Nouns
65 theses under this subject heading
Çıldır Eyaleti Macahel Sancağı 2769 numaralı Nüfus Defteri'nin transkripsiyon ve değerlendirmesi
Osmanlı Devleti'nin XIX. Yüzyılına ışık tutan ve şehir tarihi araştırmalarının en önemli kaynaklarından birisi olan Nüfus Defterleri içerisinde barındırdığı bilgiler açısından oldukça önemlidir. Ülke genelindeki erkek nüfusun kaydedildiği bu defterler nüfusun hem askerlik için elverişlilik durumunu hem de vergi verebilme durumunu tespit etme amacıyla tutulmuşlardır. İstanbul ve civarında 1831 yılı itibariyle başlanılan sayım her yerde aynı sürede tamamlanamamıştır. Çalışmaya konu olan Macahel Sancağı'nı da içine alan Çıldır Eyaleti'ndeki sayımlar ancak 1835 yılında tamamlanabilmiştir. Sayımların İstanbul'dan daha geç bir tarihte bitmesinin sebepleri arasında bölgenin merkeze olan uzaklığı, arazinin dağlık ve yerleşimin dağınık olması ve sayımı yapacak olan yetişmiş personel eksikliği gibi etkenler sayılabilir. Devlet Arşivleri Başkanlığına bağlı Osmanlı Arşivleri'nde bulunan 2769 Numaralı Çıldır Eyaleti Macahel Sancağı Nüfus Defteri'ne dayanan bu çalışmada; nüfus defterinden elde edilen bilgilerden hareket ederek karyelerin sayısı, her karyede yaşayan kişilerin isimleri, fiziksel özellikleri, mesleki bilgileri, kullandıkları unvanların değerlendirmeleri yapılmıştır. Giriş, birinci bölüm, ikinci bölüm ve sonuç kısmından oluşan çalışmanın giriş kısmında araştırmanın metodu ve çerçevesi üzerinde durulmuştur. Birinci Bölümde defterdeki nüfus kayıtları ile ilgili çeşitli değerlendirmeler yer almaktadır. İkinci bölümde ise ilgili defterin transkripsiyonu yapılmıştır. Sonuç bölümünde ise defterden elde edilen veriler ışığında genel bir değerlendirmeye gidilmiştir.
Kurgusal nesnelerin adlandırılması ve transandantal amfibolinin aşılması sorunu
Kurgusal nesnelerin adlandırılmasına dair tartışmalar güncelliğini korumaktadır. Güncel tartışmalarda kurgusal nesnelerin adları genellikle mantık, semantik ve ontoloji açılarından ele alınır. Biz bu çalışmada öncelikle bu tartışmaların seyrini, sonrasında da tartışmaların beslendiği kaynağı ortaya koymaya çalıştık. Buradaki temel amacımız kurgusal nesnelerin adlarına ilişkin tartışmalarda kendisinden sonraki tartışmaları büyük ölçüde etkilemiş olan Kant'ın kurgusal nesnelerin adlarına dair tartışmalardaki etkisini, ortaya koymuş olduğu amfiboli sorunu çerçevesinde açıklamak oldu. Bu bağlamda amfiboli sorununu eleştirel bir bakış açısıyla ele almayı hedefledik. Bunu yaparken de Kant'ın kavramsal ve görüsel olan arasında yapmış olduğu ayrımın kendisinden sonraki nesne anlayışına yönelik etkilerini kurgusal nesnelerin adlarına ilişkin tartışmalar bağlamında incelemeye çalıştık.
Coğrafi bakımdan Küçük Menderes Irmağı Havzası köy adları
Coğrafi Bakımdan Küçük Menderes Irmağı Havzası Köy Adları adındaki bu araştırmada temel amaç, şimdiye kadar gerek doğal, beşeri ve ekonomik coğrafya alanlarında gerekse farklı birçok alanda çalışma konusu olan Ege Bölgesi'nin Küçük Menderes ırmağı havzasındaki köy yerleşmelerinin adlarının nereden geldiğini ve neden o adları aldıklarını coğrafi bir sınıflama doğrultusunda ortaya koymaktır. Araştırma sahasının sınırları, 2007 yılında Harita Genel Komutanlığınca basılmış olan 1/ 250 000 ölçekli, NJ 35-7 ve NJ 35-11 adlı topografya haritalarında Küçük Menderes ırmağı su bölümü çizgisi içerisinde kalan 278köy yerleşmesi ile sınırlandırılmıştır. Bu köy yerleşmeleri idari açıdan İzmir ilinin ilçeleri olan, Tire'nin 47 - Torbalı'nın 38 - Ödemiş'in 75 - Kiraz'ın 37 - Beydağ'ın 21 - Bayındır'ın 39 - Selçuk'un 5 - Menderes'in 6 ve Kemalpaşa'nın 5; Manisa ilinin Turgutlu ilçesinin ise 5 köy yerleşmesidir Araştırma konusunu oluşturan yerleşmeler tespit edilirken 12.11.2012 tarihinde kabul edilen 6360 sayılı kanundan önceki köy yerleşmeleri temel alınmıştır. Küçük Menderes Irmağı Havzası'nda en fazla aile-aşiret adını almış köy sayısının fazla olduğu görülmektedir. Bu durumun sebebi sahanın zengin tarihe sahip olmasıdır. Çalışmanın adından da anlaşılacağı gibi köy adları coğrafi esaslar gözetilerek değerlendirildi. Bu nedenle ilgili anabilim dallarınca yapılması daha uygun olur düşüncesiyle köy adlarının kökenleri üzerinde fazla durulmamıştır. Anahtar Kelimeler: Coğrafya, Küçük Menderes Irmağı, Köy, Toponimi, Yer adları
Çağatay Türkçesi ve Özbek Türkçesindeki isim varlığı üzerine bir inceleme
