İstanbul'da endüstri yapılarında gerçekleşen dönüşümlerin mekânsal açıdan irdelenmesi

Dönüşüm kavramı küresel, politik, sosyal, ekonomik anlamda sürekli değişen, yeniden yapılanan ve günlük hayatımızı her ölçekte biçimlendiren bir olgudur. Kentler devingen bir yapı olarak değişik ölçek ve biçimlerde sürekli bir değişim/dönüşüm içerisindedir, sürekliliği bir anlamda bu etkenlere bağlıdır. 20. yüzyılın ikinci yarısından sonra yaşanan küresel değişim süreci, desantralizasyon, kentlerde artan nüfus, üretim ve tüketim biçimlerinin değişimi gibi durumlar tüm dünyada dengeleri değiştirmiş ve kentsel kullanım alanlarında işlevsel değişiklikler yaratmıştır. Modern kentten post modern kente geçiş ile beraber tarım ve endüstri sektörü yerine hizmet sektörünün ağırlık kazanması kentte yeni mekânsal ihtiyaçları ortaya çıkarmış ve çeşitli mekânsal dönüşümlere neden olmuştur. Kentte bugün dönüşümün gerçekleştiği yapı gruplarından birisi de endüstri yapılarıdır. Endüstri yapıları belli bir döneme ait sosyal, kültürel, ekonomik ve mimari özellikleri ile kent hafızasının önemli bileşenleridir. Yapıldıkları dönemde kent çeperinde kalan, kentin zamanla büyüyerek genişlemesi sonucu günümüzde merkezde yer alan endüstri yapıları süregelen dönüşüm sürecindeki en önemli potansiyel alanlardan biridir. Küreselleşme, üretim biçimlerindeki değişme, teknolojik gelişmeler ve şehir dışına taşınma (desantralizasyon) gibi etkenler sonucu işlevsiz kalarak terkedilen endüstri yapıları dönüşüm sürecine girmiştir. Endüstri yapılarının dönüşümüne yönelik süreçte kuşkusuz 20. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan 'endüstri mirası' ve 'koruma' kavramları dönüşüme farklı bir boyut katmış, endüstri devriminin yaşandığı ülkeler başta olmak üzere tüm dünyada endüstri yapılarının dönüşümü önem kazanmıştır. Özellikle son otuz yılda endüstri yapılarının dönüşüm sürecine dahil edildiği ve bütüncül korumaya yönelik dönüşüm projeleri ön plana çıkmıştır. Dünyada değişen dengeler ve yaşanan dönüşüm süreci Türkiye'de de benzer sonuçlar ortaya çıkarmıştır. 1980 sonrası başlayan ve 2000'lerden sonra ivme kazanan dönüşüm uygulamaları kentsel dönüşüm, restorasyon, yeniden işlevlendirme, yenileme, soylulaştırma gibi farklı şekil ve ölçeklerde gerçekleşse de tümü kenti fiziksel, sosyal ve ekonomik anlamda dönüştürmektedir. İstanbul, dönüşüm sürecinin en belirgin yaşandığı kent olarak tez kapsamında çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Osmanlı İmparatorluğu dönemi ve Cumhuriyet sonrası döneme ait çok sayıda endüstri yapısına sahip olan kent, dünyada yaşanan değişimlere paralel süreçler yaşamış, 1980'lere kadar işletilen endüstri yapılarının bir bölümü sonraki süreçte işlevsiz kalmış ve 1990 sonrası mekânsal dönüşüm sürecine girmişlerdir. Çoğunlukla kent merkezi veya kıyı alanlarda yer alan endüstri yapılarında kentin önemli dönüşüm projeleri gerçekleşmektedir. Ulusal ve uluslararası sermayenin yatırım alanları olarak dönüşüm sürecine giren endüstri yapıları bu süreçte, kentin makro-formunu yeniden tanımlamakta, kente fiziksel, ekonomik ve sosyal anlamda önemli değişiklikler yaratmaktadır. Tezin amacı kentte dönüşümün odağında olan endüstri yapılarında gerçekleşen mekânsal dönüşümleri analiz etmek ve İstanbul'da süregelen dönüşümü yapı ve şehir ölçeğinde incelemektir. Bu bağlamda tez çalışmasının giriş bölümünde tezin konusu kısaca açıklanmış ve çalışmanın amacı, kapsamı ve yönteminden bahsedilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde endüstri, endüstri mirası, koruma ve dönüşüm kavramlarının tanımlarına yer verilmiştir. Kentlerde gerçekleşen dönüşüm süreçleri ve biçimleri incelenmiş, çalışma için kavramsal altyapı oluşturulmuştur. Bununla beraber İstanbul'un endüstrileşme sürecinden ve bu sürecin kentte yarattığı mekânsal değişim ve dönüşümlerden bahsedilmektedir. Üçüncü bölümde endüstri yapılarında gerçekleşen dönüşüm uygulamaları ele alınmıştır. Bu kapsamda öncelikle dünyada bölgesel ölçekte ve tekil yapı ölçeğinde nitelikli dönüşüm uygulamaları incelenmiş ve analiz edilmiştir. Bu bölümde Almanya, İngiltere, İspanya, Amerika gibi ülkelerdeki bölgesel dönüşüm uygulamaları ile farklı ülkelerden tekil yapı örnekleri ele alınmıştır. İncelenen örnekler üzerinden dönüşüm uygulamalarındaki benzer ve farklı yaklaşımlar ortaya konularak, müdahale türleri tartışılmış ve dönüşüm ilkelerine yönelik çıkarımlar yapılmıştır. Dördüncü bölümde çalışma alanı olarak seçilen İstanbul'daki endüstri yapıları ele alınmıştır. İncelenen otuz iki adet endsütri yapısı Osmanlı İmparatorluğu dönemi ve Cumhuriyet sonrası döneme ait endüstri yapılarıdır ve dönüşüm biçimlerine göre gruplandırılarak analiz edilmiştir. Bölüm sonunda İstanbul'daki endüstri yapılarının dönüşümüne yönelik analiz tablosu ve dönüşüm haritası oluşturularak, endüstri yapılarında gerçekleşen dönüşüm biçimleri ve ilkelerine yönelik değerlendirme yapılmıştır. Son bölümde ise dünyada ve İstanbul'da süregelen dönüşüm süreci ve evreleri ele alınmış ve tez kapsamında İstanbul'da yapılan alan çalışması değerlendirilmiştir. İstanbul'daki endüstri yapılarında gerçekleşen dönüşüm uygulamaları, dönüşüm biçimlerine ve niteliklerine göre hem kendi içlerinde hem de yurtdışında incelenen örnekler ile karşılaştırılmış, bu bağlamda analiz edilerek değerlendirmeler yapılmıştır.