Sosyal bilgiler ders kitaplarının kavram öğretim uygulamaları açısından incelenmesi ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin kavram öğretim uygulamalarına yönelik görüşleri

Sosyal bilgiler dersi, sosyal bilimlere ait konu ve kavramları barındırdığından kavramlar bakımından zengin bir derstir. Kavramlar öğrenmenin temelini oluşturmaktadır. Bu kavramların anlamlı ve doğru bir biçimde öğrenilebilmesi etkili bir kavram öğretimi ile mümkündür. Bu çalışmanın amacı, sosyal bilgiler ders kitaplarında kavram öğretim uygulamalarından hangilerinin yer aldığı ve ders kitaplarında bu uygulamalarının kullanılma yoğunluğunu tespit etmek; sosyal bilgiler öğretmenlerinin kavram öğretim uygulamaları arasında sayılanlardan hangilerini kullandıklarını ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Bu çalışmada öncelikle sosyal bilgiler ders kitapları kavram öğretim uygulamaları açısından incelenmiştir. Çalışmanın ikinci kısmında sosyal bilgiler öğretmenlerinin kavram öğretim uygulamalarına yönelik başvurulan görüşlerine yer verilmiştir. Araştırma 2021-2022 eğitim öğretim döneminde yapılmıştır. Araştırmanın veri kaynağını sosyal bilgiler 5, 6 ve 7. sınıf ders kitapları oluşturmaktadır. Çalışma grubunu ise Rize ili Çayeli İlçesinde, resmi ortaokullarda görevli 15 sosyal bilgiler öğretmeni oluşturmaktadır. Bu doğrultuda çalışma nitel araştırma yaklaşımına uygun yürütülmüştür. Araştırma verileri "Doküman Analizi" yöntemi ile "Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu" ve nicel araştırma yöntemlerinden sıklık anketi tekniği ile toplanmış, veri kaynakları ve sosyal bilgiler öğretmenleri ile yapılan görüşmeler içerik analizi tekniği kullanılarak çözümlenmiştir. Araştırmada elde edilen bulgulardan hareketle sosyal bilgiler ders kitaplarında kavram öğretim uygulamalarına yeterince yer verilmediği tespit edilmiştir. Ders kitaplarında araştırma kapsamında balık kılçığı, kavram çarkı, kavramsal değişim metinleri, kavram karikatürleri, kelime ilişkilendirme testleri, metafor, tahmin et gözle açıkla, tümden gelim, tüme varım, V diyagramı ve zihin haritası ve edebi ürünlerden tekerleme ve akrostiş örneklerine rastlanılmamıştır. Araştırmada öğretmen görüşlerinden elde edilen temel veriler şunlardır: sosyal bilgiler öğretmenleri derslerde kavram öğretim uygulamalarının kullanımının gerekli olduğunu vurgulamaktadır. Sosyal bilgiler öğretmenleri genel olarak ders kitabını kavram öğretim uygulamaları açısından yetersiz bulmakta bu nedenle kitapta yer alan kavram öğretim uygulamalarının sayısının arttırılması gerektiğini savunmaktadır. Kavram öğretim uygulamalarının kullanımının akılda kalıcılığın artması, konunun somutlaşması, aktif katılımın sağlanması, öğrenmelerin anlamlı hale gelmesi, derslerin eğlenceli hale gelmesi gibi birçok olumlu katkısının olduğunu belirtmektedir. Ayrıca öğretmenler, kavram öğretim uygulamalarının etkili kullanımı için hizmet içi eğitim ve seminerlere ihtiyaç duyulduğunu belirtmektedir. Elde edilen veriler literatür araştırmasıyla ile tartışılmış ve veriler ışığında öneriler ortaya konmuştur.