Ameliyathane çalışanları tarafından ameliyathanelerde ergonomik risklerin belirlenmesi

Bu çalışma ameliyathane çalışanları tarafından ameliyathanelerde fiziksel, kimyasal, biyo-mekanik, psikososyal ergonomik risk faktörlerinin belirlenmesi ve bu risklerin kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları ile ilişkisinin incelemesi amacı ile gerçekleştirildi. Çalışmanın evrenini Batı Karadeniz‟de Bir Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Batı Karadeniz‟de Bir Devlet Hastanesi, Doğu Karadeniz‟de Bir Eğitim ve Araştırma Hastanesi ve Doğu Karadeniz‟de Bir Devlet Hastanesi‟nin ameliyathane birimlerinde çalışan cerrahlar, cerrahi asistanlar, anestezi uzmanları, anestezi asistanları, ameliyathane hemşireleri, ameliyathane teknikerleri ve anestezi teknikerleri/teknisyenleri (n:305) oluşturdu. Çalışmanın evreni aynı zamanda çalışmanın örneklemini oluşturdu, evrenin %82.29‟una ulaşıldı. Veriler araştırmacı tarafından literatür taraması doğrultusunda oluşturulan veri toplama formu ve Cornell Kas- İskelet Sistemi Rahatsızlık Ölçeği ile yüz yüze görüşme tekniği kullanılarak toplandı. Veriler bir istatistik programında analiz edildi. Sürekli değişkenleri ortalama ± standart sapma (en az ve en çok değerler) ve kategorik değişkenler sayı ve yüzde olarak ifade edildi. Kategorik değişkenler arasındaki farklılıklar ise Ki-kare analizi ile incelendi. p<0.05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi. Çalışmamıza katılan 251 ameliyathane çalışanının %44.22 (n:111)‟sini cerrahlar, %29.88 (n:75)‟ini anestezistler ve %25.89 (n:65)‟unu hemşireler oluşturdu. Çalışmamıza katılan ameliyathane çalışanlarının %57.77 (n:145)‟sinin dinlenme odasında cam/pencere ve doğal aydınlatmanın bulunmadığı ve hastaneler arasında anlamlı farklılık olduğu bulundu (p<0.05). Aynı zamanda ameliyathanelerdeki dinlenme odalarında rahatlatan obje olarak en çok televizyonun (%40.48) bulunduğu, çalışanların %28.34 (n:69)‟ünün dinlenme odasında rahatlama, dinlenme hissi yaşamadığı ve %24.81 (n:65)‟inin ise dinlenecek bir odalarının olmadığı görüldü. Ameliyathane çalışanlarının meslek gruplarına göre fiziksel ergonomik faktörlerinden olan ortam ısısından (%88.84) rahatsızlık duydukları saptandı (p>0.05). Cerrahların yarısının (%49.49) çok terlediği, hemşirelerin (%31.67) bazen üşüdüğü bazen terlediği, anestezistlerin (%45.31) ise çok üşüdüğü belirlendi (p<0.05). Çalışmamızda skopi kullanılan cerrahilerde en çok anestezistlerin (%91.78) görev aldığı, bunu hemşirelerin (%77.59) ve cerrahların (%61.82) takip ettiği ve meslek grupları arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılık olduğu saptandı (p<0.05). Çalışmamızda skopili odalarda görev alanların %95.21‟inin skopi çekimi sırasında X-ray gözlüğü ve %82.19‟u tiroid koruyucu kullanmadığı, koruyucu ekipman olarak en çok (%80.82) kurşun önlüğün kullanıldığı saptandı. Çalışanların ekipman kullanımlarının yetersiz olduğu çalışanların uyumunu sağlayan ergonomik inceltilmiş kurşun önlüklerin kullanılmadığı ve radyasyon açısından risk altında olduğu görüldü. Ekrana bakış açıları