Theses supervised by Prof. Dr. İbrahim Yılmazçelik
24 theses · Fırat University
Azerbaycan'ın Osmanlı Devleti sonrasında yeniden yapılanma süreci (1918-1953)
Giriş bölümünde 1918 yılına kadar Azerbaycan tarihi ve Osmanlı devleti sonrasında yeniden yapılanma süresiyle (1918-1953) ilgili genel bilgiler verdik ve tezin tanıtımını yaptık. Daha sonra 1918 yılına kadar olan gelişmeler, 1918-1953 yıllarında Azerbaycan'ın politik, ekonomik, kültürel yapılanmasından bahsettik. En sonda tezde kullanılan kaynakların listesini verdik.
72 numaralı Adana şer`iyye sicili (H.1243-1244/m. 1828-1829 – s.1-85)
Hazırlamış olduğumuz 72 Numaralı Adana Şer'iyye Sicili H.1243-1244 (M.1828-1829) yılları arasındaki belgeleri kapsamaktadır. Bu dönemde Adana bir eyaletir. Adana eyaletinin en üst Ehl-i Şer' görevlisi Kadı , en büyük Ehl-i Örf görevlisi Vali idi. Bu çalışmamızda Kadılık ve Şer'iyye Sicilleri hakkında bilgi verdikten sonra belgelerin özetini ve transkripsiyonlarını verdik. En son kısmında ise değerlendirmesini yaptık. Anahtar Kelimeler: Adana, Kadı, Şer'iyye Sicili
143 nolu Beşiktaş şer'iyye sicili (H. 1218-1220; M. 1803/1804-1805/1806)
Şer'iyye sicilleri hakkında değerlendirme yaparken; Şer'iyye Mahkemeleri, bu mahkemelerin işleyişi, kadılık müessesesinden bahsettik. Daha sonra Şer'iyye Sicilleri hakkında bilgi verdikten sonra 143 NOLU BEŞİKTAŞ ŞER'İYYE SİCİLİ (H. 1218-1220; M. 1803/1804-1805/1806) sicil üzerinde çalıştık. Sicilin aslı İstanbul Müftülük Arşivindedir.
71 numaralı M. (1821/1822-1823/1824) H. (1237-1239) tarihli Adana Şeriyye Sicili
Tezimiz 71 Numaralı Adana Şer'iyye sicilidir. Sicil Hicri 1237/1239 - Miladi 1821/1822-1823/1824 yılları arasını kapsamaktadır. Çalışmamızda öncelikle Adana hakkında bilgi verilmiştir. Şeriyye sicillerine değinilmiştir. Sonra sicilin belge özetleri ve daha sonra belgelerin transkripsiyonunu verdik. Sonuç kısmı ile araştırma son bulmaktadır. 71 Numaralı Şeriyye Sicili muhteva yönünden çok zengin olup, idari ve kazai birçok meseleyi içermektedir. Hazine değerindeki Şer'iyye Sicilleri Osmanlı devlet geleneğinin en önemli kanıtıdır. Osmanlı toplum yapısının etnik, dini, ekonomik, hukuk, aile yapısı hakkında bilgi vermektedir. Ayrıca vergiler, miras konularını da kapsamaktadır.
