, Yalancı Eş Değerler.
Çağdaş Özbek romanında tarih – gerçeklik ilişkisi: Ötgen Künler (Abdullah Kadiri ), Nevai (Musa Taşmuhammedoğlu Aybek), Köhne Dünya (Adil Yakubov)
Çalışmamızda Abdullah Kadiri'nin Ötgen Künler, Musa Taşmuhammedoğlu Aybek'in Nevai ve Adil Yakubov'un Köhne Dünya romanlarında tarih ve gerçeklik ilişkisi konu edilmiştir. Bu çalışmanın amacı romanlarda geçen tarihî olaylar ve tarihî kişilerin, tarih kaynaklarıyla karşılaştırılarak romanların gerçeklik düzeyini ortaya çıkarmaktır. Tarihî roman; bilinen bir tarihî olayı, çevresi ve kişileriyle anlatan roman türüdür. Özbek yazarlar Kadiri, Aybek ve Yakubov tarihî kendilerine konu edinerek hem geçmişe hem kendi dönemlerine eleştirel bir gözle bakarak eserlerini verirler. Çalışmanın birinci bölümünde tarih bilimi, roman ve tarihî roman hakkında bilgi verilmiştir. Tarihî romanın ortaya çıkışı, tarihî romanın tanımı, klasik tarihî roman ve postmodern tarihî romanın özellikleri ortaya koyulmuştur. Tarihî roman hakkındaki farklı görüşlere yer verilerek tarihî roman değerlendirilmiştir. Daha sonra ise Özbeklerin tarihî ve çağdaş Özbek edebiyatının gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde Kadiri, Aybek ve Yakubov'un hayatları hakkında bilgilere ve romanların özetlerine yer verilmiştir. Romanlar; olay örgüsü, kişiler, zaman, mekan, bakış açısı ve üslup bakımından ana hatlarıyla incelenmiştir. Romanlardaki tarihî olaylar ve tarihî kişiler, akademik tarih kaynaklarından aktarılan olaylar ve kişilerle karşılaştırılarak tarih ve gerçeklik ilişkisi bağlamında incelenmiştir. Üçüncü bölümde her üç roman karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Sonuç bölümünde ise çalışma sonucunda ulaşılan tespitlere yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tarihî roman, Özbek tarihî romanı, Kadiri, Aybek, Yakubov, Ötgen Künler, Nevai, Köhne Dünya, Tarih-Gerçeklik.
Özbek Türkçesinde ve Yeni Uygur Türkçesinde sıfat fiilli yapılar: Karşılaştırmalı dilbilimsel bir analiz
Sıfat-fiil, Türkiye'de birçok terimde olduğu gibi maalesef ortak bir görüşe varamadığımız bir terimdir. Çünkü sıfat fiil için sıfat fiilin yanı sıra isim fiil, ortaç, partisip, sıfat-eylem, fiilimsi, kılın adı, kılın sanı gibi terimler de kullanılmıştır. Sıfat-fiil Özbek Türkçesinde "sifatdåş" ve Uygur Türkçesinde ise "süpet pe'el" veya "süpetdaş" olarak adlandırılmaktadır. Bu çalışmada biz sıfat fiil terimini kullanmayı tercih ettik. Bu çalışma için Özbek Türkçesi'nde 41 eser, Yeni Uygur Türkçesinde ise 33 eser incelendi ve konumuzla ilgili cümleler tespit edildi. Üç bölümden oluşan bu çalışmanın birinci bölümde Türk dilinde sıfat fiil konusunda yapılan çalışmalar hakkında bilgiler verildi ve sonrasında Üretken Dönüşümlü Dilbilgisi Kuramı ile ilgili kavramlar anlatıldı. İkinci bölümde Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesinde sıfat fiillerin işlevleri ve anlamları hakkında bilgi verildi ve örnek cümlelerle konu desteklendi. Üçüncü bölümde ise Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesi'ndeki sıfat fiilli yapılar Üretken Dönüşümlü Dilbilgisi Kuramı ile Yönetim ve Bağlama Kuramı uygulanarak incelemeye alınacaktır. Bu bölümde her cümlenin derin yapısı ve yüzey yapısı vardır teorisinden hareketle, tespit edilen cümleler derin yapı ve yüzey yapı katmanı gösterilmeye çalışıldı. Böylelikle bu çalışmada sentaks, semantik ve morfoloji konuları birbiriyle bağlantılı şekilde analiz edilmiş ve biri diğerinden üstün tutulmamıştır. Böylelikle Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesinin sözdizimi incelemesine katkıda bulunmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Sıfat fiil, derin yapı, yüzey yapı, üretken dönüşümlü dilbilgisi, yönetim ve bağlama, sözdizimi.
