Lexicology
88 theses under this subject heading
Moğolca-Türkçe gramer terimleri sözlüğü
"Moğolca-Türkçe Gramer Terimleri Sözlüğü" adını taşıyan bu çalışmamızda Çağdaş Moğol dilindeki gramer terimlerini tespit edebilmek için çeşitli gramer kitapları taranmıştır. Taranan bu eserlerdeki üç bine yakın terimden bizim çalışmamızda 682 tanesi ele alınmıştır. Çalışmada her terimin izahı yapılırken Türkiye Türkçesinde kolaylıkla anlaşılabilecek örnekler seçilmiştir. Araştırmamız neticesinde Moğolca gramer terimleri üzerine yapılan çalışmaların Türkiye Türkçesi gramer terimleri üzerine yapılan çalışmalara kıyasla daha az olduğu tespit edilmiştir. Her iki dilde de gramer terimlerinin ele alınışı bakımından büyük benzerliklerin olduğu sonucuna varılmıştır. Çalışmanın sonuna Türkçe-Moğolca dizin eklenmiştir. Anahtar kelimeler: Moğolca, Türkçe, gramer terimleri, sözlük, kelime
İmam hatip liseleri 9. ve 10. sınıf müfredatıyla bağdaştırılmış Arapça-Türkçe görsel sözlük örneği
Ülkemizdeki dil öğretiminin zorluğunu okullarda gözlemlememiz üzerine bir çalıĢma yapılmasına karar verilmiĢtir. Bu tez çalıĢması da, öğrencilerin Arapça derslerinde kelimeleri sözlükten kolay bulup öğrenebilmeleri için hazırlanmıĢtır. Tez, 2 bölümden oluĢmaktadır. Tezin ana kısmını hazırlayabilmek için, daha önceden hazırlanmıĢ sözlük çalıĢmalarına, yazılıĢ sebeplerine genel hatlarıyla bakılmıĢtır. Tezin 1. bölümünde "Sözlükbilim nedir"? sorusuna cevap ararken, aynı zamanda sözlükçülükten de bahsedilmiĢtir. Tezimiz, Arapça sözlük yazımı için hazırlanmıĢ olduğundan Arap dünyasında yazılmıĢ sözlüklerden bahsedilmiĢ, bölümleri ve dönemleri genel hatlarıyla incelenmiĢtir. Her sözlüğün yazılıĢ amacının farklılıklar göstermesi ve hitab ettiği kitlenin ihtiyaçları göz önüne alındığında, sözlük çeĢitlerini gözden geçirme ihtiyacı doğmaktadır ve bu sözlüklerin yazılıĢ yöntemleri farklılıklar göstermektedir. Bu düĢünceden yola çıkarak sözlük türlerine ve hazırlama yöntemlerine kısaca değinilmiĢtir. Tüm bu bilgiler toparlandığında tezimizin asıl amacı olan sözlük bölümünü hazırlayabilmek için bir kısım analizlere ihtiyaç duyulmuĢtur. Ġmam hatip liselerinde okuyan öğrencilerin alfabetik sözlüklerden kelime bulmakta zorlandığını ve bu yüzden kelime ezberleyemediklerini, derslere kelime öğrenerek hazır gelemediklerini düĢündüğümüzden 100 kiĢilik bir anket çalıĢması yapılmıĢtır. Sonuç olarak müfredata göre düzenlenmiĢ görsel bir sözlüğe ihtiyaç duydukları gözlemlenmiĢtir. Bu araĢtırmalar ve analiz sonucunda tezimizin 2. bölümünde görsel bir sözlük hazırlanmıĢtır. Sözlüğün kelimeleri, ders kitabında geçen konularla bağlantılı olarak seçilmiĢtir. 9. ve 10. Sınıf konularında geçen bu kelimelerle bağlantılı olarak resimler çizilmiĢtir. Bu resimlerin çizilme amacı, görsellerle desteklenen kelimelerin daha öğretici olacağını düĢünmemizdir. Tezde bu konuyu çalıĢmamızdaki asıl neden de budur.
Lugat-ı Tarihiyye ve Cografiyye II. cilt (Transkripsiyon-inceleme-madde başı indeksi)
Bu çalışmamızda XIX. yüzyılın Osmanlı Sahası önemli lügatlerinden olan, Ahmed Rıfat'ın eseri "Lugat-ı Tarihiyye ve Cografiyye"nin ikinci cildinin transkripsiyonu yapılmıştır. XIX. yüzyılda Osmanlı Sahası Sözlük çalışmalarında önemli bir yeri olan bu sözlüğün ikinci cildi alfabetik düzenine göre "B-P-T-S̱" harflerini içermektedir. Bu sözlükte tarih ve coğrafya başta olmak üzere, matematik, kimya, fizik ve din bilimleri kavramları da açıklanmaktadır. Ansiklopedi niteliği taşıyan bu eser, Osmanlı Devleti'nin edebi ve kültürel yapısı alanında çalışacaklara da kaynaklık etmiş olacaktır. Ayrıca bu çalışmamızda, ''Şekil Bilgisi'' isim çekim ekleri ve isim yapım ekleri, Karahanlı Türkçesi, Harezm-Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesi'ndeki kullanımları ile önce ayrı ayrı tablolarda gösterilip daha sonra karşılaştırmalı tabloda verilmiştir. Sonra değerlendirme yapılıp metinde geçen örnekler verilmiştir. Bu çalışmanın sonucunda, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesi'ndeki isimlere gelen çekim ve yapım eklerindeki dönemsel gelişim ve değişim örneklerle takip edilerek ortaya konulmuştur. ANAHTAR SÖZCÜKLER: Tarih, Coğrafya, Ansiklopedi, Lugat, Ahmed Rıfat,ġekil Bilgisi
Azîzî Dîvânı ve İstanbul Şehrengizi'nin sözlüğü [Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük]
Kelime, bir ya da birkaç heceden oluşan dil birimleridir. Kelimeler cümle ya da cümle üstü birlikler içerisinde başka kelimelerle yan yana geldiğinde değişik anlam katmanları oluşturmaktadır. Bunun yanında tarihsel olarak da kelimelerin anlamları zamanla değişmiş ve bu değişme neticesinde eski edebî metinlerin anlamlandırılması bir hayli zorlaşmıştır. Bu çalışmada XVI. yüzyılın sıra dışı şairi olarak tavsif edilen Azîzî'nin Dîvân'ı ve İstanbul Şehrengizi'nin bağlamlı dizini ve işlevsel sözlüğü hazırlanmıştır. Şairin şiirlerindeki kelimelerin diğer kelimelerle olan ilintisi tespit edilmiş ve ortaya çıkan zengin mana katmaları şiirdeki bağlama göre anlamlandırılmıştır. Bu çalışmada Azîzî'nin Dîvân'ı ve İstanbul Şehrengizi ele alınmış, Azîzî'nin kelimelere yüklediği anlamların en doğru şekilde tespit edilmesi amaçlanmıştır. Böylece şairin kelimelerindeki anlamlar bağlamlı olarak incelenmiş, XVI. yüzyılın söz varlığına ve leksikoloji literatürüne katkı sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Azîzî, Dîvân, İstanbul Şehrengizi, Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük, XVI. yüzyıl.