Çağatay Türkçesi, 15. yüzyıl başlarından 20. yüzyıl başlarına kadar Orta Asya'da yaşayan Türkler tarafından kullanılan yazı dilinin adıdır. Bu yazı dili bugün Özbek Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesi olarak varlığını devam ettirmektedir. Bu çalışmada Çağatay Türkçesi ile onun devamı olarak görülen Özbek Türkçesinde kullanılan isim varlığı karşılaştırılmış ve bu isim varlığının hem ses bilgisi, hem şekil bilgisi hem de anlam bilgisi özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezde ayrıca 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadarki süreçte Türkçenin gelişmesine bağlı olarak Özbek Türkçesinde kullanımdan düşen isimler ile Çağatay Türkçesinde kullanılmadığı halde Özbek Türkçesinde kullanılmaya başlanan isimlerle ilgili tespitlere de yer verilmiştir. Bu tez için eserler üzerinden bir tarama yapılmamış, çalışma daha önce yayınlanmış sözlükler üzerinden yapılmıştır. Çağatay Türkçesi için Suat Ünlü tarafından 2013 yılında yayınlanan "Çağatay Türkçesi Sözlüğü"ile Özbek Türkçesi için Emek Üşenmez, Saidbek Boltabayev ve Gülşah Tuğlacı'nın 2016 yılında yayınlamış oldukları "Özbekçe-Türkçe Sözlük" adlı eserler kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Özbek Türkçesi, İsimler, Anlam Değişmeleri
Türk ve Kore kültüründe hayvan adı içeren atasözleri üzerine bir karşılaştırma
Dünyadaki birçok ülkenin dili, ülkenin tarihinin, kültürünün, geleneklerinin ve fikirlerinin çoğunu içerir. Bu, kelime dağarcığı ve cümlelerde kolayca bulunabilir ancak dilin bu özelliğinin en büyük temsilcisi atasözleridir. Halkının tarihi ile birlikte yapılan ve yazılan atasözleri, insanların duygu, yaşam tarzı ve alışkanlıklarını içeren değerli bir dil materyali ve insanların yaşayış biçiminin bir sonucudur. Yani, bir milleti tanımak için onların atasözülerini bilmemiz gerekir. Özellikle insanlar nesnelerin sembolik anlamını kullanarak atasözleri yaratmışlardır. Bunların arasında hayvan atasözleri, insanların içinde yaşadıkları deneyimleri incelemek için önemli veriler olabilir. Bu çalışma, hayvanların atasözlerindeki sembol kullanım örneklerini hayvanlarla sınırlayarak incelemeyi amaçlamaktadır. Bu çalışmada, Kore ve Türk kültüründe bulnan hayvan atasözlerinin ifade yöntemi ve içerisindeki farklılıklar- benzerlikler üzerinden inceleyerek bu yapıyı açıkladım. Bu tezde her bir hayvan için Korece ve Türkçe ortak imgeler ve ortak imgelerin ötesinde hayvanın atasözlerinde nasıl ifade edildiğine baktım. Korece ve Türkçe atasözlerinin benzerlik ve farklılıklarına bakıldığında insanlara yakın olan hayvanların aynı olduğu ve ortak anlayışı taşıdığı görülmektedir. En çarpıcı fark, Kore'nin tarıma dayalı olduğundan çiftçilik için ihtiyaç duyulan sığırlarla ilgili birçok atasözü varken Türkiye'de hayvancılığa ağırlık verdikler için koyun ve keçi ile ilgili atasözleri daha çok var olmasıdır. Genel kültüründe din ve geleneksel farklılık olduğundan ve farklı coğrafi koşularından dolayı her iki kültüre özel olan hayvanlar görülmektedir. Bu tezde iki kültürü karşılaştırarak çok zevk aldım, umarım bu araştırma aracılığıyla ileri çalışmalara bir yol açmış olur.
Makedonya'dan Kuzey Makedonya'ya isim sorunu
Bu tez çalışmasının amacı; inşacı bir yaklaşım çerçevesinde yıllardır tartışma konusu yapılan ve henüz bir çözüme kavuşturulamayan Kuzey Makedonya isim sorununu açıklığa kavuşturmak ve alan yazında yer alan tartışmalarla akademik yayınlar çerçevesinde gerek uygulayıcılara gerekse akademik çevreye bir perspektif kazandırmaktır. Yine bu kapsamda Kuzey Makedonya sorunsalının net olarak ortaya konulabilmesi adına karşılaştırmalı kültürde Türk kimliğinin inşası, Arnavut kimliğinin inşası ile Makedon kimliğinin inşasına yer verilmesi planlanmaktadır. Ayrıca Makedon sorununa bölgesel ve uluslararası aktörlerin yaklaşımının yer alması ana sorunsalımızı çok katmanlı bir hale dönüştürecektir. Özellikle çalışmanın güncel tartışmalar ile desteklenmesi ile Prespa Antlaşması'na giden sürecin farklı bir perspektiften yorumlanarak aktarılması da çalışmaya çok yönlü bir kimlik katmaktadır. Bu tez çalışmasının ilk bölümünde uluslararası ilişkilerdeki klasik kuramlar, inşacılık perspektifinden tanımlanacak olup çalışmanın ikinci kısmında tarihsel süreç içerisinde Kuzey Makedonya isim sorunsalı ortaya konulacaktır. Yine bu kapsamda Makedon-Arnavut-Türk kimliklerinin inşalarına yer verilmesi planlanmaktadır. Çalışmanın üçüncü kısmında ise Makedonya sorununa bölgesel ve uluslararası aktörlerin yaklaşımı, Prespa Antlaşması ve bu antlaşmaya giden süreç ile sonuçları üzerinde durulmuştur.