Ölçünlü Kumuk Türkçesi ile ölçünlü Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki yalancı eş değerler
Çalışmamızda ölçünlü Kumuk Türkçesi ile ölçünlü Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki yalancı eş değer sözcükleri tespit ettik. İki dilde ya da bir dile ait lehçelerde bulunan, ses ve şekil yönünden benzeyen ancak anlam olarak farklılık gösteren kelimelere yalancı eş değer kelimeler denir. Bir lehçeden başka bir lehçeye aktarım yapılırken yalancı eş değer sözcükler, aktarımın hatalı olmasına sebep olmaktadır. Çalışmamızı, ölçünlü Kumuk Türkçesi ile ölçünlü Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki aktarımlarda karşılaşılan sorunları gidermek için hazırladık. Çalışmamızın birinci bölümünde Kumuklar ve Kumuk Türkçesi hakkında bilgi verdik. Ardından eş değerlik, yalancı eş değerlik, eş seslilik, eş adlılık, eş anlamlılık, çok anlamlılık kavramlarını tanımlayıp, aktarım problemleri ve yalancı eş değerler hakkında yapılan çalışmalara değindik. İkinci bölümde ise ilk olarak ölçünlü Kumuk Türkçesi ile ölçünlü Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki yalancı eş değerleri 'tam yalancı eş değerler' ve 'kısmî yalancı eş değerler' olarak ikiye ayırdık. Daha sonra ölçünlü Kumuk Türkçesi ile Türkiye Türkçesi ağızları arasındaki yalancı eş değerleri 'tam yalancı eş değerler' ve 'kısmî yalancı eş değerler' olarak sınıflandırdık. Son olarak da ölçünlü Kumuk Türkçesi ile ölçünlü Türkiye Türkçesi arasındaki yalancı eş değer kelimeleri 'tam yalancı eş değerler' ve 'kısmî yalancı eş değerler' olarak tasnif ettik. Sonuç bölümünde ise çalışmamızda tespit ettiğimiz yalancı eş değer sözcükleri istatistiksel veriler hâlinde sunduk.Anahtar Sözcükler: Kumuk Türkçesi, Türkiye Türkçesi, Türkiye Türkçesi Ağızları, Yalancı Eş Değerler.
Kazak Türkçesinde Kiplik: Morfo-sentaktik semantik bir analiz
Kiplik ilk olarak felsefe ve mantık bilimlerinde ortaya çıkmıştır. Temelinin bilgiye dayandığı bu disiplinler için bilgi olası ve zorunlu olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bilginin doğruluk veya yanlışlık değeri vardır. Doğruluk/yanlışlık değeri taşıyan bilgilerin oluşturduğu anlamlı cümlelere önerme adı verilir. Kiplik kavramı da önermelerdeki olası ve zorunlu bilgiyi kodlayan araçlardır. Araştırmacılar olası ve zorunlu bilginin yanı sıra kiplikle doğrudan ilişkili gerçeklik ve gerçek-dışılık kavramlarını da esas alan çalışmalar yapmış ve böylece 19. yüzyıl dil bilimi çalışmalarının da temelini oluşturmuşlardır. Kiplik tanımlanması ve sınıflandırılması güç kategorilerden biridir. Farklı yaklaşımlarla tanımlanmasının ve farklı ölçütlerle sınıflandırılmasının neticesinde pek çok kiplik kuramı ortaya çıkmıştır. Çalışmamızda Palmer (2001)'ın tipolojik kiplik sınıflandırması temel alınarak Kazak Türkçesinde kiplik kategorisi incelenecektir. İki ana bölümden oluşacak bu çalışmanın birinci bölümünde kipliğin kuramsal bilgileri ve kipliğin kip, zaman ve görünüş ile ilişkileri ele alınacaktır. Söz konusu bölümde ayrıca kiplik işaretleyicilerine yer verildikten sonra Palmer (2001)'ın kiplik sınıflandırmasındaki alt türler ayrıntılı olarak açıklanacaktır. Çalışmanın ikinci bölümünde Palmer (2001)'ın sınıflandırmasından hareketle Kazak Türkçesinde kiplik kategorisi ortaya konulacaktır. Palmer (2001) sınıflandırmasındaki her alt kiplik türünü kodlayan morfolojik, morfo-sentaktik, sözlüksel, söz dizimsel ve morfo-sentaktik semantik işaretleyicilerden başlıklar oluşturulacak, örnekler verilecek ve yeri geldiğinde bağlam odaklı açıklanacaktır. Böylece Kazak Türkçesiyle ilgili anlamsal ve edimsel tabanlı çalışmalara bir nevi katkı sunulacaktır. Anahtar Kelimeler: kiplik, Kazak Türkçesi, Kazak dili, önerme kipliği, eylem kipliği, kip, kiplik işaretleyicileri
Yönetim bağlama kuramı temelinde çağdaş Türk lehçelerinde hal eki yükleme kuramı