Abdülkadir el-Bağdâdî'nin Şehnâme Lügati (inceleme-metin)
Sözlükler, bir dilin geçmişini, söz varlığını, kazandığı yeni anlamları, deyimleri, incelikleri, mecaz, terim ve gerçek anlamlarını geleceğe kazandıran ve geçmiş ile gelecek arasında köprü kuran dil hazineleridir. Sadece tek bir dilin barındırdığı kelime ve kelime grupları toplamını değil aynı zamanda başka dillerdeki karşılığını da barındırırlar. Bu nedenle dillerin yaşayabilmesi ve büyüyerek gelişebilmesi için sözlüklere ihtiyaç duyulur. Bu çalışma XVII. yy. âlimi, dil bilgini, seyyahı ve edebiyatçısı olan Abdülkadir el-Bağdâdî'nin Şehnâme Lügati'ni ihtiva etmektedir. Firdevsî'nin meşhur eseri Şehnâme'deki güç anlaşılan Farsça kelimelerin Türkçe karşılıkları bu sözlükte verilmektedir. Bu nedenle bugün mevcut olan sözlüklerde bile bulunmayan veya sadece bir kısmında bulunan kelimelere de bu sözlükte rastlanabilmektedir. Bu da esere ayrı bir değer katmaktadır. Kelimelerin madde başı verildikten sonra Arap harfli orijinal hali parantez içinde verilmektedir. Daha sonra madde başı açıklamaları transkripsiyon alfabesine göre ve o dönemde konuşulan, yazılan Türkçe'ye bağlı kalınarak latinize edilmiştir. Bu şekilde XVII. yy'ın söz varlığına da katkı sağlanacaktır. Ayrıca inceleme kısmında şahıslar, şahitler, arkaik unsurlar, gelenek ve adetler gibi sözlüğün gerçek değerini ortaya koyan unsurlar da tespit edilip, açıklanmıştır. Anahtar Kelimeler: Abdülkadir, el-Bâğdadî, Şehnâme, Lügat, İnceleme, Metin.
Derleme sözlüğünde kadın giyim kuşamının söz varlığı
Araştırmada, yurdumuzun çeşitli bölgelerinden 600.000'den fazla yazı diline girmemiş söz derlenmiş olan Derleme Sözlüğü: Türkiye'de Halk Ağzından eserindeki kadın giyim kuşamıyla ilgili söz varlığını incelemeye çalışıldı. "Birinci Bölüm"de insanoğlunun giyinme ihtiyacını belirleyen faktörler ele alınmış; erken çağlardan günümüze Türk kadınının sosyal hayattaki yeri, görevi ve giyim kuşam serüveni paylaşılmaya çalışıldı. Çalışmanın "İkinci Bölüm"ünde Derleme Sözlüğü'nde konumuzla ilgili tespit edilen sözcükler morfolojik açıdan incelendi. Basit, türemiş ve birleşik kelimeler belirlenip sınıflandırıldı. "Üçüncü Bölüm" ise kadın giyim kuşamıyla ilgili tespit edilen kelimelerin semantik incelemesine ve anlamsal sınıflandırılmasına ayrıldı. "Sonuç" kısmında ulaşılan çıkarımlara yer verildi. Anahtar sözcükler: Kadın giyim kuşamı, Derleme Sözlüğü, yapı bilgisi, köken bilgisi
Derleme sözlüğündeki ticaretle ilgili kavramlar
İnsanların ekonomik faaliyetlerinin tam olarak ne zaman başladığı bilinmemektedir. Ancak, bu faaliyetlerin çok eski tarihlere uzandığı anlaşılmaktadır. Toplumlar geliştikçe ihtiyaçları artmış ve bu ihtiyaçların karşılanması için ekonomik faaliyetler ortaya çıkmıştır. Erken dönem ekonomik faaliyetlerin ürünlerin karşılıklı değişimi yoluyla gerçekleştirildiği bilinmektedir. Paranın icadından sonra da bir yandan takas yöntemi devam ederken diğer yandan para kullanılmıştır. Türkler de en eski çağlardan itibaren artan kişisel ve toplumsal ihtiyaçlarının karşılanması için çeşitli ekonomik faaliyetlere başlamışlardır. Türklerin uzun süre takas yöntemini kullandıkları bilinmektedir. Daha sonraları Türkler de hemen her ekonomik aracı kullanan uluslar arasında yer almışlardır. Özellikle Türklerin yaşadıkları ve kontrol ettikleri İç Asya eski zaman ticaretinin çok yoğun olduğu bir bölgedir. Bu bölgede Çin'den başlayıp Akdeniz sahillerinde son bulan İpek Yolu eski dünyada ekonomik faaliyetlerin can damarı konumunda olmuştur. Türkler, İpek Yolu'nun kontrolünü yüzyıllar boyunca ellerinde tutmuşlardır. Bu sayede hem ticareti, lojistiği hem de üretim ve pazarlama yöntemleri gibi pek çok ekonomik faaliyeti öğrenmiş ve geliştirmişlerdir. Bunun yanı sıra Kürk Yolu olarak bilinen, Hazar ve Bulgar ülkelerinden başlayıp Çin'e uzanan ticaret yolunu Türkler kurmuş dense pek yanlış olmayacaktır. Çünkü canlı hayvanların yanı sıra hayvansal ürünler ve av hayvanlarının kürkleri Türk halkları için önemli kazanç kapıları arasında yer almıştır. Bu tür ekonomik faaliyetlerin bir birikimi olarak Türkler, ticaret alanında önemli gelişmeler kaydetmişlerdir. Örneğin Ahilik sistemi bu bilgi birikimin bir sonucu olarak Türk devletleri içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bunun yanı sıra Türkistan'da büyük pazarların kurulması ekonomik çeşitlilik açısından çok önemli olmuştur. Anadolu'ya da bu birikimler artırılarak getirilmiştir. Özellikle Ahilik teşkilatı Anadolu'da çok önemli bir ticari müessese olarak yüzlerce yıl ekonomiye yön vermiştir. Bu çalışmada Türklerin ekonomik faaliyetlerinin Anadolu insanındaki görünümü incelenmeye çalışılmıştır. Bunun için, Halk Ağzından Derleme Sözlüğü'nde yer alan ticaretle ilgili terimler esas alınarak Türk insanının Anadolu'daki ekonomik faaliyetleri hakkında bilgi edinmek ve bir yargıya varmak hedeflenmiştir.
