Profesyonel kadın basketbolcularda algılanan stresin uyku kalitesi ve beslenme durumu ile ilişkisinin değerlendirilmesi

Bu çalışma, profesyonel kadın basketbolcularda algılanan stres ve uyku kalitesinin beslenme ile ilişkisini değerlendirmek için yürütülmüştür. Çalışma, 2022-2023 sezonunda Türkiye Basketbol Federasyonuna bağlı Kadınlar Basketbol Süper Ligi ve bu ligin bir alt ligi olan Kadınlar Basketbol Lig'lerinde oynayan araştırmaya gönüllü olarak katılmayı kabul eden 80 yetişkin (19 yaş ve üzeri) profesyonel kadın basketbolcuya anket formu uygulanarak gerçekleştirilmiştir. Basketbolculara ait genel özellikler, antrenman bilgileri, besin tüketim sıklığı anketi, algılanan stres ölçeği (ASÖ) ve Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ) anket formu ile sorgulanmıştır. Besin tüketim sıklıklarından diyetle günlük ortalama alınan enerji, besin ögesi miktarı ile yiyecek ve içeceklerden alınan kafein miktarı belirlenmiştir. Çalışmaya katılan basketbolcuların antropometrik ölçümleri; boy uzunluğu (cm), vücut ağırlığı (kg) ve vücut yağ yüzdesi (%) ölçümü araştırmacı tarafından yapılmıştır. Basketbolcuların ortalama yaşları 25.5±5.96 yıl saptanmıştır. Çalışmaya katılan basketbolcuların, boy uzunlukları, vücut ağırlıkları, vücut yağ yüzdeleri ortalamaları sırasıyla 177.6±8.48 cm, 68.8±10.09 kg, %18.4±3.83 belirlenmiştir. Basketbolcu kadınların günlük aldığı enerji ortalama 2135.1±861.27 kkal'dir. Toplam enerjinin %39.3±9.37'sinin karbonhidrattan, %21.6±4.62'sini proteinden ve %39.0±8.65'inin yağdan geldiği belirlenmiştir. Basketbolcuların günlük ortalama alınan kafein miktarı 170.2±114.95 mg olarak saptanmıştır. Basketbolcuların günlük ortalama triptofan, tirozin alım miktarları sırasıyla; 1208±44.38 mg ve 3722.9±407.51 mg'dır. Omega-3 ve omega-6 alım ortalamaları ise sırasıyla; 2.4±1.68 mg ve 12.6±6.38 mg olarak belirlenmiştir. Araştırmaya katılan basketbolcuların Pittsburgh Uyku Kalite İndeksi (PUKİ) toplam puan ortalaması 8.6±2.54 belirlenmiştir ve çalışmaya katılan tüm sporcuların kötü uyku kalitesine sahip olduğu bulunmuştur. Uyku latansı, PUKİ'nin alt bileşenlerinden biridir, kişinin gece uykuya dalana kadar geçirdiği süre olarak tanımlanmakta olup uyku kalitesinin bir göstergesidir. Basketbolcuların kafein alımı ile uyku latansı arasında pozitif yönde düşük düzeyde istatistiksel olarak anlamlılık bulunmuştur (r=0.251, p<0.05). Protein alımı ile gündüz işlev bozukluğu arasında ise negatif yönde, düşük düzeyde anlamlılık bulunmuştur (r=-0.284, p<0.05). Basketbolcuların tirozin, triptofan, omega-3 alım miktarı ile PUKİ gündüz işlev bozukluğu alt boyutu arasında negatif yönde düşük düzeyde istatistiksel anlamlılık bulunmuştur (r=-0.291, p<0.01, r=-0.298, p<0.01, r=-0.244, p<0.05). Çalışmaya katılan basketbolcuların ASÖ'den aldıkları puan ortalaması 5.2±0.57, yetersiz özyeterlilik algısı alt boyut puanı ortalaması 3.1±0.7, stres/rahatsızlık algısı puanı ortalaması 2.7±0.65 bulunmuştur. Algılann stres ölçeği (ASÖ) toplam puanı ile PUKİ toplam puanı arasında pozitif yönde orta düzeyde istatistiksel olarak anlamlılık bulunmuştur (r=0.452, p<0.01). Sonuç olarak; çalışmaya katılan basketbolcuların algıladıkları stres seviyesi arttıkça uyku kaliteleri kötüleşmektedir. Besinlerden aldıkları tirozin, triptofan ve omega-3 miktarları arttıkça gündüz işlev bozukluklarının azaldığı belirlenmiştir. Basketbolcuların günlük ortalama kafein alım miktarı arttıkça uyku latansı uzamaktadır. Çalışmaya katılan basketbolcuların günlük ortalama riboflavin alım miktarları arttıkça algıladıkları stres seviyesinin azaldığı belirlenmiştir. Günlük ortalama A vitamini, tiamin, riboflavin, C vitamini ve fosfor alımının artması ile yetersiz özyeterlilik algısının arttığı saptanmıştır. Sporcuların performanslarını etkileyen önemli faktörlerden stres ve uyku seviyeleri alınan besin ögelerine göre değişmektedir. Özellikle protein, triptofan, tirozin, omega-3, omega-6, kafein alımları uyku ile; protein, enerji, timin alımı ise stres ile ilişkili olduğu bu çalışmada bulunmuştur. Bu nedenle sporcuların, enerji ve besin ögesi alımları bireysel olarak takip edilmelidir.