Diller arasında değişmez görülen ve bundan kaynaklı olarak doğuştan kabul edilen söz dizimi ilkelerini betimleyen ve dünya dilleri arasında olası değişim parametrelerini eksiksiz bir biçimde belirlemeye çalışan (Pesetsky, 1994: 141) Yönetim Bağlama Kuramı Amerikalı dilbilimci N. Chomsky'e ait bir söz dizimi kuramıdır. Yönetim Bağlama Kuramının alt kuramlarından biri olan Durum Kuramı ise cümlenin yöneticisi olan fiilin, cümlenin diğer üyelerine durum eklerini hangi şartlarda ve nasıl yüklediğini açıklamaya çalışır. Çalışmada, Yönetim Bağlama Kuramı ve Durum Kuramı, Çağdaş Türk Lehçelerine uygulanarak karşılaştırmalı bir inceleme yapılmıştır. Çalışma giriş ve iki ana bölüm olmak üzere toplam üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi, Türk Dilinde Durum Sistemi ve Türk Dilinde Sözdizimi hakkında genel bilgiler verilmiştir. Temel Konu ve Kavramlar adını taşıyan birinci bölümde çalışmanın kuramsal çerçevesini oluşturan Evrensel Dilbilgisi ve Yönetim Bağlama Kuramı bütün yönleriyle ele alınmıştır. Çalışmanın İnceleme adını taşıyan ikinci bölümü, Durum Kuramı esas alınarak hazırlanmıştır. Bu bölümde Durum Kuramı, yazı dili olarak kullanılan 19 Türk lehçesine uygulanmıştır. Bunun için ilk olarak Türkiye Türkçesinde 100 fiilin ilk anlamları esas alınarak 100 cümle kurgulanmıştır. Daha sonra söz konusu cümleler diğer Türk lehçelerinde alan araştırması ve anket çalışması yapılarak kaynak kişilere yeniden kurgulatılmış ve çalışma için veri tabanı hazırlanmıştır. Hazırlanan veri tabanından hareketle fiillerin yönetim ve durum eki yükleme şartları incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda lehçeler arasında fiillerin yönetim ve durum eki yükleme konusundaki benzerlik ve farkları tespit edilerek söz dizim çalışmalarına katkı sağlayacak morfosentaktik bir inceleme yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: N. Chomsky, Yönetim Bağlama Kuramı, Durum Kuramı, hal ekleri, söz dizim, Türk dili, Türk lehçeleri
Kırgız Türkçesinde örtmece sözler üzerine bir inceleme
Çalışmanın birinci bölümünde insanın ve toplumun evrimine dair evrimci, yaratılışçı sosyologların görüşlerine, metinlere ve sosyologların görüşlerine yer verilmiştir. İkinci bölümde, insanın fiziki ve içtimai yapısıyla coğrafi şartlarının din ve mitoloji ile olan ilişkisi, örtmece kavramının temelini oluşturan tabuların ortaya çıkışı incelenmiş, ayrıca senkretizm kavramı ele alınarak tabuların, eski inançların günümüzde dünyanın birçok yerinde devam ettiğine dair örnekler verilmiştir. Üçüncü bölümde örtmece kavramı ele alınmış ve örtmecenin tanımı, türleri ve teorik nitelikteki görüşlere yer verilmiştir. Çalışmanın bu bölümünde dünya dillerinden örtmece örneklerine de yer verilirken, yazılı ve görsel basından örtmece örnekleri de kısaca incelenmiş, ayrıca Divan-ı Lügati't-Türk gibi eski Türk metinlerinde yer alan örtmecelere değinilmiştir. Dördüncü bölümde Kırgız adının kökenine dair görüşlere, Kırgız Türklerinin tarihine, diline, edebiyatına, sosyo-kültürel yapısına değinilmiştir. Beşinci bölümde Kırgız Türkçesindeki örtmece sözlerin incelemesine geçilmiştir. Gerek Kırgız Türkçesindeki bütün örtmece sözlere yer vermek mümkün olmadığından, gerek daha anlaşılır bir inceleme olması açısından tespit edilmiş söz ve sözcükler ele alınmış, kategorilere ayrılmış ve tablolar halinde inceleme yapılmıştır. Örtmecenin bir toplumun yapısını da yansıtan bir kavram olduğunu söylemek mümkündür. Ele alınan örtmecelerden, örneğin, dul bir insana bakış açısının olumlu mu olumsuz mu olduğu yönünde çıkarımlarda bulunulmuştur. Sonuç bölümünde çalışma boyunca ele alınan konular ve yapılan incelemelerden çıkarılan konular ele alınmıştır. Anahtar Sözcükler: Kırgız Türkçesi, örtmece, tabu, inceleme
Azerbaycan Türkçesinde bitki adlandırmalarında metaforlar: Dilbilimsel ve göstergebilimsel analiz