Türkçe ilk Kur'an tercümesinin Rylands nüshasındaki söz varlığının kavram alanları
Geçmişten beri süregelen dizin, sözlükçe, sözlük çalışmaları, bir milletin dilini, kültürünü, yaşamını, hayata dair diğer alanlarını kapsayan söz varlığını içermektedir. Bilinen ilk sözlüğümüz Dîvânu Lugâti't- Türk ile başlayan sözlük çalışmalarının birçok çeşidi bulunmaktadır. Sözlük türleri içinde kavram alanı sözlükleri farklılık göstermektedir. Bu sözlüklerin geçmişi çok eski olsa da kavram alanı ile ilgili son zamanlarda artmaya başlayan çalışmaların Türk diline katkılarından hareketle bu tez çalışması ele alınmıştır. Türk dili açısından oldukça önem arz eden Aysu Ata'nın Karahanlı Türkçesinde İlk Kur'an Tercümesi-Rylands Nüshası neşri esas alınarak hazırlanan tezde, eserin söz varlığı ile dönemin dilini, sosyal ve kültürel hayatını, yaşam tarzını yansıtan kavram alanı çalışması yapılmıştır. Türkçenin kavramsal zenginliğini belirlemek, zamandan tasarruf sağlayarak kavram alanı çalışmasında araştırmacıları doğrudan istenilen kaynağa ulaştırmak ve alana katkı sağlamak amacıyla yapılan çalışma, dönem hakkında pek çok yönden bilgi vermesi ve bir yol gösterici kaynak olması bakımından önem arz etmektedir. Anahtar Kelimeler: Kavram alanı, sözlük, Kur'an tercümeleri, Rylands Nüshası, söz varlığı.
Bilgisayar destekli sözlük bilimi çalışmalarında derleme sözlüğü veri tabanı örneği
Bu çalışmada Anadolu ağızlarının söz varlığını içeren 12 ciltlik Derleme Sözlüğü'nün çevrim içi sorgulanabilir veri tabanı hazırlanmıştır. Sözlüğün madde başı, tanımlamalarını içeren anlam bölümü, örnek cümlelerin verildiği tanık bölümü, madde başlarının değişkeleri (varyantları) tablosu ve derleme yeri verisini içeren yer tablosu sözlükteki yapı esas alınarak oluşturulmuştur.124.692 adet madde başından oluşan sözlüğün birbiriyle ilişkilendirilmiş veri tabanı modeli sorgu arayüzünde gelişmiş sorgulama seçenekleriyle desteklenmiştir. Anlam tablosundaki eşdizim örüntüleri, kavramsal sorgulama, anlamlarda anahtar sözcükler , sıklık listesi ve en çok derleme yapılan yer bilgisini veren derleme yeri listesi de çıkarılmıştır.Doğal Dil İşlemenin çeşitli uygulama alanları, derlem dil biliminin tanımı, sözlük ve sözlük tekniği kavramları da tanıtılmaya çalışılmıştır.
Tanıklarıyla tarama sözlüğü'nde deyimler
Bu çalışma, Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü'ndeki deyimleri söz dizimi açısından incelemek ve Türkiye Türkçesinde kullanılıp kullanılmadığını belirlemek amacıyla yapılmıştır. Bu bağlamda söz konusu sözlükte yer alan deyimler incelenmiştir. Çalışma beş ana bölümden oluşmuştur. Çalışmanın giriş bölümünde, amaç, kapsam, yöntem, kuramsal açıklamalar ve sınırlılıklar üzerinde durulmuştur. Bu bölümde ayrıca deyimlerin diğer söz öbekleri ile ilişkileri, deyim-anlatım kalıbı, deyim-atasözü, deyim-ikileme ilişkisi hakkında bilgi verilmiştir. "Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü'ndeki Deyimlerin Söz Dizimi Özellikleri" başlığı altında deyimler söz dizimi açısından sınıflandırılmıştır. "Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü'ndeki Deyimlerin Türkiye Türkçesiyle Karşılaştırılması" başlığı altında deyimler "Türkiye Türkçesinde Kullanılan Deyimler", "Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü'ndeki Deyimlerden Türkiye Türkçesi Söz Varlığında Eş / Yakın / Zıt Anlamda Karşılığı Olan Deyimler", "Türkiye Türkçesinde Kullanılmayan Deyimler" olarak alt başlıklar altında incelenmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde, incelenen deyimlerle ilgili ulaşılan sonuçların değerlendirmesi yapılmıştır. Türkiye Türkçesindeki kullanım sayıları üzerinde durulmuştur. Anahtar Kelimeler: Tanıklarıyla tarama sözlüğü, deyimler, Türkiye Türkçesi, söz dizimi, anlam.