Automatic captioning translation: Human names
YouTube is a popular website on which audiovisual content can be consumed and shared online. YouTube provides its users with an automatic captioning service which creates captions for their videos along with an auto-translate service which translates the captions into any preferred language out of 109 languages including Turkish. These services tend to produce inadequate output. In this study, proper nouns and human names have been examined within the scope of automatic captioning translation from English to Turkish. With this aim, data excerpts from a YouTube video were selected on an exemplary basis to be analyzed in terms of speech recognition and machine translation perspectives via the concept of translation adequacy and translation strategies. The analysis demonstrated several striking findings with regard to YouTube's automatic captioning translation and their implications were evaluated via Relevance Theory within the scope of Audiovisual Translation.
Türkçe ad durum eklerinin gürcü öğrencilere öğretiminde karşılaşılan sorunlar
Herhangi bir dil öğrenirken/öğretirken, bazı sorunlarla karşılaşılarak hatalar yapılmaktadır. Türkçeyi öğretirken de pek çok sorun ortaya çıkmaktadır. Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenmeye çalışan Gürcülerin de bu zorluklarla karşılaştığı görülmektedir. Çalışmamızın temelinde, Gürcü öğrencilere Türkçe ad durum ekleri öğretilirken nasıl sorunlarla karşılaşıldığını, öğrencilerin ne tür yanlışlar yaptıklarını; bu yanlışların tekrarlanmaması için karşılaşılan sorunların çözebilmesine yönelik neler yapılabileceği yer almaktadır. Çalışmamızda Türkçe öğrenen Gürcü öğrencilerin yazılı anlatım kâğıtlarındaki ad durumları ile ilgili yapılan yanlışlar tespit edilmiş, yanlışlar ad durumlarına göre ayrı gruplandırılmış; bu yanlışların sebepleri saptanmaya ve öğretimi ile ilgili çözüm önerileri getirilmeye çalışılmıştır. Çalışmada Türkçe ile Gürcüce ad durumlarının işlevleri de vurgulanmıştır. Adın yalın, belirtme, bulunma, yönelme, uzaklaşma ve ilgi durumları eklerle ve fonksiyonlarla birlikte ele alınmıştır. Çalışmamızın uygulama verilerini, Batum Şota Rustaveli Devlet Üniversitesi Türkoloji bölümünde Temel ve Orta düzeylerde Türkçe öğrenmiş 43 öğrencinin yazılı anlatım kağıtları oluşturmaktadır. Türkoloji bölümünde öğrenim gören öğrencilerin ana dili Gürcücedir. Çalışmamızın sonucunun ve sunulmuş önerilerinin Gürcistan'da yabancı dil olarak Türkçe ad durum ekleri öğretenler ile öğrenenlere faydalı olacağını ümit edilmektedir.
Eski ve orta Türkçe metinlerindeki kıyafet adları ve dil incelemesi
"Eski ve Orta Türkçe Metinlerindeki Kıyafet Adları ve Dil İncelemesi" adlı bu tez, Eski ve Orta Türkçe dönemi metinlerinden derlenen 334 kıyafet adı üzerine yapılmış bir sözcük bilimi çalışmasıdır. Tezin amacı; Eski ve Orta Türkçe metinlerinde geçen kıyafet adlarını bir araya getirerek Türkçe kıyafet adlarının sistematiğini ortaya çıkarmak, tarihî lehçelerde geçen kıyafet adlarının çağdaş lehçelerde yaşayıp yaşamadığını tespit etmektir. Tezimizde tarihî yöntem ve betimleme yöntemi ile derleme, tarama, fişleme ve karşılaştırma teknikleri kullanılmıştır. Tezin giriş bölümünde kıyafetin tanımı ve temel nitelikleri, kıyafet kültürünü şekillendiren unsurlar ile Türk kıyafet kültürünün kaynakları, Türk kıyafet tipi ve Eski Türklerde kıyafet konularına değinilmiştir. "Tür Sınıflandırması" başlıklı birinci bölümde kıyafet adları; ayak giyimleri, baş giyimleri, üst giyimleri, alt giyimleri, iç giyimleri, dış giyimleri, aksesuarlar ve kıyafet bölümleri şeklinde, türlerine göre sınıflandırılmıştır. Ayrıca bu bölümde kıyafet adlarının çağdaş lehçelerdeki görünümleri ve verinti olarak başka dillerde aldıkları şekiller de verilmiştir. İkinci bölümde bu kıyafet adları leksik-semantik açıdan incelenmiş ve adlandırmada etkili olan unsurlar ortaya konmuştur. "Eski ve Orta Türkçe Kıyafet Adlarının Gramer Yapısı" başlıklı üçüncü bölümde kıyafet adları üzerinde ses, şekil ve anlam incelemesi yapılmıştır. Sonuç bölümünde, hem Türk kıyafet kültürü hem de kıyafet adlarıyla ilgili genel değerlendirmeler yapılmıştır.
Wittgenstein'ın Tractatus Logico-Philosophicus'unda dil dünya ilişkisi
Bu çalışmada Analitik Felsefenin en önemli filozoflarından biri olan Wittgenstein'in birinci dönem felsefe anlayışını karakterize eden Tractatus Logico-Philosophicus isimli eserinde dil-dünya ilişkisinin nasıl bir seyir izlediği ele alınmıştır. Dilin hangi şartlar altında dünyayı temsil edip hangi şartlar altında temsil etmediği detaylı bir şekilde -Tractatus adlı eserinin dışına çıkılmaksızın- inceleme konusu yapılmıştır. Dili oluşturan öğeler ile dünyayı oluşturan öğeler arasında ortak olan mantıksal biçim üzerinden inşa edilen ideal ve kusursuz dilin yapısı ortaya konmuştur. Çalışmamızın birinci bölümünde dil ve dili oluşturan öğeler, ikinci bölümünde dünya ve onu oluşturan öğeler tek tek ele alınarak inceleme konusu yapılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise dilin her bir öğesi dünyanın bir öğesine karşılık gelecek şekilde ele alınarak ideal dilin sınırları ve yapısı belirlenmiştir.
