Theses supervised by Prof. Dr. Celil Kiraz
11 theses · Bursa Uludağ Üni̇versi̇ty
Sa'lebî'nin el-Keşf ve'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân adlı eserinde Kur'ân'ı yorumlama yöntemi
Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhim es-Sa'lebî en-Neysâbûrî eş-Şâfiî, hicrî IV. asrın sonu ile V. asrın başında yaşamış meşhur müfessirlerden birisidir. Müfessir Sa'lebî'nin doğum tarihi hakkında kesin bir bilgi bulunmadığı, ancak kaynakların çoğunda İran'daki İslâm hilâfetinde önemli rol oynamış olan Horasan bölgesinin Nişâbûr şehrinde dünyaya geldiği zikredilmiştir. Müfessir, h. 427 (m. 1035) yılının Muharrem (Kasım/Aralık) ayında yine bu şehirde vefat etmiştir. Tefsirin mukaddime bölümünde de onlarca hocadan ilim tahsil ettiğini ifade eden müfessir; kendisinden sonra ün kazanmış ve aynı zamanda talebesi olan başta el-Vahidî olmak üzere birçok âlim de ondan ilim tahsilinde bulunmuşlardır. Zamanın önde geleni, mütedeyyin, sâdık, eşsiz sağlam nakli ile güvenilir gibi sıfatlarla tanımlanmış olan müfessir; başta tefsir, Kur'ân ilmi, lugat, kırâat, edebiyat, tarih vb. ilimlerde büyük şöhret kazanmıştır. Özellikle tefsir ilmine dair te'lif etmiş olduğu el-Keşf ve'l-Beyân fî (an) Tefsîri'l-Kur'ân adlı eseri, rivâyet tefsirleri arasında önemli bir konumda olup, daha sonraki dönemlerde tefsir kitapları yazanlar için müracaat kaynağı olmuştur. Bunun dışında birçok esere sahip olan yazarın bilinen en önemli eserlerinden biri de Kitâbul-Arâisi'l-Mecâlis fî Kısası'l-Enbiyâ'dır. Bu çalışmamızda Sa'lebî'nin tefsirindeki Kur'ân-ı yorumlama yöntemi esas alınmıştır. Çalışmamızın ilk bölümünde müfessirimizin yaşadığı asır, hayatı, ilmî kişiliği, hocaları, öğrencileri ve ilim dallarına göre yazmış olduğu eserleri hakkında bilgi verdik. İkinci bölümde müfessirin tefsirinde rivayet ve dirayet yönünü her açıdan incelemeye çalıştık. Üçüncü bölümde ise "Ulûmu'l-Kur'ân" yönünden değerlendirdik. Bu bölümleri yazarken belirlemiş olduğumuz konulara göre âyetleri seçmiş ve hakkındaki müfessirin görüşlerini aktararak zaman zaman uygun gördüğümüz yerlerde ise kendi görüşümüzü de ortaya koymaya gayret gösterdik. Bununla beraber başka kaynaklardan da faydalanmayı ihmal etmedik.