Reyhanlı ağzı (İnceleme-metinler-sözlük)
Bu çalışmada Hatay'a bağlı Reyhanlı ilçesinin ağız özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada sırasıyla "İnceleme" "Metinler" ve sonunda "Sözlük" bölümleri oluşturulmuştur. Reyhanlı Merkez ve Reyhanlı'ya bağlı 23 köyden toplamda 82 kişiyle görüşülmüştür. Derlenen metinler, ağız çalışmalarında kullanılan transkripsiyon alfabesi esas alınarak yazıya aktarılmıştır. Derlenen metinler, bu çalışmanın "Metinler" bölümünü oluşturmuştur. Bu metinlerden yola çıkarak Reyhanlı ağzı öncelik ses, daha sonra da şekil açısından incelenmiştir. Ses ve şekil incelemeleri çalışmanın "İnceleme" bölümünde Ses Bilgisi ve Şekil Bilgisi başlıkları altında ele alınmıştır. Ses Bilgisinde Türkiye Türkçesinde bulunmayıp Reyhanlı ağzında bulunan seslerden başlanarak sesler, ses uyumları, ses olayları incelenerek yazı dili ile yöre ağzı arasındaki benzer ve farklılıklar ele alınmıştır. Şekil Bilgisindekelime türleri sırasıyla ele alınarak, yapım ve çekim ekleriyle birlikte incelenmiştir. Ses ve Şekil bilgisi ele alınırken derlenen metinlerden örnekler verilerek, bu örneklerin hangi kaynak kişi tarafından ve metninin kaçıncı satırında geçtiği bilgisi de yay ayraç içerisinde sayı gösterilerek belirtilmiştir. Reyhanlı adı, Reyhanlı'nın tarihçesi, coğrafyası, ekonomisi, etnik yapısı, dili / ağzı hakkındaki bilgiler Giriş bölümünde verilerek, yöre tanıtılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın sonunda "Sözlük" bölümü oluşturulmuştuır. Sözlük bölümünde, Türkiye Türkçesinde olmayıp derlenen metinlerde karşımıza çıkan kelimeler ve anlamları verilmiştir. Bunlarla birlikte ses ve şekil farklılığı olan kelimelerle yörede anlamca farklı kullanılan kelimeler de sözlüğe eklenmiştir. "Reyhanlı Ağzı" adlı bu çalışmayı seçmemizin sebebi, Reyhanlı ve köyleri üzerine daha önce bir derleme çalışmasının yapılmamış olmasıdır. İleride yapılması düşünülen Türkiye Türkçesi Ağız Atlası'na bir katkı sağlaması temennisiyle Reyhanlı yöresinin ağız özellikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Derleme, inceleme, metinler, Reyhanlı ağzı, sözlük.
Kitābu'l İdrāk li- Lisāni'l Etrāk'te isimler- Divānu Lügati't Türk ve Kıpçak sözlükleriyle karşılaştırma-
İsimler, insanların yaşamış oldukları evreni anlamlandırmada vazgeçilmez dilsel unsurların başında gelmektedir. İletişim esnasında varlıkları işaret etmek amacıyla onlara verilen isimler kullanılmaktadır. Varlıkların zihinde oluşan tasarılarının dile dökülmesi isimler aracılığıyla gerçekleşmektedir. Bu nedenle isimler, gerek ana dili konuşucuları gerekse yabancı bir dil öğrenmeye çalışanlar için önem arz etmektedir. Bu çalışmada Araplara Türkçeyi öğretmek için yazılmış olan Kitābu'l İdrāk li- Lisāni'l Etrāk isimli eserdeki isim ve isim soylu sözcükler incelenmiştir. Eserdeki bu unsurlar, kendinden önce ve kendi devrinde yazılmış olan sözlüklerle karşılaştırılmış ve böylelikle tarihî karşılaştırmalı söz varlığı listesi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde isimler, yabancılara Türkçe öğretimi, eserin yazılmış olduğu Kıpçak sahası, eser ve müellifi ile karşılaştırmaya esas olan eserler hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünü oluşturan "İnceleme" kısmı ise üç bölümden oluşmaktadır. Bu bölümde metnin çevirisi ve diğer sözlüklerle karşılaştırılması yer almaktadır. Akabinde eserin isim söz varlığı tablo hâlinde diğer sözlüklerde yer alıp almamasına göre incelenmiş son bölümde ise isimler, yapı bilgisi bakımından incelenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümü ise, sonuç bölümünden oluşmakta burada da elde edilen veriler değerlendirilmektedir.
Derleme sözlüğü'ndeki örtmeceler üzerine dilbilimsel bir inceleme
Toplum tarafından oluşturulan "yasaklar" olarak tanımlanabilecek tabuların, dile getirilmesi de yasaklanmıştır. Tabu sebebiyle söylenmesi yasaklanan, söylendiğinde hem dinleyende hem de konuşanda olumsuz algılar uyandıran sözcüklerin örtülerek anlatılması ile oluşturulan gösterenler, örtmece olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada Derleme Sözlüğü'nde yer alan örtmecelerin, 20. yüzyılda yapısal dilbilimin kurucusu Ferdinand de Saussure'ün ikiliklerinin esas alınarak incelenmesi amaçlanmıştır. Örtmecelerin tabu sebepli dilde kullanım alanı bulmuş olması sebebiyle, yapılan çalışmada tabu ve tabuyla ilgili sınıflandırmalar hakkında bilgi verilmiş ve tabunun dile etkisi de ele alınmıştır. Çalışmanın sağlam bir zemine oturtulabilmesi açısından incelemeye geçmeden önce, tezin uygulama yöntemi hakkında bilgi verilmiştir. Tabu sebepli oluşan örtmece kavramı ve örtmecelerin kullanım amaçları bakımından farklılık gösteren türlerine yer verilmiştir. Derleme Sözlüğü'nden elde edilen örtmece verilerinin oluşum nedenleri, türleri, örtmecelerin gösterge olarak varlığı, yapısal nedenliliği ve nedensizliği, örtmecelerin değişimi, eş zamanlı ve art zamanlı örtmece çeşitliliği, sentagmada üretilen örtmece paradigmaları, dilde (langue) ve sözde (parole) örtmecelerin kullanımı, konuşma dili ve yazı dilinde görülen örtmece gösterenlerinin farklılığı da tez kapsamında incelenen başlıklardandır. Tespit edilen örtmece verileri semantik olarak sınıflandırılmış ve bu sınıflandırma sonucunda, örtmecelerin konulara ve coğrafî bölgelere dağılım oranları tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tabu, Örtmece, Kötü Adlandırma, Ferdinand de Saussure, Gösteren-Gösterilen.
