Theses supervised by Prof. Dr. Hatice Şahin
19 theses · Bursa Uludağ Üni̇versi̇ty
Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde bitki adlarının karşılaştırılması
Yüksek lisans tezi dört bölümden oluşmaktadır. Tezin amacı, Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki bitki adlarını yapı ve anlam bakımından karşılaştırarak benzerliklerinin veya farklılıklarının olup olmadığını tespit etmektir. Çalışmanın birinci bölümünde bitki adı bilimi, bitki adları ve onlarla ilgili adlandırmalar, çalışmalar, güçlükler hakkında genel bilgilere yer verilmiştir. İkinci bölümde Latince karşılıkları ile beraber iki dile ait olan sözlüklerden taranıp elde edilen verilerden bir tablo oluşturulmuştur. Ayrıca Azerbaycan Türkçesindeki bitki adları yapı bakımından sınıflandırılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde fonetik, morfolojik ve semantik açıdan bitki adlarının değerlendirilmesi yer almıştır. Son bölümde Latince karşılığı ile birlikte bitki adları sözlüğü verilmiştir.
Süleymān-nāme (39. cilt) (Giriş-metin-dil incelemesi-dizin-tıpkıbasım)
Türkçenin tarihî seyri içerisinde önemli bir yeri olan, Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine geçiş özellikleri gösteren XV. yüzyılın ikinci yarısı ile XVI. yüzyılın ilk yarısını sağlıklı bir şekilde değerlendirebilmek için çalışmaya değer bulduğumuz eser Firdevsî-i Rûmî'nin Süleymân-nâme'sinin 39. cildidir. Eser, Manisa İl Halk Kütüphanesi, Akhisar Zeynelzade Koleksiyonu, 45 Ak Ze 226 olarak kayıtlı olup içerisinde toplam altı cilt (37 - 42) vardır. Bunun yanı sıra eserin Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine Kitaplığı 1529 numarada kayıtlı 37 - 42. ciltleri içeren bir nüshası daha mevcuttur. Metnin çeviriyazısını yaparken eski harfli metinler üzerine yapılan çalışmalardan ve sözlüklerden faydalanılmıştır. Arap harfli orijinal metinden Latin harflerine aktarılan metnin dizini Cibakaya programı yardımıyla oluşturulmuş, kelime ve kelime gruplarının öncelikli olarak bağlamdaki anlamları verilmiştir. Dizin oluşturulduktan sonra metin üzerinde dil incelemesi yapılmış; metnin imla, fonetik ve morfolojik özellikleri tablolar hâlinde gösterilmiştir. Giriş bölümünde Firdevsî'nin hayatı ve eserleri, özellikle Süleymân-nâme'nin diğer ciltleri ve 39. cilt üzerinde ayrıntılı bilgi verilip metinde anlatılan olayların geniş bir özeti yapılmıştır. Daha sonra çalışmanın tıpkıbasım bölümü hazırlanmıştır. Yapılan çalışma ile eserin dil hususiyetleri ve söz varlığı bakımından Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine geçiş özellikleri gösterdiği tespit edilmiştir.
