Câbir bin Hayyân felsefesi

Câbir b. Hayyân miladî VIII-IX. yüzyıllar arasında, zamanın iki önemli ilim merkezi olan Bağdat ve Kûfe'de yaşamış bir filozof ve bilim adamıdır. İçerisinde neşet ettiği zaman dilimi göz önünde bulundurulduğunda bu dönem, başta felsefe olmak üzere birçok Antik Dönem ve Orta Çağ bilimsel mirasının çeviriler yoluyla İslam düşünce dünyasına aktarıldığı bir dönemdir. Câbir b. Hayyân sadece bir kimya âlimi değil, aynı zamanda sistemli bir felsefenin kurucusudur. Bir bütün olarak düşünüldüğünde Câbir b. Hayyân'ın, ilim anlayışında, deneysel metodunda ve rasyonel düşünce tarzında Aristoteles'ten etkilendiği görülmektedir. İbn Hayyân, felsefenin önemli alanlarında görüşler ortaya koymuş; bu vesileyle bir bakıma kendisinden sonraki İslam filozoflarının çalışma alanlarını ve ilgilenecekleri problemleri belirlemiştir. İbn Hayyân felsefesinde, dilin hem epistemolojik hem de ontolojik bakımdan çok önemli bir rolü vardır. Bunun yanı sıra o, varlık felsefesinde büyük oranda Aristoteles metafiziğini benimser. Zira Aristoteles'te görülen "kuvve-fiil", "hyle", "madde-form", "kategoriler", "hareket etmeyen hareket ettirici" gibi unsurlar Câbir b. Hayyân metafiziğinde de görülmektedir. Bu felsefî tutumuna bir takım Hermetik, Demokritosçu ve Yeni-Platoncu unsurlar da eşlik etmektedir. İbn Hayyân felsefesinin en özgün yönü ise tanrısal yaratım olan âlemin belli bir düzenle var olduğuna dair yaptığı vurgudur. Bu Câbir b. Hayyân'ın mizan (balance) ilkesidir. Buna göre Câbir'in âlem anlayışında duyusal, duygusal, ruhsal ve rasyonel olan her şey sayısal bir değer, bir ahenk taşımaktadır ve varlık âlemindeki bu sayısal düzen keşfedilebilir bir mahiyettedir. İşte bu keşif sonucu elde edilen bilgilerle varlık teklerini birbirine dönüştürebilme hatta yeni baştan bir varlık dahi yaratabilme imkânı bulunmaktadır.