Kur'ân'da rüşd ve ğayy kavramları
Allâhu Teâlâ insanı en şerefli mahlûkat olarak yaratıp onu yeryüzünde halife tayin etmiştir. İnsanı diğer canlılardan ayıran ve üstün varlık olmasını sağlayacak olan akıl melekesini kendisine bahşetmiştir. Bu verdiği nimetlere karşılık olarak da onlardan kulluk görevlerini yaparak kendisine itaat edip Şeytan'dan ve Şeytan'ın hoşnut olacağı davranışlardan yüz çevirmelerini istemiştir. Nitekim bunun sonucunda da, insanın akıl ve basîret sonucunda doğruyu yanlıştan ayırarak kendi faydasını görüp ona tâbiî olması "rüşd" kavramı ile açıklanırken; Şeytan'ın, akılsızlığın ve cahilliğin peşine takılarak kişinin yanlış yola girip dalâlete düşmesi de "ğayy" kavramı ile açıklanmıştır. Bu çalışmada da detaylı olarak rüşd ve ğayy kavramları incelenmiştir. Tez; giriş, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın genel olarak konusuna, önemine, amacına, yöntemine ve kaynaklarına değinilmiştir. Birinci bölümde "rüşd" kavramının lügavî ve Kur'ânî tahlili yapılarak bu kavramın anlam sahası belirlenmeye çalışılmıştır. Kur'ânda bu kavramlarla yakın anlam taşıyan başka kavramlar verilerek "rüşd" kavramının kapsayıcılığı belirlenmiştir. İkinci bölümde de aynı yöntemle "ğayy" kavramının detaylı lügavî ve Kur'ânî tahlili yapılmıştır. Son bölümde ise "rüşd" ve "ğayy" kavramlarının diğer İslamî İlimlerdeki yeri belirlenerek bu kavramların sınırları belirlenmeye çalışılmıştır. Sonuç bölümünde de rüşd ve ğayy kavramlarının lügavî, Kur'ânî ve diğer İslam ilimlerindeki tahlili yapılmıştır.
Azerbaycanlı müfessir Ahmed Hâşimzâde'nin Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm isimli eserinde Kur'ân'ı yorumlama yöntemi
Bu çalışmada Ahmed Hâşimzâde'nin Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm isimli eserinde Kur'ân'ı yorumlama yöntemi değerlendirilmiştir. Tez çalışması giriş, üç bölüm ve sonuç kısmını ihtivâ etmektedir. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı, yöntem ve kaynakları zikredilmiş, ilâveten Hâşimzâde'nin hayatı, ilmî kimliği ve Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm eserinin genel özellikleri ve kaynakları hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde eser rivâyet tefsiri; Kur'ân'ın Kur'ân'la, Sünnet'le, Sahâbe ve Tâbiûn Kavilleriyle tefsiri yönünden ele alınmıştır. İkinci bölümde ise, dirâyet tefsiri; Hâşimzâde'nin kelâmî konulara, ahkâmî hükümlere yaklaşımı, bununla beraber tasavvufî görüşleri, ahlâkî ilkeleri îzâhı ve Arap dili yönünden değerlendirilmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise, Hâşimzâde'nin Kur'ân ilimlerine münâsebeti rivâyet, dirâyet ve dile dayanan Kur'ân ilimleri açısından tahlîl edilmiştir. Sonuç bölümündeyse, elde edilmiş tüm bilgiler kısa şekilde yorumlanmıştır.
Ibn Âşûr'un et-Tahrîr ve't-Tenvîr'inde münâsebet ilmi