GE5299 numaralı Bursa Cöngü (Giriş-dil incelemesi-metin-dizin)
Bu tez çalışması, Klasik Osmanlı Türkçesi döneminden Türkiye Türkçesine geçiş aşaması olan 19. yüzyıl dil özelliklerinin ve imla-telaffuz ilişkisinin belirlenmesi amacıyla hazırlanmıştır. Böyle bir çalışmayla 19. yüzyılın dil özellikleri ve buna bağlı olarak yapılan imla-telaffuz ilişkisi incelemeleri, telaffuz özelliklerinin imlaya büyük oranda yansıdığı cönk metni üzerinden takip edilmiştir. Bu çalışmanın malzemesini Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi'nde kayıtlı bulunan GE5299 numarasıyla kayıtlı Bursa cöngü oluşturmaktadır. Çalışmaya öncelikle bu metnin çeviri yazısı yapılarak başlanmıştır. Daha sonra söz varlığının ortaya konabilmesi için Dizin hazırlanmıştır. Bu dizinde alfabetik olarak dizilen kelimeler ve/veya ibareler biçimsel, anlamsal ve gramatikal özelliklerine göre verilmiştir. 19. yüzyılda imla-telaffuz ilişkisini belirlemek amacıyla da "Cönklerin Söz Varlığı ve İmla-Telaffuz İlişkisi Üzerine Değerlendirmeler" bölümünde incelenen cönk metninde yer alan ve özellikle özgün biçimlerinden veya genel yazım eğilimlerinden farklı yazılan kimi kelimeler ve eklerin imlası üzerinde durulmuştur. Sonuç bölümünde ise, elde edilen bulgulara yer verilmiş ve genel bazı değerlendirmeler yapılmıştır.
Balıkesirli Râsih Ahmed Bey-Bülgatü'l-Ahbâb (metin-dil incelemesi-sözlük)
17. yüzyılda Balıkesir'de doğan Râsih Ahmed Bey, Balıkesir'in önemli ailelerinden birine mensup olması dolayısıyla Ahmed Bey adıyla, dönemin eserlerinde ise Râsih adıyla anılmıştır. Eserinde verdiği sarayın teşkilat yapılanmasına dair bilgilerden şairin sarayda bulunduğu ve devlet hizmetinde görev aldığı anlaşılmaktadır. Ölüm yeri ile ilgili kimi kaynaklarda tezkirelere dayanarak Tekirdağ denmektedir; ancak mezarı Balıkesir'de Zağanos Paşa aile mezarlığındadır. Tezkirelerde Sofyalı Râsih'le sık sık karıştırılan Râsih, üstine redifli gazeliyle meşhur olmuş, bu ünü günümüze kadar ulaşmıştır. Çalışmamızın konusunu oluşturan Bülgatü'l-Ahbâb, mensur ve yer yer manzum tarzda yazılmış, çok çeşitli konulardan bahseden telif bir eserdir. 18. yüzyılın ilk yarısında yazıldığını tahmin ettiğimiz eser saray teşkilatı, Osmanlı tebaası, adabımuaşeret, yeme-içme adabı, konuşma adabı, halk hikâyeleri, halk inanışları, efsaneler, korku hikâyeleri (cin, cadı, Karakoncolos, Çarşamba Karısı, vampir vs.), dini ayinler, şarap yapımı, tütün, Anadolu ağızlarından örnekler, ev eğlenceleri gibi çok çeşitli konuların anlatıldığı bir eserdir. Metinde geçen gerek Râsih'e ait gerekse başka şairlere ait beyitler, bu esere aynı zamanda bir mecmua özelliği de kazandırmaktadır. Bülgatü'l-Ahbâb'ın mevcut nüshaları arasında müstensih hataları bakımından en okunabilir nüsha olması dolayısıyla İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY01491 numarada kayıtlı olan eser seçilmiştir. Kimi yerlerde yanlışlıkları gidermek için IUNEK TY3284 nüshasına başvurulmuştur. Metnin çeviri yazısı yapıldıktan sonra dil özellikleri verilmiş, sözlük-dizini ve özel adlar dizini oluşturulmuştur.