Ahmed Vâhid (Moran)'in sözlükçülüğü ve a Condensed Dictionary English–Turkish'e göre Türkçenin söz varlığı
Türk dili tarihinin çeşitli dönemlerinde, birçok sözlük yazılmıştır. 11. yüzyıldan günümüze kadar farklı coğrafyalarda yazılan ve çoğu iki dilli olan sözlükler, yazıldığı dönemin söz varlığını ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. 20. yüzyıla kadar klasik bir yöntemle yazılmış sözlükler, 20. yüzyıl itibarıyla yerini Batılı yöntemlerle hazırlanmış sözlüklere bırakmıştır. 20. yüzyılda yazılmış çeşitli sözlükler arasında dikkati çeken; ancak kaynaklarda pek de bir yer bulamamış olan Ahmed Vâhid (Moran) tarafından yazılmış olan A Condensed Dictionary English-Turkish adlı sözlük öne çıkmaktadır. 1881-1945 yılları arasında yaşamış olan ve esasında bir sözlük bilimci ve filolog olmamasına rağmen Ahmed Vâhid'in "İngilizceyi hakkıyla öğretmek" amacıyla İngilizce öğrenmek isteyen Türklere bu kaynağı sunması önemlidir. Bunu dışında da Türkçe-İngilizce sözlükler de hazırlamış olan Ahmed Vâhid Bey'in Türk sözlükçülüğü alanında iki dilli sözlükler hazırlaması açısından dikkate değerdir. Bu doğrultuda, Ahmed Vâhid (Moran)'in sözlükçülüğü ve Türk sözlükçülük tarihindeki yeri ile 1924 yılına ait A Condensed Dictionary English-Turkish adlı sözlüğünün söz varlığı, bu çalışmada ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Söz, Söz Varlığı, Sözlük, Türk Sözlükçülüğü, Ahmed Vâhid Moran
Nev'î-zâde Atâyî Hamsesi sözlüğü (Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük)
Bu çalışmada Nev'î-zâde Atâyî'nin hamsesinin bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğünün hazırlanması amaçlanmıştır. Hamseyi oluşturan mesnevilerdeki dil ögeleri bağlamları, tanıkları ve sıklıkları ile tespit edilerek hamsenin 15107 madde başından oluşan sözvarlığı ortaya çıkarılmıştır. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde hamsenin sözvarlığı içinde yer alan kalıplaşmış dil birimleri, alışılmamış bağdaştırmalar ve özel adlar tespit edilmiş, ikinci bölümde ise bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğe yer verilmiştir. Çalışmanın altyapısını oluşturan bağlamlı dizin bölümünde tanıklar alfabetik olarak dizilen madde başları altında listelenmiş ve hamsedeki kullanım sıklıkları verilmiştir. İşlevsel sözlük bölümünde ise madde başlarının kullanıldıkları bağlama göre ifade ettikleri anlamlar tespit edilmiştir. Bugüne kadar divan ve mesnevi gibi müstakil eserler üzerinde uygulanan bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük çalışması ilk kez bir müellifin beş farklı eserini kapsayıcı biçimde bütüncül olarak bir hamseye uygulanmıştır. Yapılan çalışmanın Osmanlı şiiri, 17. yüzyıl Türk edebiyatı ve Nev'î-zâde Atâyî üzerine yapılacak başkaca çalışmalara ve ayrıca tarihsel sözlük çalışmalarına katkı sağlayacağı ümit edilmektedir. Anahtar Kelimeler: Bağlamlı Dizin, İşlevsel Sözlük, Nev'î-zâde Atâyî, Hamse
Mahreç sistemli sözlüklerin Arap gramerinin gelişmesindeki rolü
Arap dilinin unsurları İslamiyet'ten önce daha çok sözlü formlarla öğrenilip aktarılmıştır. İslamiyet ile birlikte gittikçe yaygınlaşmaya başlayan okuma-yazma ve kayıt altına alma süreci, gramer çalışmaları ve dilin lafızlarını toplama çalışmaları ile devam etmiştir. Buna etki eden sebeplerin başında, fetih hareketlerinin artmasıyla başlayan Kur'an'ı yanlış okuma ve sonraları da Arap dilini benzer hatalara karşı koruma refleksi yatmaktadır. Önceleri küçük risaleler halinde başlayan bu çalışmalar daha sonra Arap dilinin tüm lafızlarını toplamak amacıyla kapsamlı eserlere dönüşmüştür. Bu sözlüklerin başında da Halîl b. Ahmed'e (ö. 175/791) ait olduğu kabul edilen Kitâbu'l-'ayn adlı eser yer alır. Harflerin mahreci esas alınarak kendine has bir yöntemle hazırlanmış bu sözlüğü daha sonra el-Bâri' fî ġarîbi'l-luġati'l-'Arabiyye, Tehẕîbu'l-luġa, el-Muḥkem ve'l-muḥîṭu'l-aʿẓam fi'l-luġa gibi başka çalışmalar da izlemiştir. Hicri ilk beş yüzyıl içerisinde kaleme alınmış olan bu sözlüklerde sadece dile ait lafızların anlamı izah edilmemekte, Arap dilinin gramerine ait çok kıymetli tespitler ve yorumlar da yer almaktadır. Araştırmada, öncelikle yukarıda adı geçen sözlüklerdeki Arap grameri ile ilgili yapılmış olan tespit ve yorumlar ile kendi aralarındaki etkileşim ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Akabinde bu tespit ve yorumların, çalışmanın kapsamında belirttiğimiz dönemde yaşayan müellifler ve onlara ait çalışmaları ile olan etkileşimi üzerinden Arap gramerine sunduğu katkı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma, dört bölümden oluşmaktadır. çalışmanın konusu ve önemi, amacı, kapsamı, yöntemi ile alanda yapılmış benzer çalışmalara değinilmiştir. Birinci bölümde genel yönleriyle sözlükçülük ile araştırma kapsamında yer alan sözlüklerin genel tanıtımı ve Arap lafızlarını sunum yöntemleri hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde, sözlüklerde yer alan sarf ile ilgili tespitler ile konu başlıklarında geçen gramer lafızlarına sözcük ve terim anlam bakımından sözlüklerin yaklaşımları ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise nahiv alanı ile ilgili tespit, yorum ve konu başlıklarında geçen gramer lafızlarına dair sözlüklerin yaklaşımları işlenmiştir. Dördüncü bölümde, merkeze Kitâbu'l-'ayn alınarak tarihi silsile ile kendinden sonraki gramer çalışmalarına yaptığı etki ve sözlüklerin içeriğinde yer alan rivayetler üzerinden Arap gramerinin gelişmesindeki rolü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Arap dili, sözlük, sözlük bilim, Kitâbu'l-'ayn, sarf, nahiv.
