Doğal din ve deizm arasındaki tarihsel ve teolojik ilişkinin incelenmesi

21. yüzyılda felsefi-teolojik tartışmalar içerisinde sıkça bahsedilen yarı dini-yarı felsefi bir düşünce hareketi olarak bilinen deizm, geleneksel dinlere karşı bir tehdit olarak görülmektedir. Bununla birlikte deizmin geleneksel dinlerin –özellikle Hristiyanlık- karşısına koymuş olduğu din tasavvuru doğal din açıklığa kavuşturulması gereken bir mesele haline gelmiştir. Bu durumun farkında olarak doğal din ve deizmin arasındaki tarihsel ve teolojik ilişkinin doğru tespit edilip izah edilmesi çalışmamızın temelini oluşturmaktadır. Bu çalışmada 17. ve 18. yüzyılda yaşamış olan doğal din tasavvurunu benimsemiş deist düşünürlerin tarihsel başlangıcı itibari ile doğal din ve deizm düşüncesine katkıları ve teolojik bağlamda ortaya koymuş oldukları argümanları konu edinerek açıklanması amaç edinilmiştir. Bu amaç doğrultusunda birinci bölümde doğal dinin tanımı, ortaya çıkışı ve geleneksel din tasavvurundan doğal din tasavvuruna geçiş ele alınmıştır. Bununla birlikte deizmin tanımı, çeşitleri, temsilcileri, ortaya çıkışı, gelişimi ve etkisini yitirmesi tarihsel süreç içerisinde ele alınarak irdelenmiştir. Çalışmamızın hareket noktası olan doğal din ve deizmin tarihsel arka planda birbiri ile paralel doğrultuda ortaya çıktığı, gelişim sağladığı ve felsefi-teolojik bir hüviyete sahip olduğu tespit edilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde doğal din ve deizmin Tanrı tasavvuru üzerinden şekillenen Tanrı-âlem ve Tanrı-insan ilişkisi 17. ve 18. yy. deist düşünürlerin görüşleri üzerinden incelenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise Batı düşüncesi içerisinde ortaya çıkan doğal din ve deizmin; vahiy, peygamberlik, ölümsüzlük inancı (ahiret) ve ibadetler ile ilgili 17. ve 18. yy. düşünürlerinden İngiltere'de Lord Edward Herbert of Cherbury, John Toland; Fransa'da François Marie Arouet de Voltaire, Jean-Jacques Rousseau; Amerika'da ise Thomas Paine'in düşünce ve yaklaşımları referans alınarak açıklanmaya çalışılmıştır.