Envârü᾿l-Âşıkîn'in Pertev Paşa nüshası (264b-396b) (Giriş, ses bilgisi, metin, dizin, tıpkıbasım örnekleri)
Eski Anadolu Türkçesi döneminde Ahmed-i Bîcân tarafından XV. yüzyılın ilk yarısında kaleme alınan Envârü'l-Âşıkîn adlı eser, Türk dilinin eserin yazıldığı dönemdeki özelliklerini yansıtması nedeniyle Eski Anadolu Türkçesi alanındaki çalışmalara da katkı sunmak adına tez konusu olarak seçilmiştir. Tez çalışmamızda eserin bilinen en eski nüshası olan Pertev Paşa nüshasının 264b-396b varakları esas alınmıştır. Pertev Paşa nüshası İstanbul Süleymaniye Kütüphane'sinde bulunmakla beraber yazıldığı dönemden bu zamana kadar halk tarafından çokça okunan Envârü'l-Âşıkîn adlı eserin muhtelif yerlerde çok sayıda yazma nüshası bulunmaktadır. Tez çalışması temelde beş ana bölümden oluşmaktadır. Bunlar: Giriş, Ses Bilgisi, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım Örnekleri'dir. Çalışmanın ilk bölümünde Eski Anadolu Türkçesi, Envârü'l-Âşıkîn ve eserin yazarı Ahmed-i Bîcân hakkında genel bilgiler verilmiştir. Ses Bilgisi bölümünde çalışmaya konu olan varaklar arasında kalan bölümdeki ses hadiseleri incelenmiştir. Metin kısmında metnin bilinen en eski nüshası olan Pertev Paşa nüshasının 264b-396b varakları arasında kalan kısmın transkripsiyonlu metni verilmiştir. Çalışmanın Dizin bölümünde metnin gramatiksel dizini verilmiş olup son bölümünde ise Pertev Paşa nüshasından tıpkıbasım örnekleri sunulmuştur.
Çanakkale ili yerli ağızları (İnceleme-metinler-sözlük)
Bu tezde, şu ana kadar üzerinde müstakil bir çalışma yapılmamış olan Çanakkale ilinin yerli ağızları ele alınmaktadır. Tez; inceleme, metinler ve sözlük olmak üzere üç temel bölümden oluşmaktadır. Tezin girişinde, Çanakkale ilinin tarihî, coğrafi ve demografik özelliklerinden ve etnik yapısından bahsedilmiştir. "İnceleme" bölümünde, Çanakkale ili yerli ağızlarının ses ve şekil bilgisi özellikleri, derleme metinlerinden alınan örneklerle desteklenerek incelenmiştir. "Metinler" bölümünde, yapılan derlemelerin çeviri yazıya aktarılmış şekilleri bulunmaktadır. "Sözlük" bölümünde ise ilin yerli ağızlarını yansıttığı düşünülen, bilinmesi veya çağrışım yoluyla çıkarılması zor olabilecek sözcüklere yer verilmiştir. Çalışmanın son bölümü olan kaynakça bölümünde ise tezi hazırlarken yararlanılan kaynak eserlerin künyeleri yer almaktadır. Bu çalışmayla Türkiye'deki ağız çalışmalarına önemli bir katkı sağlanması ve bu alandaki önemli bir eksikliğin giderilmesi amaçlanmaktadır.