144 numaralı (1805/1806-1806/1807 M.) (1220-1221 H.) Beşiktaş Şer'iyye sicili
Şer'iyye sicilleri Türk Tarihinin en önemli kaynaklarındandır. Çünkü bu kaynaklar dönemin sosyal yapısı, ticari hayatı, devletin siyasi, askeri ve iktisadi yapısı hakkında çeşitli bilgiler vermektedir. Bu araştırma da aslı İstanbul'daki Müftülük Arşivinde olan 144 Numaralı (1805/1806-1806/1807 M.Tarihli) Beşiktaş Şer'iyye Sicillerini çevirmeye çalıştık. Çalışmamız toplam dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Osmanlıda kadılık müessesi verildi. İkinci bölümde şer'iyye sicillerinin tanımı, önemi ve ihtiva ettiği belge çeşitleri incelendi. Üçüncü bölümde kısaca belge özetleri verildi. Dördüncü bölümde de belgelerin çevirisi yapıldı. Bu çalışmadaki toplam 329 belgenin içeriğinde ferman, berat, hüccet, i'lâm, ma'ruz, mürasele gibi konular bulunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Beşiktaş, Şer'iyye Sicilleri, kadı, Sicil
XIX. yüzyılda Kerkük ( Fizikî, idarî ve sosyo-ekonomik yapı )
Bu çalışmada Osmanlı Irak'ının önemli merkezlerinden birini teşkil eden Kerkük'ün XIX. yüzyıldaki Fizikî, İdarî ve Sosyo-Ekonomik yapısı, çevre bölgesinin etkileri bağlamında izah edilmeye çalışılmıştır. Çaldıran savaşı sonrasında Osmanlı Devleti'nin Doğu sınırlarının tahkim edilmesi çabalarında Kerkük ve çevresiyle ilk temas kurulmuş ve bölge Osmanlı siyasi yörüngesi altına dâhil edilmiştir. 1534 yılında Kanuni Sultan Süleyman'ın Bağdâd'ı fethi sonrasında Kerkük, doğrudan Osmanlı hâkimiyeti altına alınmış ve devletin merkezi kurumları/miri rejimi yoğun bir şekilde yerleştirilmiştir. Devlet kurumlarının ihdas edildiği merkez olması dolayısıyla İran'ın denetim ve kontrolü altında bulunan sınır bölgelerinde Osmanlı hâkimiyetinin kurulmasında ve kalıcı bir hale getirilmesinde kilit bir konum yüklenilmiştir. Sınır bölgesinin savunma çabalarında Kerkük ve çevresine yüklenilen işlevler ve bu işlevlerin doğrultusunda bölge dinamikleriyle kurulan ilişki kentin fiziki, idari ve sosyo-ekonomik yapısının şekillenmesine neden olmuştur., Anahtar Kelimler: Osmanlı, Kerkük, Şehrizor, sınır, Baban, Memluk, Celili, kentsel gelişme.
578 Numaralı (1807/1808-1813 M.) (1222-1228 H.) Üsküdar Şer'iyye Sicili
Giriş bölümünde şer'iyye sicilleri, Üsküdar şer'iyye sicilleri hakkında bilgiler verildi ve tezin tanıtımı yapıldı. Daha sonra tezdeki belgelerin kısa özetleri verildi. En sonda da tezdeki belgelerin çevirisini verildi. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Şer'iyye Sicilleri, Şer' i Hukuk, Sicil, Üsküdar, Üsküdar Sicilleri.
Osmanlı Devleti'nde Milli Aşireti XVIII.-XIX. yy.
Osmanlı Devleti'nde Milli Aşireti çoğunlukla, Diyarbekir, Mardin, Urfa ve Rakka çevresinde konar-göçer özellik gösteren bir aşirettir. Zamanla üyeleri arasından Diyarbekir ve Mardin voyvodalıkları yürütenler çıkmıştır. Bunun da etkisiyle Mardin ve Urfa-Viranşehir yörelerinde iskân edilen birkısım Milli Aşireti mensubu şehirlileşmişlerdir. Güneyde çölden gelen Urban taarruzuna dayanamayıp dağılan Boz-Ulus Aşiret Birliği sonrasında aşiretleri bu tehdide karşı birleştirme istidadı gösteren Milli Aşireti, bu sayede bünyesine kattığı aşiretlerle biraz daha büyümüştür. Bazı dönemler Osmanlı hükümetiyle yakınlaşan, bazen kendi çıkarına davranıp muhalif hareket eden Milli Aşireti idarecileri olmuştur. Anlaşmazlık yaşanan bu dönemlerde aşiret zayıflamış, dağılmıştır. XIX. yüzyılın sonunda Sultan II. Abdülhamid'in siyasetine uygun davranan Milli Aşireti, Hamidiye Süvari Alayları'na katılarak daha da kuvvetlenmiştir. 