Niyazi Berkes'in din ve devlet ilişkisine dair görüşleri

Bu araştırma, Niyazi Berkes'in görüşlerinden hareketle din ve devlet ilişkisinin Osmanlı'da hem toplumsal yapıya hem de çağdaşlaşma sürecine etkisini ortaya koymayı amaçlamıştır. Berkes, yaşadığı dönemin düşünce dünyasından etkilenerek ideoloji olarak Kemalizm'i benimsemiş; Kemalist devrimleri, halkın benimseyip çağdaşlaşması için sosyolojik çalışmalar yapmıştır. Din ve toplum ilişkisini incelemiş, dinlerin; toplumsal yapıda değişiklik yapamadığını hatta geleneksel değerleri dogmalaştırarak toplumsal değişmeye engel olduklarını söylemiştir. Laikliği, "kutsallaşmış geleneğin boyunduruğundan kurtulma" olarak tanımlamış, toplumsal yapıdan dini ve geleneksel değerlerin çıkarılıp yerine çağdaş değerlerin hâkim olma sürecini laiklik olarak değerlendirmiştir. Osmanlı'nın Klasik Dönemi'nde din ve devlet ilişkisini halifelik, şeriat ve ulema kurumları üzerinden incelemiş, Osmanlı'nın teokratik devlet olmadığını belirtmiştir. Osmanlı'da temel kurumun devlet olduğunu, dinin devlete meşruiyet sağlama rolü üstlendiğini söyleyerek Osmanlı'nın Klasik Dönemi'nde din ve devlet ilişkisinin laiklikle uyuştuğunu iddia etmiştir. Osmanlı'nın on sekizinci yüzyıldan sonra çağdaşlaşma faaliyetlerine başladığını, Tanzimat Dönemi'nden sonra çağdaşlaşmanın amacının Batılılaşmak olduğunu belirtmiştir. Muhafazakâr aydınların ve halkın, Batılılaşmaya karşı geleneksel değerlerini dinsel dogma kılığına soktuklarını iddia ederek Osmanlı'da dinselleşmenin çağdaşlaşma süreciyle ortaya çıktığını söylemiştir. Berkes'in iddiaları tarihçi ve sosyologların tespitleriyle karşılaştırılmıştır. Diğer araştırmacılar genel olarak, Osmanlı'da uygulamada dinin devlete meşruiyet sağladığından hareket ederek laikliğe dayanak sağlanamayacağını, Osmanlı'nın İslam devleti olarak kurulduğunu; Osmanlı'da aile, eğitim, ekonomi, hukuk ve yargı kurumlarının dine dayandığını belirtmişlerdir. Osmanlı'da dinselleşmenin çağdaşlaşmanın sonucu olmadığını; Berkes'in dinselleşmenin arttığını iddia ettiği dönemlerde dahi Osmanlı'da çağdaşlaşma ve sekülerleşme faaliyetlerinin devam ettiğini tespit etmişlerdir.