Envârü'l-Âşıkîn'in Pertev Paşa nüshası (133A-264A) (Giriş, şekil bilgisi, metin, dizin, tıpkıbasım örnekleri)
Oğuz Türkçesi yazı dilinin gelişimini daha iyi anlayabilmek amacıyla incelemiş olduğumuz Envârü'l-Âşıkîn, 855 (hicri) yılı Muharrem ayının birinde yani miladi olarak 3 Şubat 1451 yılında Yazıcıoğlu Ahmed-i Bîcân tarafından nesir türünde istinsah edilmiş dini bir eserdir. Eski Anadolu Türkçesi devrinde kaleme alınmış ve o devrin dil özelliklerini taşıyan bir eser olan Envârü'l-Âşıkîn'in çeşitli kütüphanelerde pek çok nüshası bulunmaktadır. Eserin bilinen en eski tarihli nüshası Pertev Paşa nüshasıdır. Çalışmamıza konu olan bu nüsha, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi'nin Pertev Paşa bölümünde, 00229M demirbaş numarasıyla yer almaktadır. 397 varaktan oluşan nüshada, metin çerçeve içerisinde yalnızca ayetler, hadisler, dualar ve bölüm adları kırmızı olmak üzere siyah mürekkep kullanılarak harekeli nesih ile yazılmıştır. Satır sayısı genellikle 15 olmakla birlikte kimi sayfalarda 16, 17 satıra kadar çıktığı görülmektedir. Nüshanın 396b varağında, eserin Pîri bin Ali bin Posal (?) tarafından 918 (hicri) yılında Rebiü'l-evvel ayının ortasında salı günü (Haziran 1512) istinsah edildiğine dair bir kayıt bulunmaktadır. "Giriş", "Şekil Bilgisi", "Metin", "Dizin" ve "Tıpkıbasım Örnekleri" olmak üzere beş bölümden oluşan çalışmanın "Giriş" bölümünde, Envârü'l-Âşıkîn'in yazılmış olduğu Eski Anadolu Türkçesi dönemi, Envârü'l-Âşıkîn'in muhtevası, nüshaları ve eserin müellifi olan Yazıcıoğlu Ahmed-i Bîcân hakkında bilgiler verilmiştir. "Şekil Bilgisi" bölümünde yapım ekleri, çekim ekleri, zamirler, sıfatlar, zarflar ve edatlar örneklendirilerek açıklanmıştır. "Metin" bölümünde, Envârü'l-Âşıkîn'in Pertev Paşa nüshasının 133a-264a varakları arasında yer alan kısmın çeviri yazılı metni ortaya konulmuştur. "Dizin" bölümünde, "TürkSözDiz v.3.2" dizin hazırlama programı kullanılmıştır. Eski Anadolu Türkçesi dönemi söz varlığına katkı sağlamak amacıyla hazırlanan dizinde yer alan sözcükler, alfabetik bir şekilde sıralanmış ve sözcüklerin metin içerisindeki kullanımlarına dikkat edilerek anlamları ve hangi dile ait oldukları yazılmıştır. "Tıpkıbasım Örnekleri" bölümünde, Envârü'l-Âşıkîn'in Pertev Paşa nüshasından bazı kısımların tıpkıbasım pozlarına yer verilmiştir. Çalışmanın sonunda; sonuç bölümüne ve çalışmada kullanılan kaynaklara yer verilmiştir.
William Seaman'in İncil tercümesi (inceleme-metin-dizin)
Semavi dinler ortaya çıktığından beri misyonerlik faaliyetleri her dönemde yapılmıştır. Hristiyanların, tarihte, özellikle müslüman devletler arasında bu faaliyetleri olduğu bilinmektedir. William Seaman'ın 1666 tarihinde bastırdığı ve aynı zamanda basılmış ilk Türkçe incil olan bu eser bu amaçla yazılmıştır. Bu eserin Türk dili tarihi açısından önemi bu tezde incelenmiştir. Giriş bölümünde Hristiyanlik, incil, Hz.İsa'nın hayatı gibi konulara değinilmiştir. Metin bölümünde eserin çeviriyazısı yapılmış olup inceleme kısmında ses ve şekil bilgisi özelliklerine vurgu yapılmıştır. Son olarak gramatikal dizin hazırlanmıştır.