1908'de II. Meşrutiyet rejiminin ilanının arkasındaki önemli güç olan İttihad Terakki Cemiyeti, Sultan II. Abdülhamid dönemi iktidar unsurlarını birbir ortadan kaldırmıştır. II. Abdülhamid döneminin önemli destekçilerinden olan Milli Aşireti Reisi İbrahim Paşa da bundan nasibini alarak tasfiyeye uğramıştır. Böylece Milli Aşireti dağılarak yavaş yavaş eski gücünü kaybetmiştir. Anahtar Kelimeler: Milli Aşireti, Hamidiye, Süvari Alayları, Milli İbrahim Paşa
XIX. yüzyılın ilk yarısında Mardin Sancağı (1789-1840)
Mardin, stratejik konumu itibariyle tarih boyunca çeşitli devletlerin ele geçirmek için birbirleriyle kıyasıya mücadele içerisinde oldukları bir kale-şehir olma özelliği göstermiştir. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Mardin Sancağı (1789-1840) adını taşıyan bu monografi çalışmasında, Mardin'in Osmanlı döneminde idari, fiziki, iktisadi, sosyal ve demografik yapısı çeşitli yönleriyle tespit edilmeye çalışılmıştır. Osmanlı şehir tarihi çalışmalarında Şer'iyye Sicillerinin önemi büyüktür. Şer'iyye Sicilleri, Osmanlı şehir tarihini aydınlatma imkânı veren birinci elden kaynaklardır. Bu sebeple çalışmamızın ana kaynağını Mardin Şer'iyye Sicilleri oluşturmaktadır. Mardin, incelenen dönemde idari olarak Bağdat Eyaleti'ne bağlı bir sancaktır. Eyalet valileri tarafından görevlendirilen voyvoda ve mütesellimler vasıtasıyla idare edilmiştir. Mardin şehri; cami, mescit, medrese, han, hamam, bimarhane vs. vakıf eserleri ile göz dolduran bir Osmanlı şehridir. Şehir içerisinde Müslümanlar ve gayrimüslimler bir arada yaşamaktaydılar. Gayrimüslim teba arasında başta Süryaniler olmak üzere Ermeni, Yahudi, Keldani ve Nesturiler bulunmaktaydı. Bu yönüyle Osmanlı dönemi Mardin şehri hoşgörünün üst düzeyde olduğu örnek bir şehir olma özelliği göstermektedir. İktisadi yapı içerisinde Mardin, birçok tarım ürününün yetiştiği verimli arazilere sahip bir şehirdir. Özellikle Mardin'de yetiştirilen ve iccas adıyla meşhur olan erik her sene İstanbul saray kilerine gönderilmekteydi. Anahtar Kelimeler: Mardin, Sancak, Şer'iyye Sicili, Osmanlı Şehir Tarihi.
Karadağ'ın Osmanlı egemenliğine karşı mücadelesi: 1830-1878
Tarih'in çeşitli dönemlerinde Duklja, Zeta, Monte Nigro, Crna Gora, Black Mountain, Montenegro gibi değişik isimlerle anılan Karadağ, coğrafyasının ve toplumsal yapısının elverişiz şartlarından istifade ile varlığını sürdürebilen ender ülkelerden birisidir.Osmanlı'nın egemenliği altına girdiği 1496 tarihine kadar Bizans içinde özerk ve bağımsız olarak bulunmuş, Osmanlı yönetiminde İşkodra Sancağı'na bağlanmış ve toprakları has, zeamet ve tımar bölgelerine ayrılmıştır.Vladika'ların liderliğinde Karadağlılar, başlangıçta, vergi toplanması veya yerel otoritelerin zalimliği gibi bölgesel nedenlerle, Osmanlı'nın zayıflaması ve milliyetçilik akımlarına paralel olarak siyasi nedenlerle Osmanlı ile mücadele etmiş ve buraya kaynak sarf edilmesine neden olmuştur.Karadağ'ın XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden, bağımsızlığını kazandığı 1878 yılına kadar Osmanlı devleti ile mücadelesi ve bu süreç içinde devletleşme adına yapmış olduğu çalışmaları, birinci elden kaynak durumunda olan arşiv vesikalarına dayalı olarak, objektif bir yaklaşımla ele alarak; idari ve sosyal yönleriyle inceleyip bir bütün halinde ortaya koyulmaya çalışılacaktır.Anahtar Kelimeler: Karadağ, Montenegro, Duklja, Zeta, Vladika.