Türklerin tarih içinde çok geniş bir coğrafyaya yayılmış olması, farklı coğrafyalarda farklı kültürlerle ve toplumlarla temas kurmasını sağlamıştır. Bu temas neticesinde ortaya çıkan kültürel çeşitlilik beraberinde zengin bir bitki kültürünü de getirmiştir. Coğrafi konuma ve iklim şartlarına özgü çeşitlilik arz eden bitki adlandırmaları da bu kültürel yapının bir parçasıdır. Bitki çeşitliliği, Türklerde kendilerine özgü bir metaforik sistem oluşturmalarına vesile olmuştur. Bu çalışmada, varlıklara ad verme sistemi içerisinde metaforların rolü ve hareket tarzı gösterilmeye çalışılmıştır. Bu maksatla Azerbaycan Türkçesinde metaforik bağlamda ortaya konabilecek bitki adlandırmaları incelenmiş, söz konusu örnekler ayrıca göstergebilim sistemi içerisinde de değerlendirilmiştir. Ele alınan bitki adlandırmaları çalışmanın ana temasını oluşturan metafor-adlandırma ilişkisi çerçevesinde sınırlandırılmıştır. Tezin inceleme kısmında, Lakoff-Johnson'ın kavramsal metafor sınıflandırması esas alınmıştır. Metaforik göndermeler, "hedef alan" ve "kaynak alan" ilişkisine göre incelenmiştir. Göstergebilim çerçevesinde yapılan incelemeler ise Ogden ve Richards'ın anlam üçgenine dayalı olarak yapılmıştır. Tespit edilen metaforlardan hareketle Azerbaycan kültürel yapısı ile bitki adlandırmaları, atasözleri ve efsaneler arasında inançlara, tecrübelere ve mitolojik unsurlara dayalı sistematik bir ilişki olduğu görülmüştür. Kaynak alanda görülen kavramlardan yola çıkarak günlük yaşamın ve ihtiyaçların ne şekilde bilişsel bir kaynak oluşturduğu görülmektedir. Metaforik sistemde gerçekleşen kavramsal aktarım, bilişsel açıdan kaynak oluşturan kişisel ve sosyal tecrübeler üzerinden imaj şemalar ile sağlanmaktadır. Efsanelere dayalı bitki adlandırmaları, kültürler arası etkileşimle başka bir kültürde aynı adla kullanılsa da yerel kültürün etkisiyle efsanede geçen olay ve kahraman gibi unsurlar değişiklik gösterebilmektedir. Metaforik sistemde kavramlar ve kavram alanını oluşturan unsurlar, aynı zamanda birer göstergedir. Kavramsal aktarım temelde göstergeler arası bir anlamlandırmadır. Kavramların taşıdığı gösterge değerleri toplumun bilişsel düzeyde algılarının ve deneyimlerinin ürünüdür. Bitki adlarında öne çıkan göstergeler ve kavramsal karşılıklar metaforik ilişkileri açıklamada birer araç niteliği taşır.
Azerbaycan Türkçesinde örtmeceler ve Türkiye Türkçesi ile karşılaştırmalı çalışma
Tabular toplumda var olan yasaklar olup tarihi çok eski zamanlara dayanmaktadır. Bu yasakları dile getiren, toplum içinde kullanımını kolaylaştıran kelimeler ise örtmece başlığı altında yer almaktadır. Örtmece kelimeler yasak sayılan tabuların yerine kullanılmaya hizmet etse de zamanla toplumun kültürel inkişafı bu akışı değiştirmiştir. Günümüzde artık örtmece ifadeler sadece tabuların yerine kullanılmayıp aynı zamanda nesneleri, olayları daha da güzel ifade etmeye hizmet ederek dilimizi güzelleştirmiştir. Bu çalışma üç bölümden oluşmakta olup Azerbaycan ve Türkiye Türkçesindeki güzel adlandırmalar ele alınmıştır. Tezin giriş bölümünde Azerbaycan Türklerinin dili, tarihi, kültürü, dini yapısı hakkında genel bir bilgi verilmiştir. Daha sonra güzel adlandırma terimi açıklanmış, genel bir bilgi verildikten sonra çalışmanın konusu, amacı, kullanılan malzeme ve yöntemler bildirilmiştir. Çalışmaya tabu kavramı ile başladık; daha sonra tabunun kökeni, türleri, tabu hakkında yapılan çalışmalar ve edinilen fikirleri göz önünde bulundurduk. Aynı zamanda bu kavramın ortaya çıkmasını şartlandıran nedenleri ele aldık. Bu başlıklardaki incelemelerden sonra örtmece sözlerini tanımladık. Bu kelimelerin ortaya çıkış nedenlerine değinerek, tabu ve örtmece arasındaki ilişkini açıkladık. Aynı zamanda örtmece türlerinden bahsederek güzel adlandırma ve kötü adlandırma terimlerini ve kullanım amaçlarını açıkladık. Yapısal olarak örtmeceleri inceledik. Üçüncü bölümde Azerbaycan Türkçesinde tabu ve örtmecelerle ilgili yapılan araştırmaları ve örtmece sözlerin konulara göre tasnifini inceledik. Sonuç bölümünde çalışmanın önemini ve toplamış olduğumuz örtmece örneklerini sözlük olarak sunduk. Anahtar Kelimeler: Örtmece, Azerbaycan Türkçesi, Türkiye Türkçesi, Tabu