Tuvaca Boktug-Kiriş, Bora-Şeeley Destanı-Dil incelemesi-metin-aktarma-dizin-sözlük
Tuvalar, Güney Sibirya bölgesinde bulunan Rusya Federasyonu'na bağlı Türk topluluklarındandır. Tuva Türklerinin zengin bir sözlü geleneği vardır ve bu gelenekte destanlar önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada, Tuvaların sözlü edebiyat ürünlerinden olan Boktug-Kiriş, Bora-Şeeley destanı dil malzemesi olarak belirlenmiş ve metin üzerinden dil incelemesi yapılarak dizin - sözlük hazırlanmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde, Tuvalar ve Tuva Türkçesi hakkında genel bilgiler verildikten sonra amaç ve yöntem ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Tuvalar ve Tuva Türkçesiyle ilgili yapılan çalışmalara yer verilip veri toplama süreci ve analizi ele alınmıştır. Ardından dil incelemesi kısmı verilmiştir. Dil incelemesi, isim soylu sözcükler kapsamında yapılmıştır. Çalışmanın alt başlıklarını isimler, sıfatlar, zamirler, zarflar, edatlar, bağlaçlar, ünlemler ve yansıma sözcükler oluşturmuş olup konu çekim kategorisi ile sınırlandırılmıştır. Her bölümle ilgili özellikler metinden hareketle detaylı bir şekilde gösterilmiştir. İnceleme sırasında standart Tuva yazı dilinden farklılaşan yanlar da özellikle vurgulanmaya çalışılmıştır. Daha sonrasında metin ve aktarma bölümü yer almaktadır. Son bölümde ise metinde kullanılan sözlerin yer ve kullanım sıklığı bilgisine ulaşılabilecek dizin ile metinde geçen kelimelerin anlamlarını ifade eden sözlüğe yer verilmiştir. Dizin, Cibayaka programından istifade edilerek hazırlanmıştır. Dizin ve sözlüğün ardından destan metninde yer alan özel isimler ayrıntılı olarak verilmiştir. Boktug-Kiriş, Bora-Şeeley destanından hareketle metnin standart Tuva yazı diline göre benzer ve farklı yönleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Endülüs'te kadın (711-1492)
Müslümanların İber Yarımadası'ndaki sekiz yüzyılı aşan varlıkları süresince, politik çalkantılar, yıkımlar, kaybedilen topraklar, bölgenin sık sık maruz kaldığı isyan ve işgallere rağmen, bünyesinde barındırdığı farklılıklarla gelişen ve çeşitlenen Endülüs medeniyeti, her yönüyle incelenmesi gereken bir hazine olarak karşımızda durmaktadır. Bu zengin yapısıyla Endülüs tarihi içerisinde, toplumun yarısını teşkil eden kadınların da ilmî, siyasi ve sosyal alandaki dikkat çekici ve belirgin konumları ile var oldukları bilinmektedir. Kaynaklardaki bilgiler ışığında, Endülüslü kadınların toplumsal hayatta aktif, siyasete etki edebilen, ilim ve edebiyatta söz sahibi, mesleklerini icra eden, çalışan bireyler olarak Endülüs medeniyetine önemli katkılarının bulunduğu bilinmektedir. Giriş ve dört bölümden oluşan bu çalışmada, 711'de Müslümanların Endülüs'ü fethinden 1492'de siyasi hakimiyetlerinin sona erişine kadarki süre içerisinde yaşamış olan kadınların siyaset, aile, ekonomi ve saray hayatındaki faaliyetleri ve konumlarına yer verilmektedir. Çalışmanın ilk bölümü, Endülüslü kadınların isimlendirmelerine hasredilmiştir. Bu sayede Endülüslü kadınların kim oldukları, kaynaklarda hangi isim ve nitelendirmelerle yer aldıkları anlaşılmaktadır. Aile hayatında kadının konumuna odaklanılan ikinci bölümde evlilik türleri, aile içi ilişkilerde kadının konumu, mülkiyet hakkı gibi konulara değinilmektedir. Endülüs toplumunda kadınların statüleri ve buna bağlı şekillenen görünürlükleri, çalışma hayatındaki faaliyetleri ile dinî yaşantıdaki etkinlikleri ele alınmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise kronolojik bir şekilde Endülüs siyasi hayatında hanedan üyesi kadınların etkin rollerinden örneklerle bahsedilmektedir.