1951 / 137 numaralı (1810-1811 M. tarihli) Trabzon Şeriyye sicili
Şeriyye Sicilleri Osmanlı tarihi açısından birinci elden kaynaklardır. Bu açıdan Yüksek Lisans Tezi olarak 1951/137 Numaralı (1810-1811 M. Tarihli) Trabzon Şer'iyye Sicilini çevirmeye çalıştık. Bu çalışma 1810-1811 tarihleri arasında Trabzon tarihinin ekonomik, idari, sosyal ve hukuki yönlerini sunmak için ortaya konulmuştur.Tez dört bölümden meydana gelmektedir. Tezde öncelikle Şeriyye Sicillerinin tanımı, önemi ve ihtiva ettiği belge çeşitleri gibi konular hakkında kısaca bilgiler verilmiştir. Daha sonraki bölümlerde kısaca belge özetleri verilmiş ve metnin transkripsiyonu yapılmıştır. Defterde 551 belge bulunmaktadır. Çalışmadaki toplam 551 belgenin içeriğinde nikah hücceti, tereke tesbiti, ihtida hücceti, ibra hücceti, vasi hücceti, vakfiye hücceti gibi konular bulunmaktadır. Bunlar içerisinde nikah hücceti belgelerin çoğunluğunu oluşturmaktadır.Anahtar Kelimeler: Trabzon, Şeriyye Sicili, Mahkeme, Belge, Tarih.
1767-1774(H. 1181-1188) tarihli Harput Şer'iyye Sicili (Metin değerlendirme varak 1-44)
Bu tez çalışmasının ilk bölümünde şer'iyye sicilleri ile Harput şer'iyye sicilleri hakkında bilgiler verildi. Tezin ikinci bölümünde 49 adet idari nitelikli vesika, 64 adet iktisadi ve mali vesika, 54 adet sosyal nitelikli vesika ve 37 adet askeri nitelikli vesikanın kısa özetleri verildi. Son bölümde ise bu vesikaların transkripsiyonları yapıldı. Anahtar Kelimeler: Şer'iyye Sicilleri, Şer' i Hukuk, Sicil, Harput, Harput Sicilleri.
1818 (h. 1233) tarihli Balat Şer'iyye sicili (metin değerlendirme varak 1-14)
Şer'iyye sicilleri ihtiva ettikleri belge ve bilgiler nedeniyle bulundukları bölge ve yazıldıkları dönemle ilgili çeşitli ve çok zengin bilgiler içermektedirler. 130 numaralı Balat şer'iyye sicili bize Balat ile ilgili sosyal ve coğrafi alanlarda çeşitli bilgiler sunmaktadır. Bu sayede bizler sicilin yazıldığı dönemdeki sosyal yapı ve mahalli yapılar hakkında bilgiler edinebilmekteyiz. 130 numaralı Balat şer'iyye sicili bize 1818(H.1233) tarihindeki İstanbul'da ki sosyal yapı ve iktisadi uğraşlar hakkında bilgiler sağlayacak ve özellikle şehir tarihçileri tarafından istifade edilebilecektir. Adı geçen sicilde daha çok evlilik, boşanma, alım-satım, tereke ve vasi tayini ile ilgili belgeler bulunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Şer'iyye Sicilleri, Şer' i Hukuk, Sicil, Balat, Balat Sicilleri.
XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı-İran siyasî ilişkileri (1774-1848)
Bu çalışmamızda, 1774-1848 yılları arasında Osmanlı-İran siyasî ilişkilerinin genel özellikleri ele alınarak, bu süreçte meydana gelen olayların iki ülke üzerindeki etkileri incelenmeye çalışılmıştır.Yapılan bu çalışma sırasında ilk olarak, Osmanlı-İran ilişkilerinin tarihî kökenine değinilmiş, iki taraf arasında başlayan rekabetin ve huzursuzlukların arka plânı ile ilgili bilgiler verilmiştir.Daha sonrasında ise, başta Bağdat olmak üzere Baban, Basra ve Kafkasya dolaylarında yoğunlaşan mücadelelerin özellikleri ve bunların nedenleri üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu zaman diliminde Osmanlı-İran arasında süren rekabet ortamına bağlı olarak, batılı devletlerin gelişmelere ne oranda müdahale ettikleri ve bunların yansımaları ele alınmıştır.XIX. asrın ilk yarısında yoğunlaşan çekişmelerin hangi alanlarda olduğuna vurgu yapıldıktan sonra, iki taraf için büyük sıkıntılara sebep olan sınır meseleleri, yerel yönetici çekişmeleri ve aşiretlerin durumu ifade edilmeye çalışılmıştır.