Tez dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde İslam âlimi İbn Âşûr'un tanıtılması ve münâsebet ilminin tarifi bulunmaktadır. İbn Âşûr ve onun bırakmış olduğu eserleri ve kitapları hakkında bilgiler sunulmuştur. Bunun yanında tezin ana konusu olan tefsiriyle ilgili kapsamlı malumatlar zikredilmiştir. Yazarın tefsirinin başında zikretmiş olduğu mukaddimelere detaylı bir şekilde yoğunlaşılmış ve İbn Âşûr'un tefsirindeki metodu genel olarak ifade edilerek bu bölüm tamamlanmıştır. Birinci bölümün ikinci kısmında münâsebet ilminden bahsedilmiştir. Bu ilmin tanımı, bu ilmin ortaya çıkışı ve şu anki durumuyla ilgili bilgilerin zikredilmesi yanında âlimler arasında (tartışılan) bu ilmin problemleri dile getirilmiş ve bu ilme karşı çıkan ve tenkit edenler ile bu ilim taraftarlarının konumları ifade edilerek bunların görüşleri karşılaştırılmıştır. Daha sonra da münâsebet ilminin önemi, faydaları ve son olarak bu konuyla ilgili yazılmış önemli kitap isimleri açıklanmıştır. İkinci bölümün konusu ise İbn Âşûr'un "et-Tahrîr ve't-Tenvîr" isimli tefsirinde münâsebet ilmini ifade ederken takip ettiği metot ve kaidelerdir. Zira onun metodu tezin konusu hakkında bize fayda vermekte ve gelecek bölümleri anlama hususunda da okuyucuya kolaylık sağlamaktadır. Bu bölümde İbn Âşûr'un metodu gerek âyetler arasında ve gerekse sûreler arasında olsun münâsebetler karşısındaki konumu açıklanmıştır. Bu arada metodu hakkında başka noktalara da parmak basılmıştır. Üçüncü bölümde "et-Tahrîr ve't-Tenvîr" tefsirinden münâsebetlerle ilgili pratik örnekler verilmiştir. Kur'ân âyetleri ve sûrenin bölümleri arasındaki münâsebetler ile bu münâsebetlerin açıklanması ve müfessirlerin sözleri arasındaki mukayeseler ve de münâsebet konusunun izahları bulunmaktadır. Dördüncü ve son bölümde ise İbn Âşûr'un özgün ve uzman olduğu ve tefsirinde ifade ettiği münasebetlerden bahsedilmektedir. Bu münâsebetler de kıssalarda, fâsılalarda ve kasem ile kendisine kasem edilen arasındaki münâsebetler olmak üzere üç kısımdır. İşte bu kısımlar örnekler verilerek detaylı bir şekilde açıklanmıştır.
Ahmed b. Muhammed es-Sâvî ve Hâşiye Alâ Tefsîri'l-Celâleyn adlı eseri
Tez üç bölümü ihtiva etmektedir. İlk bölüm üç altbaşlıktan oluşmaktadır. İlk olarak Mahallî, Süyûtî ve Sâvî'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra kısaca Tefsir ilminde hâşiye geleneğinden bahsedilmiştir ve üçüncü alt başlık altında Sâvî'nin Hâşiye alâ Tefsiri'l-Celâleyn adlı eseri ve genel özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Tezin ikinci bölümünde Sâvî'nin hâşiyesindeki metodu rivayet ve dirâyet olmak üzere iki alt başlık halinde ortaya çıkarılmıştır. Rivayet kısmı: Kur'ân'ın Kur'ân'la, Sünnet'le, Sahâbe ve Tabiûn kavilleriyle tefsiri, İsrâiliyyât ve Araplar'ın âdetleri açısından değerlendirilmiştir. Dirâyet kısmı ise Arap dili, kelâmî, fıkhî, tasavvufî, ahlâkî, tarih ve siyer, teşrî tarihi, konulu ve bilimsel yönlerden incelenmiştir. Tezin üçüncü ve son bölümünde ise Sâvî'nin Hâşiye alâ Tefsiri'l-Celâleyn isimli eserinde zikrettiği Kur'ân ilimleri değerlendirilmiştir. Hâşiyesinde, otuzdan fazla bulunan Kur'ân ilimleri dört alt başlık altında incelenmiştir: İlk alt başlık Vahiy, Kur'ân Nüzûlü, Tertibi ve Kırâatı hakkında ilimleri ihtiva edip, ikincisinde Kur'ân'ın Lafzıyla İlgili İlimler, üçüncüsünde Kur'ân'ın anlamıyla ilgili ilimler ve dördüncüsünde Tarih İçerikli İlimler değerlendirilmiştir. Anahtar Sözcükler: Tefsir, Sâvî, Mahallî, Süyûtî, Celâleyn, Hâşiye
Zâriyât sûresi tefsiri
Kur'ân-ı Kerîm'de 51. Sûre olarak Zâriyât Sûresi, 60 âyetten oluşan sûre olmasına rağman içerdiği konular çok kapsamlı olarak görülmüştür. Bu tezde, Zâriyât Sûresi Tefsiri araştırılmaya çalışılmıştır. Araştırma, giriş, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır.
Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ında Müşkilü'l-Kur'ân
Araştırmamız giriş ve üç bölümden meydana gelmektedir. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, önemi, amacı, takip edilecek metodu ve kaynakları üzerinde bilgiler verilmektedir. Birinci bölüm iki kısımdan oluşmaktadır ki birinci kısımda müfessir Zemahşerî'nin hayatı ile ilgili özet niteliğinde bilgiler yer almaktadır. İkinci kısmın konusu, Müşkilü'l-Kur'ân'ın tanımı, mahiyeti, tarihi süreci ve bu konularda Zemahşerî'nin yaklaşımıdır. İkinci bölümün ana başlığı, "Âyetler Arasında Tenâkuz Vehminden Ortaya Çıkan Müşkiller" şeklinde olup, bu bölümde ilk bakışta bir âyeti başka bir âyetle, bir âyetin kendi içinde, bir grup âyetin başka bir grup âyetle, âyetin ilk bakışta vâkıa ile, akıl ile nakil arasında gibi görünen âyet-i kerîmelerdeki müşkiller ve ilgili işkâllerin halli üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümün konusu Kur'ân'ın edebî bir kitap oluşu ile ters gibi görünen âyetlerdeki müşkillerdir. Kur'ân'ın birçok yönden edebî bir kitap oluşu yüce Allah tarafından bildirildiği halde bazı âyet-i kerîmelerde buna muhâlif olduğu izlenimi veren durumlar dikkat çekmektedir. Dolayısıyla bu bölümde bunların izâle şekli ve gerçek boyutu beyan edilmiştir.
Kur'ân'da nikâh ve talâk kavramları
Kur'ân-ı Kerîm'de ayrıntılı bir şekilde anlatılan konuların başında nikâh ve talâk bahisleri gelir. Çalışmamızda ağırlıklı olarak bu konunun Kur'ân'da nasıl ele alındığı tetkik edilecektir Çünkü Kur'ân, insanın maddî ve manevî ihtiyaçlarının keyfiyetini en bâriz bir şekilde ortaya koyar. Örnek olarak sunduğu geçmiş kavimlerin yaptıklarından ibret alınmasını bekler. Giriş bölümünde nikâh ve talâk kavramlarının etimolojik tahlili ve bu konuyla ilişkin bazı kavramlar ele alınacaktır. Birinci bölümde ise Kur'ân-ı Kerîm'de nikâhtan nasıl bahsedildiğine, daha çok hangi yönlerine önem verildiğine, adı geçen bazı peygamberlerin hayatındaki evlilik kıssalarına ve özel olarak Hz. Muhammed (s.a.v.)'in evliliklerine değinilecektir. Daha sonra zaruret halinde talâkın mubah kılınmasıyla birlikte, talâkta nasıl bir yöntem izlendiği de açıklanacaktır. İkinci bölümde nikâh ve talâka dair âyetlerin tefsirine yer verilecektir. Bu bölümde ayetlerin sıralanması fıkhî tasnife göre olacaktır. İlgili ayetleri fıkhî tasnife göre incelediğimiz için, bu çalışmamız konulu tefsir çalışmasına örnek teşkil eder. Bundan dolayı konulu tefsir metodundan faydalanılacaktır. Konu ile ilgili farklı sûrelerdeki ayetler bir araya getirmek suretiyle sunulacaktır. Anahtar Sözcükler: Nikâh, Talâk, Peygamberlerin Sünneti, Hz. Muhammed (s.a.v)'in Evlilikleri
İmâm Beğavî'de İsmetü'l-Enbiyâ