Moğolca atasözleriyle Türkiye Türkçesi atasözlerinin karşılaştırılması
Bu çalışmada Metin Yurtbaşı'nın 'Sınıflandırılmış Atasözleri Sözlüğü' ve Moğolca atasözleri için Zayabaatar.D, Ş.Çoimaa'ların Mongol züir tsetsen ügiin gurvan myangan deej' sözlükleri esas kaynak olarak, ihtiyaç duyuldukça diğer atasözleri çalışmaları da dikkate alınarak tarama yoluyla Moğolcada ve Türkiye Türkçesinde kullanılan atasözleri karşılaştırılmıştır. Ortaklık gösteren atasözleri, biçim ve anlam açısından üç ayrı başlık altında incelenmiştir. Hem biçim hem anlam yönünden benzer, biçim yönünden kısmen benzer, anlam yönünden aynı, biçim yönünden farklı, anlamı aynı olan atasözleri tespit edilmiştir. Tespit edilen atasözlerindeki ortaklıklar, Türk ve Moğol halklarının ortaklığını vurgulayacaktır. Anahtar kelimeler: Atasözü, Moğolca Atasözleri, Türkiye Türkçesi Atasözleri, Türkçe, Moğolca
TDK Türkçe sözlükte halk ağzından alınan madde başları
Yüksek Lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlükte Halk ağzından alınan madde başları incelenmiştir. Türkçe Sözlükte Halk ağzından alındığı belirtilen kelimelerin Derleme Sözlüğü ve Bölge Ağız Sözlüklerinden kontrol edilerek hangi bölgelerde ve ne sıklıkta kullanıldığını tespit etmek; bu şekilde nitelendirilen kelimelerin edebi dilde ve standart dilde kullanılıp kullanılmadığını kontrol ederek bu kısaltmaların kullanımının kaldırılması yada devam ettirilmesi yönünde görüş bildirmek tezin amacını oluşturur.Çalışma Giriş, İnceleme, Sonuç ve Kaynakça bölümlerinden oluşmaktadır. Çalışmanın Giriş bölümünde sözlük tanım ve tabirleri, sözlük bilimi (Leksikografi), Türkçe Sözlük çalışmalarının tarihi, sözlük sınıflandırmaları ve sözlük düzenleme yöntemleri hakkında gerekli açıklama ve çalışmalara yer verilmiştir. İnceleme bölümünde Güncel Türkçe Sözlükte Halk ağzından alınan madde başlarının sırasıyla Derleme Sözlüğü, Bölge Ağız Sözlükleri, Sevan Nişanyan'ın Etimolojik Türkçe Sözlüğü, Tuncer Gülensoy'un Türkiye Türkçesindeki Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü ve yazı dilindeki kullanımları ortaya konmaya çalışılmıştır. Sonuç bölümünde ise incelemede açıklanılan veriler doğrultusunda metin örneklerinde yani yazı dilinde veya edebi dilde kullanımı 10 örnekten fazlaysa halk ağzından alınan madde başlarındaki hlk kısaltmasının kaldırılması, 10 örnekten azsa kaldırılmaması, devam ettirilmesi yönünde öneriler sunulmuş ve sonuç maddeleri sıralanmıştır. Kaynakça bölümünde bu çalışma oluşturulurken başvurulan kaynaklara yer verilmiştir.
Muḥammed bin Hüseyin Er-Revanî'nin Hilyetü'l-Mülūk adlı eseri (İnceleme-metin-dizin)
Türk yazı dilinin 17. yüzyıldaki tarihî gelişimini daha sağlıklı bir şekilde ortaya koyabilmek amacıyla üzerinde çalışmaya değer bulduğumuz Ḥilyetü'l-Mülūk adlı eser, Klasik Osmanlı Türkçesi döneminde nesir türünde yazılmış bir siyasetnamedir. Ḥilyetü'l- Mülūk, İranlı Seyyid Ali Hemedānî'nin Zâhiretü'l-Mülûk adlı eserinin mütercim Muhammed bin Hüseyin Er-Revanî tarafından Sultan İbrahim adına tercümesi yapılmış, 07 Kasım 1642 tarihli, yarıya yakını telif bir eserdir. Eserin tek nüshası, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinin Hazine bölümünde 360 numarada kayıtlıdır. 