Sultan II. Abdülhamit Devri (1876-1908) Osmanlı Devleti'nde bayındırlık faaliyetleri
XIX. Yüzyıl sonunda Osmanlı ekonomisinin çöktüğü ifade edilse de, Osmanlı tebaasının yaşam standardı diğer Avrupa ülkeleri ile aynı düzey olmuş ve Avrupa'daki gelişmeleri aynı hızda ve oranda takip edebilmiştir. Köklü bir devlet olma, hammadde bakımından zenginlik, devletlerin kendi ekonomilerinin gelişiminde Osmanlı coğrafyasının nüfus kapasitesinin, tüketen grubu temsil etmesi, pek çok sermayedarın Osmanlı ülkesinde farklı amaçlarla da olsa yatırım yapmaları, Osmanlı halkının diğer ülke halklarından geri kalmamalarını sağlamıştır.Bir toplumun sosyo-ekonomik kalkınmasında bayındırlık yapılarının yani kara-deniz ulaşımı, haberleşme, sulama, zirai ıslah, fabrika ve kent hizmetlerinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması önemlidir. Zirai, ticari, sanayi ve kentleşme alanında yapılan kamu hizmetleri sayesinde, kapalı bulunan alanlar arasında, kültürel, bilimsel ve işgücü hareketliliği görülür. Bu hareketliliğe bağlı olarak Sultan II. Abdülhamit devri bayındırlık yapısı da önemli değişikliklere uğramıştır. Yeni hizmet alanları yeni vergileri, yapıları, işletmeleri ve ekonomik kavramları gündeme getirirken, toplumsal yapı büyük oranda değişime uğramakta ve bilet-tarife-abonelik gibi kavramları yaygınlaştırmaktadır.Bayındırlıktaki iyileştirme ve yaygınlaştırmaya bağlı olarak ticaret, ziraat ve sanayi alanındaki sektörsel gelişmenin hangi yönde olduğunu görebilmek mümkün olmuştur. Köylü ve Kentli için değişen pek çok şey vardır. Köylü daha fazla üretmeyi ve daha fazla kazanmayı, Kentli ise daha modern yaşamayı ve şehirleşmeyi öğrendi. Kırsal ve şehirsel kesimin kent hizmetlerine olan gereksinimi doğrultusunda hizmet türleri çeşitlendi ve artış gösterdi.Anahtar Kelimeler: II. Abdülhamit, Osmanlı Devleti, Bayındırlık, Karayolu Ulaşımı, Raylı Ulaşım, Vapur, Aydınlatma, Zirai ıslah, Fabrika, Kent Hizmetleri?
6 Numaralı Eğin Şer'iyye Sicili: H. 1258 - 1264 / M. 1842 - 1848
Hazırlamış olduğumuz 6 Numaralı Eğin Şer'iyye Sicili H. 1258-1264 (M. 1842- 1848) yılları arasındaki belgeleri kapsamaktadır. Bu dönemde Eğin, önce Diyarbakır Eyaleti'ne, 1846 tarihinden sonra da Harput Eyaleti'ne tabi bir Kaza'dır. Bu çalışmamızda Kadılık ve Şer'iyye Sicilleri hakkında bilgi verdikten sonra belgelerin özetini ve transkripsiyonlarım verdik. En son kısımda ise kısaca değerlendirmesini yaptık. Bu dönemde Eğin'de tahminî olarak 8000'i Müslüman, 2800'i Gayr-i Müslim olmak üzere toplam 10.800 kişi yaşamaktaydı. Anahtar Kelimeler: Diyarbakır, Harput, Eğin, Şer'iyye Sicilleri
65 numaralı Adana Şer'iyye sicili (H.1200-1203 / M.1786-1789)
Hazırlamış olduğumuz 65 Numaralı Adana Şer'iyye Sicili 11.1200-1203 (M. 1786- 1789) yılları arasındaki belgeleri kapsamakladır. Bu dönemde Adana bir eyâlettir. Adana Eyalcli'nin en üst Ehl-i Şer' görevlisi Kadı, en büyük Ehl-i 'Örf görevlisi Vali idi. Bu çalışmamızda Kadılık ve Şer'iyye Sicilleri hakkında bilgi verdikten sonra belgelerin özetini ve trasnkiripsiyonlarını verdik. En son kısımda ise değerlendirmesini yaptık. Anahtar Kelimeler: Adana, Yüregir, Canib-i Şehr, Kadı, Şer'iyye Sicili.