Kişinin günahlardan korunmuş olduğunu ifade eden İsmet sıfatı, peygamberlerin sıfatları arasında en tartışmalı olanıdır. Bu sıfatın varlığı hakkında tartışmalar olduğu gibi, kapsamı ve mahiyeti hakkında da birçok tartışma vardır. İsmet ile irade arasındaki ilişki, İsmet'in başlangıç zamanı ve ne tür günahları kapsadığı, peygamberlerin Kur'ân'da zikredilen hatalarının İsmet sıfatıyla bağdaşmaması, tefsîr kitaplarında nakledilen İsmet'e muğayir İsrâilî hikayelerin varlığı vb. meseleler tartışmanın temel konularını oluşturmaktadır. Bu tartışmaların bir kısmı akli çıkarımlar neticesinde ortaya çıkarken, büyük bir kısmı da İsmet anlayışının Kur'ân ile bağdaştırılma çabası neticesinde ortaya çıkmıştır. Peygamberlerin Kur'ân'da zikredilen hataları, İsmet anlayışının oluşumunda referans olarak kullanılmak yerine, aklî çıkarımlar neticesinde ortaya konulan İsmet anlayışına uygun hale getirilmeye çalışılmıştır. Sonuçta İsmet sıfatıyla alakalı birçok çelişki ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada İsmet sıfatıyla ilgili bahsettiğimiz tartışmalar ortaya konularak, bu sıfatın, bir rivâyet tefsîri olan İmam Beğavî'nin tefsîrine yansıması ele alınmıştır. Anahtar Sözcükler: Peygamber, İsmet, Masumiyet, İrade, Beğavî, Meâlimu't-Tenzîl
Kamer sûresi tefsiri ve sûre ışığında kıyâmet ve helâk edilen kavimler
Kur'ân-ı Kerîm'in 54. sûresi olan Kamer sûresi, Mekke döneminde inmiştir ve 55 âyetten oluşmaktadır. Bu tezde, Kamer sûresinin tefsiri, onda geçen kıyâmet tasvirleri ve helâk edilen kavimler araştırılmaya çalışılmıştır. Araştırmamız üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Kamer sûresi hakkında genel bilgilere yer verilmeye çalışılmıştır. Bu açıklamalar yapılırken Kur'ân-ı Kerîm başta olmak üzere sûre ile ilgili bilgi veren diğer kaynaklara da başvurulmuştur. İkinci bölümde sûrede bulunan bazı kelime ve ıstılahlar izah edilmeye gayret edilmiştir. Ayrıca dirâyet ve rivâyet tefsirlerine ve konuyla ilgili mevcut olan diğer kaynaklara dayanarak sûrenin tefsiri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise sûrede yer alan kıyâmet tasvirleri ve helâk edilen kavimler ile ilgili ikinci bölümden elde edilen bilgiler çerçevesinde ve Kur'ân-ı Kerîm'in diğer sûrelerinden faydalanılarak konu izah edilmeye çalışılmıştır.
Kur'an'da kudret kavramı ve Allah'ın kudreti
Kâinâtın yaratılışındaki nizâmı teemmül ettiğimizde onun arkasında çok ince prensipleri olan ve yegâne kudrete sahip olan bir ilâh profili buluruz. Bu ilâhın kudreti, önce gökyüzünün ve içindeki gök cisimlerini yaratmasında, daha sonra yeryüzünün ve içindeki coğrafya, bitki, hayvan ve insanı yaratmasında tezâhür etmektedir. Bu yaratılış evresi gerçekleştikten sonra, Allah Teâlâ'nın yarattığı bu varlıkları başıboş bırakmayıp yürütmesi, yönetmesi ve dünyanın sonunda yok etmesi, yaratmanın devamı sayılan kudretin başka bir tezahürü sayılır. Tez iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, kudret kelimesinin lüğavi ve terim anlamları, Kur'ân'da geçen eş ve zıt anlamları, türevleri ve takdîr kavramıyla ilişkisi olmak üzere kavramsal boyutu incelenmiştir. İkinci bölümde, Allah'ın kudret sıfatının, O'nun ilah ve rab, yaratıcı, mâlik, rezzâk, yönetici, kahhâr vb. sıfatlarıyla ilgisi ve tezâhürü, çeşitli tefsir kaynaklarından ve ilgili diğer kaynaklardan hareketle incelenmiştir.