Türkçe Ulusal Derlemi'nde yüksek sıklıkta kullanılan adların eşdizimlilikleri
Bu çalışmada, güncel Türkçede kullanılan yüksek sıklıktaki adların eşdizimliliği üzerinde durulmuştur. Yüksek sıklıktaki adlardan zaman kavram alanına giren "an, ay, gün, gece, saat, yıl" sözcüklerinin eşdizimlilikleri Türkçe Ulusal Derlemi'nden hareketle incelenmiştir. Türkçe Ulusal Derlemi'nde her bir adın t-skoru 2 ve üzeri olan eşdizimliliği bağlam içinde değerlendirilerek aralarında anlam açısından bağ olan eşdizimlilikler çıkarılmıştır. Böylece eşdizimlilikler istatistik ve anlam bağını birlikte değerlendiren bir yaklaşımla ele alınmıştır. Belirlenen eşdizimlilikler ad-eylem, sıfat-ad, ad-ad ilişkisi içinde tasnif edilerek bağlam içi örneklerle birlikte sunulmuştur. Anahtar sözcükler: Yüksek sıklıktaki adlar, Eşdizimlilik, Türkçe Ulusal Derlemi
Türkiye Türkçesinde isimler üzerine bir çok anlamlılık incelemesi
Bu çalışmada, Türkiye Türkçesi yazı dilinde kullanılan isimler dilbilimin çok anlamlılık başlığı altında incelenmiştir. Çok anlamlılığa sahip sözcüklerin tespitinde bilinen klasik örnekler yerine, edebî eserlerden doğal ve kullanımdaki örnek cümleler esas alınmıştır. Çok anlamlılığın tespiti için farklı dönem ve şahsiyetlerden on tane roman, hikâye ve şiir taranmıştır. Belirlenen sözcükler edebi eserlerin içinde yer alan cümlelerde incelenmiş ve alfabetik olarak sıralanmıştır. Bu çalışmanın asıl amacı, Türkiye Türkçesi ile yazılmış edebî eserlerde kullanılan fakat Türkçe Sözlük' te bulunmayan yeni anlamlarını tespit etmektir. Bu genel amaca hizmet eden diğer amaçlar şu şekilde özetlenebilir: Türkçe Sözlük' te 3 ve 3'ten fazla kullanıma sahip ''C'' maddesindeki isimleri, Türkiye Türkçesi yazı diliyle 1910-1974 yılları arasında yayımlanmış edebî eserlerde tespit etmek; büründüğü yeni anlamları canlı örnekleri bir sınıflandırmaya tâbi tutmak; çok anlamlılığın sebepleri ve sonuçlarını tartışmak; çok anlamlılık üzerinde yeni bakış açıları oluşturmak; dilde anlam ve çok anlamlılık olaylarına daha geniş ve farklı pencerelerden bakılmasını sağlamaktır. Çalışmamızın baş kısmında ilgili literatür taranmış ve mevcut bilgiler bir araya toplanmıştır. Bu bilgiler, kendi içinde sınıflandırılmıştır. Daha sonra, inceleme bölümünde doğal ve kullanımdaki örnekler sınıflandırılarak değerlendirilmiştir. En son kısımda ise, elde edilen sonuçlar ve veriler ışığında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışmanın sonunda ise kaynakça yer almıştır. Sonuç olarak Türk dili yeni yan anlamlar kazanmaya ve anlam değişmesi yönünden güçlü bir dildir. Bu eğilimin sebebi; sözcüklerin kullanım sıklığına bağlı olarak yaşadığı doğal değişimlerdir. Zaman içinde ortaya çıkan bu değişimler, Türkçe Sözlük' te geçen kullanımlara ek yeni anlamlar meydana getirmektedir. Söz konusu eğilimin bir başka sebebi, bir sözcüğe birçok farklı anlamın yüklenerek dilde en az çaba yasasını uygulamaktır. Anahtar Kelimeler: Türkiye Türkçesi, dil, dilbilim, anlambilim, çok anlamlılık
Hatay / Ovakent Özbek Türklerinden derlenen atasözlerinde isim
Bu çalışmada 1982 yılında savaştan kaçarak Pakistan'a giden ve Türkiye Cumhuriyeti'nin "İskânlı Göç" emriyle Türkiye'ye getirilerek Hatay'ın Ovakent bölgesine yerleşen Özbek Türklerinin günlük hayatta kullandıkları Özbek atasözlerini derleyip, atasözlerinde bulunan isimlerin isimden isim ve fiilden isim yapan yapım ekleri, isim çekim ve hâl eklerini incelendi. Konu üzerine kaynak taraması ve ön derleme çalışması yapıldı. 14 aylık derleme çalışmasının sonunda 1092 adet atasözü toplanarak bölgenin atasözü üzerinde zengin bir potansiyelinin olduğu görüldü. Çalışma "giriş, inceleme ve sonuç" 3 bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araşatırmanın konusu, önemi, sınırlılıkları ve araştırmada kullanılan yöntemler hakkında genel bilgiler verildi. Çalışmanın ikinci kısmı olan inceleme bölümünde Özbek Türklerinin adının menşei ve tarihsel gelişimi, Özbek Türklerinin dil ve ağız özellikleri, tarihsel gelişimi, Hatay / Ovakent bölgesi hakkında, Ovakent Özbeklerinin genel özellikleri ve tarihsel gelişimi, Ovakent Özbek Türklerinin dil, kültür ve ağız özellikleri ve gelişimi, Türk atasözlerinin menşei, atasözleri üzerine yapılan tanımlar ve çalışmalar, Türk ve Özbek atasözleri hakkında genel bilgiler kısaca verildi. Derlenen atasözlerinde bulunan sözcüklerde isimden isim, fiilde isim yapım ekleri, isim çekim ve hâl ekleri tespit edilerek verilmeye çalışıldı. Ekler hakkında Eski Türkçe dönem ve lehçelerinden mevcut kaynaklardan bilgi aktarıldı. Her ekle ilgili en az 4-5 örnek vermeye çalışıldı. Fakat atasözlerinde ve Özbek Türkçesinde bulunan bazı eklere ulaşamadığımız için örnek verilemedi. İncelenen metinde 10 tane ünlü ses vardır: "a, ä, å, e, ı, i, o, ö, u, ü" bunlardan "o – ö" ve "u – ü" seslerinin söylenişi birbirine yakındır. "a" sesinin ise düz (a), yarı yuvarlak (å) ve ön damağa yakın söylenen (ä) olmak üzere üç farklı söyleniş şekli vardır. Ayrıca hırıltılı "h" dediğimiz "x" sesi de "ḫ veya ḳ" olarak transkribe edilmiştir. Sonuç bölümünde atasözlerinde isimlere gelen yapım ve çekim ekleriyle ilgili tespitler aktarılmaya çalışıldı. Anahtar kelimeler: Özbek Türkleri ve Türkçesi, Hatay/Ovakent Özbek Türkleri ve Türkçesi, Türk ve Özbek Atasözleri, İsim.