Bir vatansever (patriot) şair ve aksiyon adamı olarak Muhtar Şahanov (Hayatı, sanatı, eserleri, düşünceleri)
Bu çalışma ile Muhtar Şahanov figürü Patriot (Vatanseverlik) ve Aksiyon Adamı olarak araştırılıp, şiirleri ve yazıları bu bakış açısından değerlendirilmeye çalışılacaktır. Kazak şairi üzerindeki bu araştırma, Türkiye'de Kazak edebiyatını, ayrıca konu olan modern Kazak edebiyatının temsilcisini ve onun sanatını tanıtmak açısından katkı sağlayacaktır. 8 başlık sıralanan Giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı ve kapsamı, araştırmanın önemi ve yöntemlerine yer verilmektedir. Ayrıca literatür taraması, 'Türk Dünyası Edebiyatı' ve 'Kazak Edebiyatı' başlıklı kısımları bulunmaktadır. Kazakistan'ın tarihi, sosyal-siyasi-ekonomik yapısı, kültürü, eğitim-bilimi ve edebiyatı hakkında bilgiler verilmektedir. Kazakistan'ın bağımsızlığı yolunda Milli hareketlere dair süreç değerlendirilmektedir. Bağımsız Kazakistan'ın edebiyatı da ayrı bir alt başlıkla yer almaktadır. Çalışmanın 'Muhtar Şahanov Figürü' adlı Birinci Bölümü iki alt bölümden oluşmaktadır. Bu bölümde M.Şahanov'un hayatı ve sanatına yer verilmektedir. İkinci Bölümde ana konumuza yoğunlaşarak M.Şahanov'un Vatanseverliği ele alınmaktadır. Bu bölümde önce Sovyet patriotizminden Bağımsız Kazakistan vatanseverliğine geçiş, Kazak Edebiyatındaki vatanseverlik konuları, şairin vatanseverlik şiirleri işlenmektedir. Üçüncü Bölümde ise M.Şahanov'u bir aksiyon adamı olarak incelemek için onun sosyal-siyasi faaliyetleri araştırılmıştır. Araştırmamızda öncellikle Muhtar Şahanov'un sanat görüşünü, vatanseverlik anlayışını ve siyasal mücadeleci pozisyonunu ortaya koymak amaçlanmaktadır. Araştırma esnasında şairin tüm eserleri ele alınmıştır. Şair ve onun eserleri üzerinde yapılan araştırmalar belirlenerek, bibliyografya çalışması yapılmıştır. Düz yazıları sanat görüşü ve içerik bakımından değerlendirilmiştir. Sonuç kısmında araştırma sonunda ulaşılan genel bilgilere yer verilmiş, kaynakça ve konuyla ilgili eklere de yer ayrılmıştır. Araştırma sonucunda M.Şahanov'un şairlığı ayrı, aksiyonerliği ayrı, kendisi bir edebi ve sosyal şahıs olarak çok değişken bir kişilik olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Dişi Kurdun Rüyaları'ndan Dağlar Yıkıldığı Zaman-Ebedi Gelin romanına Cengiz Aytmatov: Konu, bakış açısı toplum ve birey
Siyasi çalkantıların pek dinmediği Kırgız coğrafyası ve içinde yaşayan insanları, tabiatı, tüm canlıları bir ressam gibi çizen yazar Cengiz Aytmatov tezimizin konusunu oluşturmaktadır. Tek başına çok geniş bir konu olan Aytmatov'un milli kimlikten sıyrılarak evrensele geçiş romanı olan ?Dişi Kurdun Rüyaları? ndan son romanı olan ?Dağlar Yıkıldığı Zaman - Ebedi Gelin? e kadar olan süreçte yazarın toplum ve birey, bakış açısı ve olay bakımından nasıl bir değişim ya da gelişim gösterdiğini, olayları ele alışı, eserlerinde vurgulamak istediği düşünceyi, romanlarını satır satır analiz ederek göstermeye çalıştık.İncelediğimiz eserlerde gördük ki yazar adım adım milli kimliğinden sıyrılarak evrensel bir kimliğe bürünmekte, olaylara sadece bir Rus, bir Kırgız değil insan merkezli yaklaşmaktadır. Ayrıca, baskı döneminde yaşayan bir Kırgız yazarının, hayatı ne şekilde anlattığını görmek istedik. Aytmatov'un incelenen tüm romanlarında ?doğal yaşam vurgusu? bariz bir biçimde kendisini hissettirmekte, ana temayı oluşturmaktadır.Cengiz Aytmatov, konusu çok çeşitli mekân ve coğrafyalarda geçen eserlerinde esasen insanlığın asli meselesi olan iyi-kötü çatışmasını ele almış; bundan yola çıkarak insanın tabiatına aykırı her tür faaliyetin evrenin var olan düzenini ve geleceğini tehdit eden en büyük tehlike olduğu fikrini temel bir tez olarak işlemiştir.Giriş dışında incelemem, Aytmatov'un özel ve sanat yaşamının anlatıldığı birinci bölüm, ?Cengiz Aytmatov'un Eserleri¬nin özet ve analizleri? ile tüm romanlarının konu, bakış açısı, toplum ve birey başlıkları altında karşılaştırıldığı ikinci bölüm ve sonuç bölümünün yer aldığı üçüncü bölümden meyda¬na gelmiştir.