Türkçe sözlükten Kâmûs-ı Türkîye Fransızca sözlükbirimler
Genel sözlükler yapıları gereği yayımlandıkları dönemin sözvarlığını açık bir şekilde sunarlar ve güncellenen ve yeniden basılan her yeni baskıda, doğal olarak yeni sözlükbirimler eklenir, halihazırda var olan madde başlarına eklenen veya bu madde başlarından eksiltilen anlamlar olur ve kullanımdan düştüğü için çıkartılan madde başları olur. Bu durum, söz konusu dilin söz varlığının toplum tarafından kullanımına paralellik gösterir. Ve pek tabiidir ki bir dile ilişki içinde bulunduğu diğer dillerden kelimeler alıntılanır ve bunlar da söz konusu dilin sözlüklerinde yer alır. Bu çalışmada Fransızcanın, belli bir dönemde Türkçeye baskın bir etkisi olduğu ve genelde etkilenen değil de etkileyen taraf olduğu kabul edilip, Türkçe Sözlük'te verici dil olarak Fransızca gösterilen sözlükbirimlerin Kamus-ı Türkî'deki görünümleri ve varlıkları ortaya konmuştur.
El-Bâbûsü'l-Vasît fî Tercümetü'l-Kâmûsu'l-Muhît'in (113/a-140/b ve 277/b-312/b) transkripsiyonu
Sözlük çalışmaları; bir dilin söz varlığını, kültürünü ve sosyal yaşamını göstermesi bakımından Türk dilinde önemli bir yere sahiptir. Tarihi süreç içerisin-de devletler, siyasî ve ticarî faaliyetler sonucunda farklı din, dil ve ırklarla etkile-şimde bulunmuşlardır. Bu etkileşimler beraberinde yeni bir dil öğremini zorunlu hale getirmiştir. Türkler; göçebe yaşamaları, siyasî baskılar nedeniyle bulundukları bölgeleri terk etmeleri, yapmış oldukları savaşlardan dolayı yeni yerlerde hâkimi-yet kurmaları ve bazı dinlerden etkilenmeleri sonucunda çeviri eserler yazma ihti-yacı duymuşlardır. Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra Arap ve Farslar ile etki-leşimde bulunmuş ve Arap ve Fars dilinde yazılan eser ve sözlüklerin Türkçeye çevirileri bir ihtiyaç haline gelmiştir. Türkçeye çevirisi yapılan ve döneminin en hacimli sözlüğü olan el-Bâbûs, bu dönemde yazılmış olan bir eserdir. Çalışmamız-da el-Bâbûs'un 113/a-144/b ve 277/b-312/b bölümlerinin Eski Anadolu Türkçesi döneminin ses ve şekil özellikleri göz önünde bulundurularak traskripsiyonu yapıl-mıştır. Atıf Efendi Kütüphanesi, nr. 2692 (müellif hattı) nüshada anlam verilmemiş madde başları ve açıklama kısımlarında eksik olan yerler, diğer nüshalardan (Milli Kütüphane, nr. 06 M.K Sam. Yz. 1068, Hamidiye Kütüphanesi (Sül.), nr. 1362, Ha-midiye Kütüphanesi (Sül.), nr. 1363, Hacı Beşir Ağa Kütüphanesi (Sül.), nr. 626,Esad Efendi Kütüphanesi (Sül.), nr. 3196, Yazma Bağışlar Kütüphanesi (Sül.), nr. 154.) bakılarak dipnot şeklinde gösterilmiş. Eserin, Eski Anadolu Türkçesi dö-neminin dil özellikleri tespit edilerek örneklerle çalışmamızda yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: el-Bâbûs, Sözlükçülük, Eski Anadolu Türkçesi, Mer-kezzade Ahmet Efendi, Transkripsiyon.
El-bâbûsü'l-Vasît fî tercümeti'l-Kâmûsu'l-Muhît'ın (22/a-27/a,73/a-92/b,144/a-146b,153/a,183b) transkripsiyonu
Bir dilin kelime hazinesini en güzel şekilde yansıtan sözlükler, geçmişten günümüze kadar çeşitli alanlarda kendini göstermiştir. Sözlükler, kelime hazinesinin yanında hazırlandığı dönemin dili ve kültürü hakkında bilgi vermesi bakımından literatürümüzde önemli bir yere sahiptir. Tarih boyunca farklı kültürlerle etkileşim içerisinde olan Türkler, etkileşim içinde olduğu milletlere kendi dilini öğretme ve onların dillerini öğrenme ihtiyacı duymuştur. Türkler, İslamiyeti benimsedikten sonra Arap ve Fars kültüründen etkilenmiş; dolayısıyla da Arapça-Türkçe, Farsça-Türkçe gibi sözlükler etkileşim dönemi içerisinde literatürümüze yerleşmeye başlamış ve bu ihtiytaç doğrultusunda dönemin devlet adamlarına hazırlanıp sunulmuştur. Çalışmamızın konusunu oluşturan, Merkezzâde Ahmed Efendi tarafından 16.yy.da yazılan el-Bâbûsü'l-Vasît Fî Tercümeti'l-Kâmûsu'l-Muhît adlı Arapça-Türkçe bir sözlük olan eser, Kanuni Sultan Süleyman'a ithaf edilmiştir. 312 varaktan oluşan eserin 22a-27a, 73a-92b, 144a-146b, 153a-183b varakları transkripsiyonlu olarak Latin harflerine aktarılmıştır. Çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölümde çalışma hakkında genel bilgilere, Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine kadar olan tarihi devirlere ve sözlükçülük geleneğine yer verilmiştir. İkinci Bölümde Merkezzâde Ahmed Efendi'nin hayatına, eserlerinin özelliklerine ve nüshalarına yer verilmiştir. Son olarak Üçüncü Bölümde eserin transkripsiyonlu olarak Latin harflerine aktarımı yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Sözlükçülük, Merkezzâde Ahmed Efendi, el-Bâbûsü'l-Vasît Fî Tercümeti'l- Kâmûsu'l-Muhît, Nüshalar, Eski Türkçe, Eski Anadolu Türkçesi.