202 numaralı Manisa Şer'iyye sicili (H.1149-1150-1151/M.1736-1737-1738)
Tezimin birinci bölümünde Osmanlı Devleti 'nde Adalet Teşkilatı ve Şerciyye Sicilleri hakkında bilgi verdim. Ayrıca bu bölümde Osmanlı Devleti'nde Kadılık Kurumu, Mahkeme ve Mahkeme Görevlileri ve Şerciyye Sicilleri 'nin muhtevalarını inceledim. Tezimin ikinci bölümünde 202 Numaralı Manisa Şerciyye Sicili'nde yer alan belgelerin konularına göre tasnifini yaptım. Sonra sonuç, bibliyografya ve ekleri koyarak tezimi tamamladım. Anahtar Kelimeler: Kadı, Sicil, Mahkeme, Belge.
İngiltere'nin Amerika'da uyguladığı sömürge siyaseti (1620-1774)
Avrupa'da cografya bilgisinin, teknigin, ticaretin gelismesinden sonra Avrupalılar Eski Dünya haritasını degistiren kesiflerde bulunmuslardır. Bunların en önemlisi, Cristopher Colombus tarafından 1492'de Avrupalıların Yeni Dünya adını verdikleri Amerika kıtası'nın kesfedilmesidir. Sözkonusu dönemde Avrupa'da var olan siyasal baskılar, dinsel hosgörüsüzlük, yoksulluk, daha zengin olma tutkusu, maceralı yasam istegi Amerika'ya bir göç akını baslatmıstır. 16. yüzyılda spanyol ve Portekizlilerin açtıgı bu yoldan diger Avrupalı uluslar da Amerika'ya göçmeye basladı. Avrupalı uluslar dönemin iktisat teoremi merkantalizme göre dıs politikasını olusturmustu. Avrupa ülkeleri özellikle ngiltere bu doktrinle birlikte artan hammadde ihtiyacı ve degerli maden yatakları açısından Yeni Dünya'nın potansiyel bir yer oldugu düsüncesiyle bu topraklarda kolonicilik faaliyetlerine hız kattı. ngiltere'de kıtanın kuzey kesimine yerleserek koloniler kurdu ve Amerika'daki topraklarını genisletti. 18. yüzyıl ortalarında, bu kolonilerin sayısı 13'e yükseldi. 1756- 1763 yılları arasında ngiltere'nin Yedi Yıl Savasları'ndan sonra mali durumunu iyilestirmek amacıyla kolonilerde yeni vergiler uygulaması, Amerika'daki kolonilerin tepkisiyle karsılastı. 4 Temmuz 1776 'da "Bagımsızlık Bildirisi" kabul edilerek 13 koloninin ngiltere'den koptugu açıklanıyor, bagımsızlık ilan ediliyordu. Kolonilerin ngilizlere açtıgı savas aslında sömürgecilik hareketlerine baskaldırı niteligindedir. nsan Hakları Beyannamesi ilan edilerek demokratik bir rejim kurulmus ve Avrupa'ya örnek olmustur. Bununla birlikte 13 ngiliz kolonisi bugün Avrupa'ya karsı denge unsuru olan Amerika Birlesik Devletleri'ni olusturmustur.