201 varaktan oluşan eser, nesih hattıyla yazılmış olup her varakta 19 satır bulunmaktadır. 47b-48b ve 75b-90b aralığında bulunan toplam 18 varakta derkenarlar yoğun bir şekilde kullanılmıştır. Metin harekesizdir; fakat genellikle ayet ve hadislerde hareke kullanılmıştır. Eser, ikisi mütercime ait olmak üzere toplam 12 bābdan meydana gelmektedir. 75a'ya kadar olan bölüm, mütercimin tercümesine ekleme yaptığı ilk 2 bābın olduğu bölümdür. Eklenen bābların oldukça hacimli olması ve tercümeye farklı bir isim verilmesi, eserin telif/tercüme bir eser olduğunu göstermektedir. Mütercimin bu maksatla eserin özgününden farklı olarak Ḥilyetü'l-Mülūk adını vermeyi uygun bulduğu değerlendirilmektedir. Ḥilyetü'l-Mülūk üzerine yaptığımız çalışmanın giriş bölümünde; Seyyid Ali Hemedānî ve Muhammed bin Hüseyin'in hayatları hakkında bilgi verilerek çalışmanın konusu ve amacı, eserin künyesi, muhtevası, Türk tarihi ve edebiyatı açısından yeri ve önemi, eserin hazırlanmasında kullanılan yöntem hakkında bilgiler verilmiştir. 17. yüzyıl Türkçesinin daha iyi bir şekilde ortaya konulabilmesine katkı sağlamak amacıyla eserin imlası, ses ve yapı bilgisi incelenmiştir. İmla bölümünde öncelikle, eserdeki ünlülerin ve ünsüzlerin başta, ortada ve sonda nasıl yazıldıkları belirtilmiştir. Ayrıca ünsüzlerin kalın ve ince sıraya göre yazılışları gösterilmiştir. Ses bilgisi bölümünde, ünlü-ünsüz uyumlarına ve fonetik hadiselere yer verilmiştir. Biçim bilgisi başlığı altında ise yapım ekleri, çekim ekleri, sıfatlar, zamirler, zarflar ve edatlar örneklendirilmeye çalışılmıştır. Metin bölümünde Ḥilyetü'l-Mülūk'un çeviri yazılı metni verilmiştir. Dizin bölümünde, "TürkSözDiz" 2.1 dizin programından yararlanılarak metindeki kelimelerin alfabetik sıraya göre dizini oluşturulmuştur. Eserin söz varlığını ortaya koymak ve 17. yüzyıl Türkçesinin söz varlığına katkı sağlamak için yaklaşık olarak 8382 madde başlı söz dizini hazırlanmıştır. Dizindeki kelimelerin hepsi, metindeki sayfa ve satır numarası ile numaralandırılmış ve metne bağlı kalınarak anlamları verilmiştir. Dizin bölümünden sonra kişi adları dizini de oluşturulmuştur. Eserin sonunda; sonuç bölümüyle birlikte, çalışmada başvurulan kaynaklara, eklere ve öz geçmişe yer verilmiştir.
Hasan Bedreddin ve Küçük Kamus-ı Fransevi
XVI. yüzyılda siyasi olarak yakınlaşan Türk ve Fransız ilişkileri, daha sonra özellikle "kapitülasyonlar"la büyük gelişme göstermiştir. Sanayileşen Avrupa'ya yetişmeye çalışan Osmanlı Devleti Fransa'yı XIX. yüzyılda referans almıştır. XVIII. yüzyılda başlayan, XIX. yüzyılda ivme kazanan ve XX. yüzyılda devam eden Türkiye'nin Batılılaşma serüveninde imparatorluğun Avrupa'ya açılan kapısı hep Fransızca olmuştur. Osmanlı'nın Batı'ya açılmasını sağlayan Fransızcanın öğretiminde ilk başlarda Türk coğrafyasında yaşayan yabancılar eserler vermişken zamanla Türk entelektüelleri de sözlükler, gramerler, konuşma kitapları yazmışlardır. Arap harfli Osmanlı Türkçesi alfabesiyle yazılan son Fransızca-Türkçe eser olan Küçük Kamus-ı Fransevi, 50000 kelimeye sahip 1928 yılındaki Fransızca-Türkçe söz varlığını yazarının perspektifinden veren bir sözlüktür.