İhsan Ozanoğlu Halk Dilinden Filolojik Notlar
Bu çalışma, Merhum İhsan Ozanoğlu tarafından hazırlanmış ve Kastamonu İl Halk Kütüphanesi'nde 180/20.2.972 katalog numarasıyla kayıtlı bulunan "Halk Dilinden Filolojik Notlar" başlıklı derleme çalışmasını esas almakta ve yine aynı nüshanın sonradan tashih edilmiş bir kopyası olduğunu düşündüğümüz Türk Dil Kurumu Kütüphanesi Etüt/48-I'de kayıtlı bulunan "Kastamonu Halkiyat ve Harsiyatı Dil-Edebiyat Sözlük" adlı çalışmanın birleştirilmiş metnini ve bu metin üzerinden yapılan değerlendirmeyi içermektedir. Çalışmanın Muhtevasını İhsan Ozanoğlu'nun hazırlamış olduğu derleme çalışması oluşturmaktadır. Çalışma giriş, yöntem, metin, inceleme, sözlük ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. "Giriş" bölümünde Türkiye Türkçesi ağız araştırmalarının geçmişi ve Kastamonu il ve ilçe ağızları üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgi verilmiş, Kastamonu tarih ve coğrafyasından bahsedilmiştir. Akabinde İhsan Ozanoğlu'nun hayatı ve eserleri, eserlerinin muhteviyatı, Kastamonu İl Halk Kütüphanesi Kastamonu Arşivinde bulunan eserleri verilmiş ve Ozanoğlu hakkında yapılan çalışmalara değinilmiştir. "Yöntem" bölümünde ise çalışmamızı hangi temeller üzerine kurduğumuz anlatılmış ve Halk Dilinden Filolojik Notlar ve Kastamonu Halkiyat ve Harsiyatı Dil-Edebiyat Sözlük nüshaları hakkında bilgi verilmiştir. "Metin" bölümünde ise Halk dilinden Filolojik Notlar ve Kastamonu Halkiyatı ve Harsiyatı Dil-Edebiyat Sözlük nüshalarından bir metin oluşturulmuştur. "Sözlük" kısmında ise, Ozanoğlu'nun sözlüğündeki madde başları; Derleme sözlüğü, Anadolu Ağızlarından Toplamalar ve Kastamonu Yöresi Söz Varlığı adlı çalışmalardaki kelimelerle karşılaştırılmıştır. "İnceleme" bölümde, İ. Ozanoğlu'nun derlemeciliği ve sözlükçülüğü hakkında bilgi verilmiş, sözlük düzeni ve madde başları anlatılmıştır. Ayrıca Ozanoğlu'nun fişlemiş olduğu kelimeler, ses bilgisi açısından ele alınmıştır. "Sonuç" kısmında ise, İ. Ozanoğlu'nun sözlükçülüğü ve dilciliği üzerine tespitler yapılmış ve yöntem sorunlarına değinilmiştir.
Ahmedi'nin Cemşid ü Hurşid'inin bağlamlı dizini ve işlevsel sözlüğü (1v-31v)
Bu çalışma Türk Dili ve Edebiyatı alanında geçmiş ve gelecek arasında köprü görevi gören eserlerden biri olan Ahmedi'nin Cemşid ü Hurşid adlı eseri üzerine yapılmıştır. Eserin daha önce bağlamlı dizin çalışması yapılmaması, mevcut eserin araştırılması ve belirlenen beyit sayısına kadar incelenmesi sonucu bizlere dönemin dil hususiyetleri, diğer dillerin Türk Dili'ne etkisi ve dönemin yazı dilinin incelenmesini sağlamıştır. Bu dizin çalışması "Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü" (TEBDİZ) üzerinden yapılmaya çalışılmıştır. Bağlamlı dizin çalışması sayesinde metin içerisinde geçen ayetler, dualar, kalıp ifadeler ve deyimler gibi bir çok unsur belirlenmiş ve belirtilmiştir. Eser üzerine daha önce çeviri çalışması yapıldığı için eserin çevirisine yer verilmemiş olup sadece şairin hayatı, eserleri ve bağlamlı dizin çalışması yapılmaya çalışılmıştır. Eserin ilk 1830 beyiti bağlamlı dizin çalışması içerisine alınmış olup, burada geçen kelimelerin birbiriyle olan bağı belirlenip gösterilmeye çalışılmıştır.. Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Bağlamlı Dizin, Ahmedi, Cemşid ü Hurşid, Türk Dili
Altun Yaruk'taki fiillerin eşdizim sözlüğü
Çalışmanın amacı Eski Uygur Türkçesi dönemine ait Altun Yaruk adlı eserde yer alan fiillerin eşdizim örüntülerini saptamak, böylelikle de fiillerin çeşitli dilsel bağlamlarda kazanmış oldukları farklı anlam ve değerleri tespit ederek eserin daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmaktır. Bu amaçla çalışmada hem sıklık hem de anlam temelli yaklaşım birleştirilerek bütüncül bir yaklaşım benimsenmiş ve fiillerin eşdizimleri tespit edilirken bir ya da birden fazla metnin analizine imkân tanıyan WordSmith Tools (8.0) adlı yazılımdan yararlanılmıştır. Ayrıca çalışmada anlam temelli yaklaşım gereğince fiillerin kurduğu birliktelikler diğer kelime kombinasyonlarından belirli ölçütler dâhilinde ayrılmıştır. Araştırma sonucu elde edilen eşdizimler bağlı bulundukları kelime türü dikkate alınarak sınıflandırılmış ve çalışmanın sözlük kısmında alfabetik olarak sıralanmıştır. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde çalışmanın ortaya konma nedenine, önemine, amacına ve yöntemine yer verilmiş; ikinci bölümde ise WordSmith Tools (8.0) yazılımının en belirgin özellikleri tanıtılmıştır. Üçüncü kısımda eşdizim terimi, eşdizime ilişkin yaklaşımlar, eşdizimlerin özellikleri ve sınıflandırılmaları son olarak da eşdizimleri saptamada kullanılan ölçütler ele alınmıştır. Dördüncü bölüm sözlük kısmıdır ve eserde tespit edilen eşdizimlere burada yer verilmiştir. Sonuç kısmında ise elde edilen bulguların analizi sunulmuştur.