409 numaralı Lice Şer'iyye Sicili transkripsiyon ve değerlendirmesi (H.1311-1317/m.1893-1900 59-116)
Osmanlı Devleti'nin din, dil, etnik yapı ve kültür bakımından homojen olmayan bir bölgede altı asır ayakta kalmasının şüphesiz askerî, idârî, iktisâdî, sosyal ve kültürel sebepleri vardır. Dünya tarihinde çok sık rastlanmayan böyle bir başarıyı tek bir sebeple açıklamak elbette mümkün değildir. Ancak bu başarının altında Osmanlı yönetim ve hukuk anlayışının çok önemli bir rol oynadığı unutulmamalıdır. Osmanlı Devleti'nde Beylik döneminden beri fethedilen yerlere hukuku temsilen bir kadının, idareyi temsilen bir subaşının tayini yerleşmiş bir gelenekti. Osmanlı kadısı İslâm devletleri içinde özgün bir yeri olan adliye ve mülkiye görevlisidir. Memuriyeti, kendinden önceki İslâmî asırlardaki meslektaşlarına göre daha geniş yetkilerle donatılmıştır.
409 numaralı Lice Şerᶜiyye Sicili'nin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi (H.1311-1317/m.1893-1900 s.1-58)
Çalışma konusu olarak seçtiğimiz 409 Numaralı Lice Şerᶜiyye Sicili, Hicri 15 Zilkaide 1311 / Miladi 18 Mayıs 1894 ile Hicri 15 Muharrem 1315 / Miladi 16 Haziran 1897 yılları arasında yer almaktadır. Sicil; Lice'nin sosyal, ekonomik, demografik, idari vb çeşitli bilgiler içermektedir. Çalışmamızda, öncelikle Lice hakkında genel bir bilgi verilmiştir. Şerᶜiyye Sicilleri ve mahkemelerinin tanımı yapıldıktan sonra sicilin belge özetlerini daha sonra ise sicilin transkripsiyonunu verdik. Sonuç kısmı ile son bulmaktadır. 409 Numaralı Lice Şerᶜiyye Sicili içerik bakımından veraset, boşanma, alacak-verecek davaları, borç vb. Lice halkı arasındaki sorunları göstermektedir. Ayrıca Lice'de yaşayan halkın etnik ve dini yapısı hakkında bilgi vermektedir.
Osmanlı Reji Şirketi'nin Diyarbekir vilayeti'ndeki faaliyetleri (1883-1925)
Bu çalışmada, Osmanlı Devleti tarihinin en önemli olaylarından kabul edilen dış borçlanmanın tarihi seyri özetlenerek Düyun-ı Umumiye ve bu idareye bağlı Reji Şirketi'nin faaliyetleri ile bu faaliyetlerin sosyal ve iktisadi hayatımıza tesirleri, Diyarbekir vilayeti özelinde arşiv vesikaları ışığında incelenmesi amaçlanmıştır. Düyun-ı Umumiye İdaresi kurulduktan sonra Osmanlı topraklarında teşkilatlanmış ve en önemli gelir kaynaklarını yönetmiştir. İdare'nin yönettiği en önemli gelir kaynaklarından biri duhân geliridir. Düyun-ı Umumiye'nin tütün gelirini yönetmek konusunda yetersiz kalması sonucunda 27 Mayıs 1883 tarihinde Reji Şirketi'nin kuruluşu ilan edilmiştir. Reji Şirketi, çokuluslu ve yabancı sermayeye dayalı olarak Osmanlı topraklarında kurulduktan sonra Nisan 1884 tarihinde göreve başlamıştır. Şirketin faaliyet gösterdiği en önemli merkezlerden birisi de Diyarbekir vilayetidir. Diyarbekir, coğrafi konumu itibariyle Anadolu, Suriye, Irak, İran ve Kafkasya arasında bir köprü vazifesi görmekteydi. Diyarbekir bölgesinde tütüncülüğün tam olarak hangi tarihte ve nasıl başladığını tespit etmek mümkün görünmemekle birlikte seyyahların aktardıklarına ve Diyarbekir Şer'iyye Sicillerine baktığımızda 1600'lerin ortalarından itibaren bölgede tütüncülük yaygın olarak yapılmaktaydı. Reji Şirketi öncesinde çeşitli yönetim birimleri tarafından idare edilen tütün, özellikle Harput, Malatya, Mardin, Bitlis, Muş, Siirt, Silvan, Sason, Siverek gibi iklim ve toprak olarak birbirinden farklı merkezlerde yoğun olarak yetiştirilmiş ve malî bir değer kazanmıştır. Tütünün yöredeki iktisadi kıymetini, alınan öşür vergisi miktarından anlamak oldukça kolaydır. Reji Şirketi kuruluş tarihi olan 1883'den itibaren Diyarbekir, Harput, Malatya, Mardin, Bitlis, Siirt ve Muş gibi merkezlerde derhal teşkilatlanmıştır. Bölgede yetişen tütünler kendine has tada ve aromaya sahipti. Diyarbekir vilayeti hem tütüncülük hem de kaçakçılık faaliyetlerinin ana noktalarından biriydi. Bilhassa kaçakçılık faaliyetlerinin istasyonu vazifesi gören coğrafya, kaçakçı kafilelerinin vazgeçilmez rotası haline gelmiştir. Anahtar Kelimeler: Diyarbakır, Reji Şirketi, Tütün, Elazığ, Malatya, Bitlis.