Çalışmamda yeni eleştiri ile tarihi eleştiri yöntemini kullandım, yazarla ilgili yazı ve dergileri, YÖK'teki tezleri taradım. Yazarın kendi eserlerini ise esas olarak aldım.Anahtar kelimeler: Cengiz Aytmatov, Dişi Kurdun Rüyaları, Dağlar Yıkıldığı Zaman - Ebedi Gelin, Kassandra Damgası, Kırgız Edebiyatı, Cengiz Hana Küsen Bulut, Toplum ve Birey, Bakış açısı
Azerbaycan, Özbek ve Kazak Türkçelerinde çatı
Bu yüksek lisans tez çalışmasında, dilin gramer konularından biri olan fiilde çatı konusunu Türkiye Türkçesi de dâhil olmak üzere Çağdaş Türk lehçelerindeki görünümüyle birlikte işledik. Fiilde çatı konusu, genel olarak Türkiye Türkçesinde ve ayrı ayrı lehçelerin gramer kitaplarında da işlenmiştir. Fakat bu konu şimdiye kadar Türk lehçeleri temelinde karşılaştırmalı olarak işlenmemiştir. Fiilde çatı konusundaki bu eksiklikten dolayı böyle bir çalışma yaptık. Gerçi çatı konusunda Mevlüt Erdem'in 2000 yılında University of Manchester'da İngilizce olarak yazmış olduğu Historical Development of Reflexive, Reciprocal, Causative and Passives in Turkish adlı yayınlanmamış doktora tezini de göz ardı etmemek gerekir.Çalışmamız üç ana bölümden oluşmaktadır. Birincisi; fiil çatısını anlamak ve açıklamak için oluşturulan, ?Türkiye Türkçesinde Çatı Kavramı ve İzahı? bölümü, ikincisi; fiil çatısının Türk dili tarihi içerisindeki gelişimini görebilmek için oluşturulan, ?Fiilde Çatının Tarihi Gelişimi? ve üçüncüsü aynı zamanda tezin asıl bölümünü oluşturan; ?Çağdaş Türk Lehçelerinde Çatı? bölümüyle çatı konusunu incelemeye çalıştık.Türk lehçelerinde çatıyı; yalın (etken), edilgen, dönüşlü, ettirgen ve işteş olmak üzere beş ana gruba ayırdık. Bunları ayrı ayrı, eklerini ve örneklerini göstererek işledik. Bunun yanı sıra lehçelerde çatı ekleri dışında değişik yollarla da çatı kurulduğunu gösterdik.Çalışmamızın sonucunda, fiil çatılarının tüm Türk lehçelerinde var olan bir gramer konusu olduğunu gösterdik. Sadece eklerde bazı değişikler söz konusudur. Bunun dışında hemen hemen her lehçe temelde ortak bir dile dayandığı için çok fazla değişiklik yoktur. Çalışmamızın bundan sonra fiil çatısının lehçelerde nasıl göründüğünü araştırmak isteyenlere bir kaynak olabileceği düşüncesindeyiz.
Türk dilinde tekrar grupları üzerine art zamanlı bir analiz çalışması: Orhun Abidelerinde,Garib-nâme'de ve Dede Korkut'ta tekrarlar
Tekrar grupları aynı fonem ya da benzer yapılardan meydana gelmektedir. Bu yapılar bir dilde anlatımı güçlendirmek için önemli bir yere sahiptir. Bugüne kadar söz konusu yapılar, pek çok araştırmacı tarafından ele alınmıştır. Bizim çalışmamızda ise tekrar grupları art zamanlılık açısından değerlendirilmiştir. İlk olarak, Orhun Abideleri, Garib-nāme ve Dede Korkut metinlerinden derlenen tekrar gruplarını sınıflandırılmış ve bu yapıları art zamanlılık açısından ele alınmıştır. Giriş kısmında tekrar grupları üzerine yapılan çalışmalar ve bu çalışmalar hakkında bilgiler verilmiştir. Aynı zamanda art zamanlılık konusu ele alınarak araştırmacıların görüş ve fikirlerine yer verilmektedir. İnceleme kısmında (II, III, IV, V, VI, VII) tekrar grupları anlam, yapı ve tür bakımından sınıflandırılmıştır. Ayrıca, yeni bakış açıları geliştirilmeye çalışılmıştır. Sonuç kısmında ise (VIII), çalışmamızda elde edilen veriler özetlenmiş ve konuya ilişkin sonuçlara verilmiştir. Son kısımda araştırma boyunca kullanılan kaynakların listesini içeren bir bibliyografya kısmı ilave edilmiştir.
