Türk müziğinde duygudurum analizi: Zirgüleli hicaz ve şedleri

Bu Çalışmada, Prof. Erol Deran'ın "Zirgüleli Hicaz Seyahatnamesi" isimli taksim konseri örnekleminde duygudurum analizi yapılmıştır. Zirgüleli Hicaz makamının beş şeddi vardır. Hicazkâr, Suzinak, Evcara, Suzidil ve Şedaraban. "Zirgüleli Hicaz Seyahatnamesi" taksim konseri bu beş makama geçiş icrasını kapsamaktadır. Modern psikoloji ve psikiyatri bilimlerinin özellikle son yüzyıldaki araştırmaları neticesinde duygudurumun tanımı yapılmış, duygunun oluşma süreçleri biyopsikososyal olarak gösterilmiştir. Sanatın duyguduruma, duygudurumun da sanata olan etkileri farklı kuramlarla açıklanmaya çalışılmıştır. Ancak bugüne kadar bu karşılıklı etkileşimin ortasında yer alan eserin, müzik türünün, makamın kendisine yönelik araştırma hemen hiç yoktur. Bir müzik türünün, makamın duyguduruma etkisi veya duygudurumun müzik türü, makama etkileri çalışılmış ancak müzik türünün, makamın kendiliğinin duygudurumunun ne olduğu ise hiç araştırılmamıştır. Makamları meydana getiren ses perdelerinin kendine has özellikleri, frekansları göz önünde bulundurulmuş, modern psikoloji ve psikiyatri analiz yöntemleri kullanılarak multi disipliner bir yaklaşım sürdürülmüştür. Bu çalışmada taksimler notaya alınmış ve geçki analizleri yapılmıştır. Analizlerde yapılan bölümlemeler geçki, çeşni ve icra tekniğine göre oluşturulmuştur. Üzerinde çalışılan grup daha önce herhangi bir psikolojik rahatsızlığı olmayan, müzik eğitimi almakta olan 30 gönüllü bireyden oluşmaktadır. Bu bireylere Hamilton Depresyon Ölçeği (HAM-D), SCL-90 Semptom Tarama Testi (SCL-90), Durumluk-Süreklilik Kaygı Ölçeği (STAI-I / II) ve Mizaç Karakter Envanteri (TCI) uygulanmıştır. Herhangi bir psikopatolojisi saptanmayan 30 gönüllü bireye dinleti öncesi ve sonrası Duygudurum Profili Ölçeği (DP) uygulanmıştır. Dinleti öncesi ve sonrası duygudurum profillerinin karşılaştırılması neticesinde; Evcara makamının ılımlı melankolik özellikler gösterdiği, Hicazkâr makamının huzurluluk içerdiği, Suzidil ve Suzinak makamlarının diğer makamlara göre daha nötr bir duyguduruma sahip olduğu, Şedaraban makamının ise orta düzeyde bir melankoliye sahip olduğu gözlenmiştir. Sonuç olarak, seçilen makamların yüzyıllar içerisinde kültürel ve sanatsal birikimlerinin yanı sıra, bireylerdeki duygudurumun dışavurumuna aracılık eden makamların kendilerinin de bir duyguduruma sahip olduğu söylenebilir. Anahtar kelimeler: Duygu, Duygudurum Profili, Makam.