H.1255 tarihli 3737 numaralı Musul Eyaleti, Musul Merkez Kazası Nüfus Defterinin transkripsiyon ve değerlendirilmesi
Osmanlı Devleti'nde, modern anlamda ilk nüfus sayımları II. Mahmut döneminde, 1829 yılında başlanmış ve XX. Yüzyılın başlarına kadarda devam etmiştir. Düzenli aralıklarla yapılmayan, askeri ve iktisadi amaçlar doğrultusunda olan bu sayımlar, ilk olarak 1828-1829 yıllarında bir sayım yapıldıysa da savaş nedeniyle tamamlanamamıştır. Bunun ardından 1830-1831 de genel bir nüfus sayımı yoluyla ülkede erkek nüfus belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bazı dönemlerde halkın nüfusunu ve mal varlığını görmek üzere sayımlarda yapılmıştır. Bu çalışmada da anlaşılacağı üzere nüfus defterleri, nüfus sayımları, halkın mensup olduğu din, etnik köken, sağlık sorunları ve mal varlığı hakkında bilgi vermek dışında da halkın mahalle, köy, meslek, iş durumları ve bu yerlerde yaşıyan halkın yaşantıları hakkında genel bilgiler de vermekte olduğunu görmekteyiz. Çalışma konusu olarak seçtiğimiz H.1255 Tarihli 3737 Numaralı Musul Eyaleti, Musul Merkez Kazasi Nüfus Defteri, Hicri 1Muharrem1255/ Miladi 17 Mart 1839 yılında kayıt altına alınmıştır. Nüfus defterimiz; Musul'un merkezinde bulunan köyleri ve hane sayılarını belirtmektedir. Devletin vergi vermek ve asker almak amacıyla gerçekleştirdiği bu nüfus defterinde bulunan kişilerin fiziksel özellikleri, yaş, meslek, sağlık problemleri ve iş durumları hakkında bilgi vermektedir. Anahtar Kelimeler: Nüfus Defterleri, Musul, Nüfus Sayımı, Nüfus
H.1253. M.1 tarihli 03742 numaralı Musul eyaleti, Musul Merkez kazası nüfus defterinin transkripsiyon ve değerlendirilmesi
Osmanlı Devleti, kuruluşundan itibaren nüfusu kayıt altına almıştır. Bir bölgenin fethinin ardından gelir kaynaklarını tespit etmek için tahrir yapılmış ve nüfus belirlenmiştir. Duraklama dönemine gelindiğinde iç isyanlar nedeniyle tahrirler aksamıştır. Osmanlı Devleti, 1826'da Vaka-i Hayriye Olayı ile Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmış ve Asakir-i Mansure-i Muhammediyye ordusunu kurmuştur. Yurttaşlar Ordusu'nun başlangıcını oluşturan bu ordu için gerekli olan erkek nüfusu belirlemek amacıyla Osmanlı'nın erkek nüfusu sayılmaya başlanmıştır. Bu amaçla ilk modern sayım 1828-1829 yıllarında uygulanmak istenmiş ancak Osmanlı-Rus Harbi nedeniyle kesintiye uğramıştır. Savaşın sona ermesinin ardından 1830-31 yılları arasında sayımlar yeniden başlatılmıştır. Bu çalışmanın amacı da 03742 numaralı Musul nüfus defterinin incelenmesi ve elde edilen bilgilerin kullanılmasıdır.