The syntax of information structure in Turkish nominal phrases
This thesis aims to introduce a novel approach to the internal structure of Turkish nominal phrases by arguing that Turkish encodes information structure inside nominal phrases, possessing layers such as topic and focus. Rizzi's (1997) left periphery model is adopted as in previous studies on the Split-DP Hypothesis such as Giusti (1996) and Aboh (2004). First of all, it will be argued that Turkish has a DP layer, and the DP is dominated by a Possessive Phrase (PossP). PossP seemingly equals Rizzi's (1997) Finiteness Phrase (FinP). Above PossP, topic and focus phrases (TopP and FocP) are respectively positioned. DP-internal constituents such as adjectivals, numerals and demonstratives move into these projections, depending on their interpretation. The closing projection of nominal phrases is the Case Phrase (KP), adopted from Kornfilt (2003, 2009), which equals the Force Phrase (FP) in Rizzi (1997). It will also be shown that Turkish nominals license a post-nominal position, hosting backgrounded information, akin to post-verbal position (Erguvanlı, 1984). After drawing an outline of a typical Turkish nominal phrase, it will be argued that both the CP and the DP project their own information structure related phrases, and that the nominal complex is able to move into relevant TopP and FocP inside the CP. It will be further shown that there are restrictions concerning the extraction properties of layered nominal phrases. The genitive-marked phrases have relatively more freedom to move out of the KP, whereas other constituents such as demonstratives and adjectives are not accessible for further operations.
Kaşkay atasözlerinde ad aktarmaları
Kaşkay Türkçesi Oğuz Türkçesinin bir ağzı olup coğrafi olarak da Oğuzcanın en güneydeki kolunu temsil etmektedir.Kaşkay Türkleri İran'ın Fars bölgesinde konargöçer olarak yaşamaktadır. Hayat şartları ve siyasî sebeplerle bugün Kaşkay Türklerinin büyük bir çoğunluğu yerleşik hayata geçmek zorunda kalmıştır. Yerleşik hayata geçenler tabii olarak gelenek, görenek ve dillerinden uzaklaşmaktadırlar. Bu hızlı değişim kısa bir süre sonra önemli bir Türk kültür varlığının da yok olması sonucunu doğuracaktır. Bu sebeple Kaşkay Türkçesine ait metinlerin bir an önce derlenip yayınlanması ve Türk dünyasına tanıtılması büyük önem arz etmektedir.Çalışmamızın esasını, Esadullah Merdani Rahimî'nin Atalar Sözü ?Darbu'l-meselha-yı Türkî-i Kaşkai? adlı eseri teşkil etmektedir. Eser, Kaşkay Türkçesiyle yazılmış olup, eserde atasözlerinin Farsça açıklamaları da verilmiştir.Öncelikle Arap alfabesiyle yayınlanmış Kaşkay dil malzemesinin transkripsiyonunu yaparak Latin alfabesine aktardık. Eserde atasözleri dışında karışık olarak verilen deyimler, dualar, beddualar, tekerlemeler çeşitli tabirler, dörtlük ve beyitler de yer almaktadır.Çalışmamızın konusunu ?Kaşkay Atasözlerinde Ad Aktarmaları? ile sınırladığımız için eserde yer alan atasözlerinin dışındaki deyim, dualar, tabirler, beddualar, tekerlemeleri incelememizin dışında bıraktık. Tasnif ettiğimiz 2564 atasözünün Türkiye Türkçesindeki karşılığı olan atasözlerini verdik, karşılıkları olmayanları da Türkiye Türkçesine aktarmakla yetindik.Kaşkay atasözlerinde ad aktarmalarını tespit ettiğimiz bu 2564 atasözü üzerinde yaptık. Ad aktarmaları çeşitlerini tespit ederken M.A. Yekta SARAÇ'ın Klâsik Edebiyat Bilgisi-Belâgat adlı eserindeki tasnife bağlı kaldık.Ayrıca atasözlerinin daha iyi anlaşılabilmesi için çalışmamızın sonuna bir de seçme sözlük ekledik.Bu çalışmamızın amaçlarından biri de bugüne kadar Kaşkay atasözlerini Türk dünyası atasözleri içerisindeki eksikliğinin giderilmesidir. İlerde yapılacak ?Türk Dünyası Atasözleri Sözlüğü?ne bir katkı sağlamaktır.
Derleme sözlüğü'ndeki giyim kuşam adları
İnsanlık tarihinin en önemli izleri tarih boyunca duygu, düşünce, hayal ve isteklerin anlatımında en etkin araç olarak kullanılan dilde saklıdır. Dil; yüzeysel yapıda insanlar veya canlılar arası anlaşma sağlayan; derin yapıda ise insanların büyülü dünyasını, tarihini, kültürünü, yaşayış biçimi tüm yönleriyle yansıtan bir sistemdir. Bu sistemi inceleyen bilim dalı ise dil bilimdir. Dil bilim, dilin iç ve dış yapısına ait unsurları araştıran, diller arası ilişkileri inceleyen ve ilişkide bulunduğu birçok farklı dalla ayrılmaz bağları olan geniş bir bilim alanıdır. Dil bilimin önemli alt dallarından biri ise adbilimdir. Dış dünyadaki tüm adlandırmaları ve bu adlandırmalara ait sistematiğin konu edildiği bu alanda adlandırmaya ait yer adları, su adları, hayvan adları, karakter adları, bitki adları vb. gibi birçok alt adlandırma alanı söz konusudur. Bu alanlardan biri de insanoğlunun temel ihtiyaçlarından biri olan giysi adlarıdır. Giysi adları başlangıçta insanların giyinme ve korunma gibi bazı temel ihtiyaçlarına cevap verirken zamanla süslenme, özel günlere ve durumlara ait giyinme ve giyinmenin yanı sıra aksesuarla zenginleştirilmiş özel bir hâl de almıştır. Hatta insanların dönemlere ait giyinme biçimleri yeri geldikçe moda özelliği kazanarak ayrı bir kimlik kazanmıştır. Eldeki çalışmada Derleme Sözlüğü'nde yer alan her türlü giysi ve giysiyi tamamlayan/aksesuar nesnelerine ait adlandırmalar ele alınarak özelliklerine göre tasnif edilmiştir. Bu çalışma, halk ağzında kullanılan giysi adlarını detaylı bir şekilde ortaya koymayı ve Türkiye'deki giysi adları konusunda yapılan çalışmalara ve kültür zenginliğimize katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde bitki adlarının karşılaştırılması
Yüksek lisans tezi dört bölümden oluşmaktadır. Tezin amacı, Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki bitki adlarını yapı ve anlam bakımından karşılaştırarak benzerliklerinin veya farklılıklarının olup olmadığını tespit etmektir. Çalışmanın birinci bölümünde bitki adı bilimi, bitki adları ve onlarla ilgili adlandırmalar, çalışmalar, güçlükler hakkında genel bilgilere yer verilmiştir. İkinci bölümde Latince karşılıkları ile beraber iki dile ait olan sözlüklerden taranıp elde edilen verilerden bir tablo oluşturulmuştur. Ayrıca Azerbaycan Türkçesindeki bitki adları yapı bakımından sınıflandırılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde fonetik, morfolojik ve semantik açıdan bitki adlarının değerlendirilmesi yer almıştır. Son bölümde Latince karşılığı ile birlikte bitki adları sözlüğü verilmiştir.