Kazak, Azeri ve Özbek Türkçelerinde ikilemeler
Çalışmamızda Türk lehçeleri içerisinde Kuzey-Batı (Kıpçak) grubunda yer alan Kazak Türkçesi, Güney-Doğu (Karluk) grubunda yer alan Özbek Türkçesi ve Güney-Batı (Oğuz) grubunda yer alan Azerbaycan Türkçesindeki ikilemelere yer verdik. Bu lehçelerde yazılmış sözlüklerden tespit ettiğimiz ikilemeleri farklı açılardan karşılaştırmalı olarak inceledik. Çalışmanın giriş bölümünde araştırmacıların ikileme ile ilgili yapmış oldukları çalışmaları ve tercih ettikleri terimleri açıkladık. Bu bölümde ikilemelerin genel özelliklerini açıklayarak, dilbilgisi kitaplarında hangi başlık altında ele alındığına dikkat çektik. İnceleme bölümünde üç lehçeye ait ikilemeleri ses, yapı, anlam ve köken bakımından ele aldık. Ses bakımından ikilemeleri ilk seslerine göre incelerken Osman Nedim Tuna'nın "Türkçenin Sayıca Eş Heceli İkilemelerinde Sıralama Kuralları ve Tabii Bir Ünsüz Dizisi" makalesinden yararlandık. Yapı bakımından ikilemeleri incelerken ikilemeyi oluşturan kelimelerin ek alıp almamalarını göz önüne alarak, eğer ek almışlarsa hangi ek veya ekleri aldıklarına değindik. İkilemeleri anlam bakımından incelerken her iki kelimesi tek başına sözlükte yer alan ikilemelere yer vererek aralarındaki anlam ilişkisini belirledik. Köken kısmında da Kazak, Azerbaycan ve Özbek Türkçelerinde ortak olarak kullanılan ikilemeleri Türkçe+Türkçe, Farsça+Farsça ve Arapça+Arapça kökenli olmalarına göre tasnif ettik. Çalışmanın sonuç bölümünde ise çalışmamızı ana hatlarıyla değerlendirdik, önemli gördüğümüz yerlerin altını çizdik. Ayrıca tezin sonunda üç lehçeden oluşan ikileme sözlüğünü verdik. Anahtar Kelimeler: İkileme, Kazak Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Özbek Türkçesi
Söylem kuramı ve XVI. yüzyıl siyasetnamelerinde söylem analizi
Bu çalışmada öncelikle söylem (discourse) terimini etraflıca tanımladık. İkinci olarak sosyal bilimlerde çok farklı bilim alanlarında çalışmış bilim insanlarının bakış açılarına göre söylem kuramını açıkladık. Bunu yaparken söylemin doğasının ne olduğunu, yüzeydeki somut yapı ile altta yatan soyut düzenin nasıl çalıştığını göstermeye çalıştık. Üçüncü olarak bu incelemede disiplinler arası çalışmaların bakış açılarından söylem analizinin ne olduğunu ortaya koyduk. Söylem analizinin çeşitlerini ve metotlarını açıkladık. XVI. yüzyıl Osmanlı Türkçesi ile yazılmış siyasetnamelerde söylemin küçük ve büyük yapısını analiz ettik. Bu analiz çalışması 1512, 1539 ve 1540 yıllarında biçimsel olarak birbirinden farklı üç siyasetnameden oluşmaktadır. Metin dilbilim (text linguistic) ve sistemli işlevsel dilbilim (sistemic functional linguistic)araştırmanın öne çıkan yöntemleridir. Bu siyasetnamelerde söylemin atıf ilişkilerini düzenleyen küçük yapısının (bağlaşıklık) birimlerinin nasıl olduğunu ortaya koymaya çalıştık. Ayrıca bu siyasetnamelerde söylemin anlamsal ve mantıksal bağıntılarını sağlayan büyük yapısının (tutarlılık/bağdaşıklık) birimlerinin neler olduğunu ve bu birimlerin siyasetnamelerdeki görünümleri inceledik.