Azmî-zâde Hâletî Divanı'nın bağlamlı dizini ve işlevsel sözlüğü
Bir metinde yer alan herhangi bir sözcüğün anlamının daha iyi belirlenmesi ve başka anlamlarından ayırt edilebilmesi için kendisini çevreleyen ve karşılıklı ilişki içerisinde olduğu ögelerle oluşturduğu bir bütün olarak tanımlanan bağlam, Klasik Türk edebiyatı çalışmalarına yepyeni bir bakış açısı getirmiştir. Sözcüklerin bir arada kullanıldığı diğer sözcüklerle kazandığı anlamlar, kelimelerin bilinmeyen anlamlarını ortaya çıkarmak ve şairin yaşadığı ve edebî eserin yazıldığı dönemin dil ve üslup zevkini ortaya koymak bakımından oldukça mühimdir. Metni metnin kendisiyle izah etme temeline dayanan bağlamsal çalışmalar, Prof. Dr. İsmail Hakkı AKSOYAK önderliğinde yürütülen TEBDİZ projesi sayesinde ivme kazanmıştır. Bu çalışmada XVII. yüzyıl şairlerinden Azmî-zâde Hâletî'nin Prof. Dr. Bayram Ali KAYA tarafından tenkitli ve transkripsiyonlu şekilde neşredilen Divan'ındaki söz varlığı incelenmiş, 1704 şiir kelime kelime anlamlandırılarak irdelenmiştir. Kelimeler anlamlandırılırken Arapça ve Farsça kelimelerle kurulan tamlamalar ile yardımcı fiillerle oluşturulan birleşik fiiller bütün olarak anlamlandırılmıştır. Sözcüklerin ve sözcük gruplarının temel anlamlarının yanı sıra metin içinde kazandıkları bağlam anlamları da verilmiştir. Atasözleri, deyimler, kalıp ifadeler, dua sözleri, argo ifadeler, kelâmıkibarlar gibi özel ifade şekilleri bağlamsal sözlükte belirtilmiştir. Bu çalışmanın iskeletini oluşturan bağlamsal dizin ve sözlükten hareketle Azmî-zâde Hâletî Divanı şekil, tür, dil ve üslup incelemesine tabi tutulmuştur. Psikolojik tasvirler bölümünde şairin Divan'ı yazarken içerisinde olduğu ruh hâli ve duygu durumu anlaşılmaya çalışılmıştır. Divan'ın çevriyazısına dair yeni öneriler "Divan Tashihat Önerisi" tablosuyla ortaya konmuştur.
Kâmûs-ı Türkî, tarama sözlüğü ve Türkçe sözlük'te eğitim ile ilgili söz varlığı
Kâmûs-ı Türkî, "Şemseddin Sami tarafından hazırlanan ve birinci baskısı 1901 yılında yapılan Türkçe sözlüktür. Adında Türk kelimesi geçen ilk Türkçeden Türkçeye sözlük olması bakımından önemlidir. Kâmûs-ı Türkî'nin diğer önemli bir özelliği de, Klasik Osmanlı Türkçesinde bulunan ancak halkın günlük dilinde kullanılmayan Arapça ve Farsça kelimeler sözlüğe alınmamış, Türkçe kökenli kelimelere öncelik verilmiştir. Türkçenin zenginleştirilmesi düşüncesiyle Doğu Türkçesinin ve Eski Oğuz Türkçesinin kullanılabilir kelimelerine de yer verilmiştir. Kâmûs-ı Türkî, Tercüman Gazetesi tarafından 1985 yılında güncelleştirilerek 'Temel Türkçe Sözlük' adıyla yeniden yayınlandı" (Buran, 2015: 156). Tarama Sözlüğü, "XIII. yüzyıldan günümüze kadar Türkiye Türkçesiyle yazılmış 227 eserden taranan ve bugün kullanılmayan, ya da anlamı, şekli değişik olarak kullanılan Türkçe sözlerin sözlüğüdür" (TS I, 2019: V). "Türk Dil Kurumunun ilk baskısını 1945'te yayımladığı ve bugüne kadar on bir baskısı yapılan Türkçe Sözlük günümüz Türk sözlükçülüğünün temel eserlerinin başında gelmektedir" (TÜS, 2019: XV). Bu çalışmamızda öncelikle Türk tarihinde formal eğitimin yanında informal eğitimin de var olduğunu dil göstergeleri ile ortaya koymayı hedefledik. Bu sebeple de Türk dilinin söz varlığı içerisinde yer alan eğitim kavram alanına giren sözcüklerin tespitini; Kâmûs-ı Türkî, Tarama Sözlüğü ve Türkçe Sözlüğü baz alarak yapmayı amaçladık. İncelenen sözlüklerden hareketle en az iki sözlükte bulunan ortak eğitim ile ilgili 568 adet terim ve sadece bir sözlükte bulunan 5.833 adet eğitim ile ilgili terim olmak üzere toplam 6.401 eğitim terimi tespit ettik. 6.401 adet terimin eğitim ile ilgili olan anlamlarının başında bulunan sayıyı daire içerisine alarak, terimin eğitim ile ilgili olan anlamına erişimin kolay olmasını sağlamaya çalıştık. Bu sayılar bizlere, eğitimin Türk dili söz varlığı alanındaki yerini değerlendirebilme imkânı sağlamıştır. Çalışmamız temel olarak giriş dahil toplam dört kısım ve sonuçtan oluşmaktadır. Öncelikle giriş kısmında dil, anlam ve kavram alanı bir de sözcük bilim ve söz varlığı kavram alanı hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci kısım olan eğitim başlığı altında eğitim, anlam ve kavram alanı, ana hatlarıyla Türk toplumunda eğitim, Türkçenin eğitim ile ilgili söz varlığı, eğitim ile ilgili meslekler ve öğretim konuları hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü kısımda taranan eserlerimiz olan Kâmûs-ı Türkî, Tarama Sözlüğü ve Türkçe Sözlük hakkında bilgilere değinilmiştir. Dördüncü kısımda taranan sözlüklerden hareketle eğitim ile ilgili sözcükler tespit edilmiş olup, kronolojik sıralama ile çeşitli alt başlıklar halinde sınıflandırılmış ve sözlükte tanıklıkları olan sözcükler tanıklıklarıyla beraber verilmiştir. Sonuç kısımında taranan sözlüklerde tespit edilen eğitim terimlerinin sayısal veriler ile gösterimine ve eğitim ile ilgili söz varlığına genel bir değerlendirmeyle yer verilmiştir. Türk dilinde, kültüründe ve tarihinde eğitimle ilgili söz varlığına yer verilmiş olan bu çalışmanın, özellikle Türk dili ve eğitim bilimleri alanına büyük katkı sağlayacağı kanaatindeyim. Anahtar Kelimeler: Türk dili, sözlük, söz varlığı, eğitim, kavram alanı.