Rabguzi'nin Kısasü'l Enbiya adlı eserinde insan yapımı nesne adları
Bu çalışma, Nâsırü'd-dîn bin Burhânü'd-dîn er-Rabgûzî tarafından yazılmış olan Kısas'ül Enbiya adlı eserde yer alan insan yapımı nesne adları ve bu adların farklı yüzyıllarda yazılmış sözlüklere yansıyan anlamlarını içerir. Çalışmanın giriş bölümü eserin verilmiş olduğu dönem olan Harezm Türkçesi dönemi özellikleri ve Harezm Türkçesi eserleri, Rabguzi ve Kısasü'l-Enbiya hakkında bilgiler yer alır.
Derleme sözlüğünde hayvan adlarının söz varlığı
"Derleme Sözlüğü'nde Hayvan Adlarının Söz Varlığı" adlı çalışmamızda Türkiye Türkçesinde ağızlarda yer alan hayvan adlarının nasıl oluşturulduğu ve bu adların şekil ve anlam olarak incelendiği görülmektedir. Derleme sözlüğünde geçen Hayvan adlarının morfolojik olarak incelendiği bu tezde ''Giriş, Hayvanlar ve Zooloji, Türk Dili ve Kültüründe Hayvanlar, Hayvan Adlarının Anlamsal Sınıflandırılması, Yapısına Göre Hayvan Adları, Hayvan Adlarının Sınıflandırılması ve Sonuç bölümleri yer almaktadır.''Yapısına Göre Hayvan Adları'' bölümünde Derleme Sözlüğü'nde bulunan 'basit, türemiş ve birleşik' yapılı hayvan adları morfolojik olarak incelenmiştir. Ek-kök ayrımı tam olarak yapılamayan bazı hayvan adları ' basit adlar' grubuna alınmıştır. Bu bölümde yer alan ikinci alt başlık olan türemiş hayvan adları yapı ve kavram olarak incelenmiştir. Yapı olarak birleşik grupta yer alan hayvan adları ise 'isim tamlaması, sıfat tamlaması, sıfat-fiil grubu, tekrar grubu ve isnat grubu şeklinde olanlar' olarak gösterilmiştir. Son kısımda ise hayvanların zooloji bilmene göre sınıflandırılması yapılmıştır. Bu sınıflandırma alfabetik sıralamaya göre olup hayvanların niteliklerine göre on alt başlıkta toplanmıştır. Anahtar Kelimeler:Hayvan adları, Derleme Sözlüğü, Adlandırma, Morfoloji
Osmanlı Türkçesi döneminde yazılmış sözlüklerde bitki adları
Osmanlı Türkçesi Döneminde Yazılmış Sözlüklerde Bitki Adları Bu çalışma Osmanlı İmparatorluğu döneminde bitki adlandırmaları, bitkilerin hangi amaçla, nerelerde kullanıldığı gibi bitkilere ait unsurların sözlüklerdeki biçimini ortaya koymak için gerçekleştirilmiştir. Tarama sonucunda tespit edilen sözcükler kullanım yerlerine, türlerine, yetişme yerlerine, hayvan, organ, renk adları ile türetilmelerine ve oluşturulma biçimlerine göre tanımlarıyla verilmiştir. Çalışmada söz konusu dönemde kaleme alınan Kâmus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye ve Lehçe-i Osmânî sözlükleri taranmış, elde edilen söz varlığı konularına göre sınıflandırılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde söz varlığının kuramsal çerçevesi çizilmiş, söz varlığı ve sözlük ilişkisi üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu döneminin incelenen sözlükleri tanıtılmıştır. Çalışmalar bölümünde bitki adları ile ilgili on yedi tane çalışmadan bahsedilmiştir. Yöntem bölümünde bu çalışmanın malzemelerine ve çalışmada nasıl bir yöntem kullanıldığına değinilmiştir. Bulgular bölümünde teze kaynaklık eden Osmanlı İmparatorluğu döneminde yazılmış Kâmus-ı Türkî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye ve Lehçe-i Osmânî sözlüklerinde bitki ile ilgili söz varlığı konu başlıklarına göre tasnif edilmiştir. Aynı zamanda bu bölümde her konu başlığına göre tespit edilen veriler tablo halinde alfabetik olarak sıralanmış ve bu verilerin incelenen dört sözlükteki durumları karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma ile sözlüklerin bir konu üzerinde ortaklık ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Konu başlıkları tespit edilirken bitki kavramı ile ilgili yapılmış çalışmalar incelenip bu çalışmaya uygun başlıklar belirlenmiştir. Başlıklar oluşturulurken bitki ile ilgili kullanım yerlerine göre adlandırmalar, türlerine göre adlandırmalar, yetişme yerlerine göre adlandırmalar, hayvan adları ile oluşan adlandırmalar, organ adları ile oluşan adlandırmalar, renk adları ile oluşan adlandırmalar ve oluşturulma