değerlendirildiğinde; çalışanların (%61.83) daha çok ergonomik olmayan 45˚ yukarı açısıyla ekrana baktığı ve kullanılan ekranın yüksekliğinin (%58.09) sabit olup ayarlanamadığı bulundu. Hemşirelerin boyunun cerrahlardan 12 cm, anestezistlerden 7 cm daha kısa olması, monitör yüksekliklerinin ayarlanabilir olmaması nedeniyle hemşirelerin daha fazla boyun ağrısı yaşamaya neden olduğu düşünüldü. Ameliyathane çalışanlarının biyo-mekanik ergonomik faktörlerden biri olan ayakta duruş pozisyonları açısından; çalışanların daha çok (%45.02) tek ayak üzerine yüklenerek asimetrik duruş pozisyonunu kullandığı saptandı. Ergonomik olan ayaklar omuz hizasında açık simetrik duruş pozisyonu kullanan çalışanların boyun (p>0.05), omuz (p<0.05), sırt (p>0.05), bel (p>0.05), kol (p<0.05), kalça (p>0.05), bacak (p<0.05), diz (p<0.05), baldır (p<0.05) ve ayak (p<0.05) ağrılarını diğer pozisyonlara oranla daha az yaşandığı görüldü. Çalışmamıza katılan ameliyathane çalışanlarının çalışma yükseklikleri incelendiğinde çoğunun (%77.30) ergonomik olan bel-kalça arası yüksekliği kullandığı ve meslek grupları arasında anlamlı farklılık olmadığı saptandı (p>0.05). Bel-kalça arası yükseklikte çalışanlarda boyun (p<0.05), omuz (p<0.05), sırt (p<0.05), kol (p<0.05), bel (p>0.05), el bileği (p>0.05), kalça (p>0.05), bacak (p<0.05), diz (p<0.05) ve baldır (p<0.05) ağrılarının diğer çalışma yüksekliklerine oranla daha az hissedildiği saptandı. Vücudu 19 bölge olarak değerlendirdiğimiz Kas-İskelet Sistemi Rahatsızlıkları Ölçeği‟nde hemşirelerin, anestezistlere ve cerrahlara oranla daha fazla vücut bölümünde yüksek ağrı yaşadığı görüldü. Ameliyathane hemşirelerinin en çok ağrı yaşadığı bölgelerden birinci sırada boyun (%69.23), cerrahlarda (%55.86) ve anestezistlerde de (%62.67) ise bel bölgesi en çok ağrı hissedilen birinci bölge olduğu saptandı. Ameliyathane çalışanları için kimyasal ergonomik bir risk faktörü olan cerrahi duman tahliye sistemleri açısından çalışanların (%85.66) çoğunun çalıştıkları ameliyat odalarında cerrahi duman tahliye sisteminin bulunmadığı saptandı. Ayrıca bir diğer kimyasal ergonomik risk faktörü olan atık gazların ameliyat odalarından (78.49) yeterince uzaklaştırılmadığının bildirildiği görüldü. Psikososyal ergonomik faktörlerden olan nöbet tutma ve vardiya süresince görev alınan vaka sayısında; anestezistlerin diğer çalışanlara oranla daha fazla nöbet tuttuğu, gün içerisinde daha fazla vakada görev aldığı fakat buna rağmen daha çok oturur pozisyonu kullandığı ve dinlenme zamanlarının diğer çalışanlara oranla daha fazla olduğu saptandı. Sonuç olarak; ameliyathane ortamının çalışanlar açısından fiziksel, kimyasal, psikososyal ve biyo-mekanik ergonomik riskler içerdiği, ameliyathane ortamında bulunan risklerin ameliyathane çalışanlarının özellikle kas-iskelet sistemi üzerine olumsuz etkileri olduğu ve ergonomik çalışma ortamının sağlanmasıyla ameliyathane çalışanlarına yönelik ergonomik risklerin azaltılabileceği görüldü. Anahtar Kelimeler: Ameliyathane ergonomisi, Ameliyathane hemşireliği, Ergonomi, Ergonomik risk, Ergonomik faktör