Cengiz Dağcı ve Cengiz Aytmatov'un bazı romanlarında Ruslaştırma ve sömürü politikası olarak Kolhoz
Çalışmamızda Sovyetler Birliği'nin tarihinde ve bu birliğin içinde yaşayan halkların kaderinde önemli yer tutan kolhoz sistemini ve bu sistemin nasıl Ruslaştırma ve sömürü politikası olarak kullanıldığını Cengiz Dağcı'nın ve Cengiz Aytmatov'un romanları (Onlar da İnsandı, O Topraklar Bizimdi, Elveda Gülsarı, Toprak Ana, Cemile) ışığında inceledik. Kolhoz sistemi her ne kadar tarımın kolektifleştirilmesiyle ilgili ekonomik bir sistem olarak adlandırılsa da aslında SSCB içerisinde yaşayan halkların özellikle de Rus olmayan halkların tüm hayatlarını etkilemiştir. Tarımın kolektifleştirilerek kolhozların kurulması, böylece toprak sisteminin değiştirilmesi aslında bir başlangıçtır. Bunu insanların kültürlerinin, dillerinin, geleneklerinin, milli duygularının, dini duygularının, eğitim hayatlarının, sanatlarının, edebiyatlarının, aile- arkadaşlık- akrabalık ilişkilerinin, düşünce yapılarının kısacası tüm benliklerinin değiştirilmesi izleyecektir. Çünkü Komünist Parti yönetimi SSCB içerisinde yaşayan tüm halkları özellikle Rus olmayanları hem maddi hem manevi yönden sömürerek sisteme asla karşı çıkmayan, rejim yanlısı, kendi milli kimliğini unutarak Ruslaşmış, karşılıksız çalışan, Komünizm ilkelerini sonuna kadar benimsemiş tek tip "mutlu Sovyet insanı" yaratmaya çalışmaktadır. Başta Stalin olmak üzere tüm Komünist Parti liderleri de bu yolda ilerlerken her şeyi mübah görmüşlerdir ve asla acıma duygusuna kapılmamışlardır. Çalışmamızın birinci bölümünde Sovyetler Birliği'nin ekonomi tarihine kısaca değindikten sonra kolhozların nasıl kurulduğunu anlattık. Daha sonrasında ise kuruluşundan yıkılışına kolhozların geçirdiği evrelerden bahsettik. Aytmatov ve Dağcı'nın hayatlarına, "sosyalist gerçekçilik" ve "mankurtlaştırma/iç sürgün" kavramlarına değindik. Sonra ise ele aldığımız romanların özetlerini verdik. İkinci bölümde kolhozların uygulamadaki işleyiş biçimini anlattık. Daha sonrasındaysa kolhozların ekonomik işlevinin yanında nasıl Ruslaştırma ve sömürü politikası olarak kullanıldığını Dağcı'nın ve Aytmatov'un yukarıda adı geçen eserlerinde karşılaştırmalı olarak inceledik. Bunu yaparken incelememizi "toprak yönetimi-siyaset", "edebiyat-kültür-dil-basın-sanat-eğitim" ve "askeri-güvenlik" açılarından olmak üzere üç başlık altında ve eserlerden yaptığımız fişlemelerin ışığında yorumladık. Sonuç bölümünde ise çalışmamızı ana hatlarıyla değerlendirdik. Ek kısmında ise Dağcı'nın ve Aytmatov'un bazı eserlerinde kolhozla ilgili olan bölümlerden örnekler verdik.Anahtar Sözcükler: Cengiz Dağcı, Cengiz Aytmatov, kolhoz, sömürü, Ruslaştırma.
Gagauz Türkçesinde istem
Bu çalışmada Gagauz Türkçesindeki fiillerin ve edatların istem durumları incelenmiştir. Her fiil ve her edat farklı istem potansiyeline sahiptir. Bir fiilin veya edatın istem yapısının belirlenmesi o fiil veya edat için temel cümle yapısının da ortaya konması anlamına gelir. Bu çalışmada, Gagauz Türkçesindeki fiillerin ve edatların istem potansiyellerinin ortaya konması amaçlanmıştır.Fiillerin seçiminde Abdülmecit Doğru ve İsmail Kaynak tarafından Rusça'dan Gagauz Türkçesine aktarılmış olan ?Gagauz Türkçesi Sözlüğü?nden yararlanılmıştır. Bu sözlükten tespit edilen fiillere Gagauz Türkçesi ile yazılmış yedi eser taranarak örnek cümle bulunmuştur. Böylece inceleme kısmında kullanılan 400 fiil tespit edilmiştir. Bu fiiller oluş, kılış ve durum fiilleri olarak üç bölüme ayrılmış; her bir fiil mantıksal, sözdizimsel ve semantik istem olmak üzere üç düzeyde değerlendirilmiştir. Tespit edilen 400 fiilden 52 tanesinin birden çok anlamı için örnek cümle bulunmuştur. Yani 52 fiil çok anlamlıdır. Bu fiillerin de her bir anlamının istem yapısı ayrı ayrı incelenmiştir. Eğer fiilin istem yapısı Gagauz Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasında farklılık gösteriyorsa bunlar dipnotlarla açıklanmaya çalışılmıştır. Fiillerden sonra Gagauz Türkçesinde yer alan 25 edatın da istem yapısı incelenmiştir. Edatların tespitinde Nevzat Özkan'ın ?Gagavuz Türkçesi Grameri? adlı eserinden yararlanılmıştır. Bu bölümde de 25 edatın istem yapısı örnek cümleler üzerinde incelenmiştir. Böylece bu çalışmayla, Gagauz Türkçesindeki fiillerin ve edatların istem potansiyeli değerlendirilmiştir.Anahtar Sözcükler: İstem, fiil, edat, Gagauz Türkçesi.