biçimlerine göre adlandırmalar gibi geniş ölçüde sınıflandırma yapılmıştır. Bu çalışmanın sonuç kısmında taranan sözlüklerde tespit edilen bitki ile ilgili söz varlığı genel bir değerlendirmeyle verilmiştir. Sözlüklerin birbirleriyle bitki söz varlığı v bağlamında benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Bundan hareketle bitki adlarının fazla olması bitki çeşitliliğinden ve alıntı sözcüklerin fazla olmasından kaynaklanmıştır. Bu çalışmanın da bitki adlandırmalarının söz varlığı açısından başka çalışmalara kaynaklık edebileceği düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Bitki adları, Kâmus-ı Türkî, Lehçe-i Osmânî, Lügat-ı Nâcî, Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye
Rabguzi'nin Kısasü'l-Enbiya adlı eserinde isim söz varlığı incelemesi
Bu çalışma, Nâsırü'd-dîn bin Burhânü'd-dîn er-Rabgûzî tarafından yazılmış olan Kısasü'l-Enbiyâ adlı eserde yer alan isim söz varlığının incelenmesini içermektedir. Çalışmanın giriş bölümünde eserin verilmiş olduğu dönem olan Harezm Türkçesi dönem özellikleri, Harezm Türkçesi Eserleri, Rabgûzî ve Kısasü'l-Enbiyâ hakkında bilgiler yer almaktadır. Tezimizin birinci bölümünde Özel Ad Bilgisi ve Dil Bilgisi Ögeleri genel başlığında 65 alt başlığa ayrılarak isim söz varlığı incelenmiştir. İkinci bölüm olan Konularına Göre Adlar genel başlığında ise 87 alt başlıkta eserin söz varlığı ele alınmıştır. Üçüncü bölümde tespit edilen sözvarlığının kökenleri hakkında bilgiler verilmiştir. Değerlendirme ve Sonuç başlığında ise; yapılan inceleme sonucunda elde edilen bulgular ortaya konmuştur. Tezin sonunda ise Kaynakça kısmı yer almaktadır.
11. yüzyıl ve öncesi Türkçesinde insan yapımı nesne adları
II ÖZET 11. YÜZYIL VE ÖNCESİ TÜRKÇESİNDE İNSAN YAPIMI NESNE ADLARI Engin ÇETİN Yüksek Lisans Tezi, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Danışman: Doç. Dr. A. Deniz ABİK Eylül 2002, XIII + 455 sayfa Bu çalışma, 11. yüzyıl ve öncesinde yazılan Türkçe metinlerdeki insan yapımı nesne adlarını ve bu adların, Türkiye Türkçesi ağızlarına ve ölçünlü diline yansımalarını içermektedir. Söz konusu dönemde yaşayan Türk topluluklarının kültür değerlerini, bu değerlerin değişim seyrini ve koşullarını, üretim gücünü, ürettikleri nesnelere ad verirken Türkçeden ne ölçüde yararlandıklarım yazılı metinler ışığında gözler önüne sermeyi amaçlayan bu çalışma, dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, tarihî bakış açısıyla, insan-kültür-üretim-dil ilişkisi değerlendirilmeye çalışılmıştır. Tezimizin ana bölümünü oluşturan inceleme bölümünde, metinlerde saptanan insan yapımı nesne adları; Avlanma ile İlgili Nesne Adlan, Ekonomi, Bilim ve Sanat ile ilgili Nesne Adlan, Değerli Taş ve Maden adları, Devlet ve Han Simgesi Olarak Kullanılan Nesne Adlan, Denizcilikle İlgili nesne Adlan, Kumaş Adlan, Ev Gereçleri, Ev, İkametgâh ve Yer bildiren Nesne Adlan, Giyim kuşam ile İlgili Nesne Adlan, İnanç ile İlgili Nesne Adlan, Kimya ile İlgili Nesne Adlan, Müzik Araçları, Okçuluk ile İlgili Nesne Adlan, Oyunlarda Kullanılan Nesnelere Verilen Adlar, Savaş Araçları Kesici Nesneler ve Cezalandırma Araçla rı Süslenme ile İlgili Nesne Adlan, Şehircilik ile İlgili Nesne Adlan, Tarım ve Hayvancılığa İlişkin Nesne Adlan, Tıp ile İlgili Nesne Adlan, Yapı ve Üretim gereçleri, Yiyecek İçecek adlan gibi kültürel alanlara ayrılmış, her kültürel alanda ilgili nesnelere ilişkin sayısal veriler aktarılmıştır. Çalışmamızın değerlendirme ve Sonuç bölümünde, Türkiye Türkçesi ağızlarına ve ölçünlü diline ulaşan insan yapımı nesne adlan sayısal olarak verilmiş, Türkçe olan insan yapımı nesne adlarının yapışma ilişkin genel bilgiler aktarılmış, bu veriler ışığında değerlendirme yapılmıştır.Ill Dizinler bölümünde, insan yapımı nesne adlan, kullanım sıklıklarına göre, çok kullanılandan az kullanılana doğru sıralanmış, ayrıca alfabetik dizin oluşturulmuştur. Anahtar Sözcükler: Adlar, Anadolu Ağızları, Eski Türkçe, Karahanlı Türkçesi, Nesne Adlan