Envârü'l-Âşıkîn'in Pertev Paşa nüshası (1b-132b) (Giriş, imla özellikleri, metin, dizin, tıpkıbasım örnekleri)
Giriş, İmla Özellikleri, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım Örnekleri olmak üzere beş ana bölümden oluşan bu tez çalışması; XV. yüzyılın ikinci yarısında Ahmed-i Bîcân tarafından yazılan Envârü'l-Âşıkîn'in, XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde kopya edilen, istinsah tarihi belirli en eski nüshası olan Pertev Paşa nüshasının 1b-132b varaklarını esas almaktadır. Çalışmanın ilk bölümü olan Giriş bölümünde, amaç ve yöntem hakkında bilgi verildikten sonra, Eski Anadolu Türkçesinin yazılı dil hâline gelme süreci, Ahmed-i Bîcân'ın hayatı, ailesi, eserleri, Envârü'l-Âşıkîn'in yazılış yeri, yazılış tarihi, konusu gibi meseleler ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümü olan İmla Özellikleri bölümünde, Pertev Paşa nüshasındaki Arapça ve Farsça sözcüklerin imlası, Arapça ve Farsça tamlamaların imlası, Türkçe sözcüklerin, ünlü ve ünsüzlerin imlası, hemzenin Türkçe sözcüklerde kullanımı gibi konulara değinilmiş olup müstensihin hem alıntı sözcüklerdeki hem de Türkçe sözcüklerdeki tutumu detaylı olarak ele alınmaya çalışılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümü olan Metin bölümünde, eserin istinsah tarihi belirli en eski nüshası olan Pertev Paşa nüshasının transkripsiyonlu metni verilmiş, birkaç istisna dışında müstensihin kullanımlarına müdahale edilmemiştir. Çalışmanın dördüncü bölümü olan Dizin bölümünde metnin gramatiksel dizini oluşturulmuş, son bölüm olan Tıpkıbasım Örnekleri bölümünde ise Pertev Paşa nüshasından örnek pozlar sunulmuştur.
Kutadgu Bilig'in sıklık sözlüğü
Kutadgu Bilig İslam'ı kabul eden Türk milletinin ilk edebi eseridir. Bu çalışma Kutadgu Bilig üzerinde yapılan bir dil incelemesidir. Yusuf Has Hacip'in Karahanlı Türkçesi ile yazdığı bu eserin kelime hazinesi kullanım sıklığı açısından incelenmiştir. Bu çalışmada, eser üzerinde öncü ve değerli çalışmalar yapan Reşit Rahmeti ARAT'ın yayımladığı Metin I, Çeviri II, İndeks III, yayınları esas alınarak harf, hece ve sözcük sıklıkları çeşitli yönlerden analiz edilmiştir. Çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde eser tanıtılmıştır. Bu bölümde şiir, şair ve devir hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde çalışmanın metodu ile ilgili bilgi verilmekte ve sözlük kullanım kılavuzu bulunmaktadır. Üçüncü bölümde ise sıkıştırılmış gramatikal indeksi yapılan eserin sözlüğü bulunmaktadır. Yine bu bölümde sözcüklerin sıralı ve tersten sıralı sıklıkları, harf ve hece sıklıkları, hece ve sözcük tipi sıklıkları, isim ve fiil sıklıkları listelenmiştir. Son olarak bulgular başlığı altında yapılan analizlerden elde edilen veriler değerlendirilmiş, sonuç kısmında ise çalışmanın bütünü hakkında bilgi verilmiştir. Bu çalışmanın Kutadgu Bilig ile ilgili çalışmalara katkı sunacağını, Türk dili ve edebiyatı alanında yapılacak çalışmalara kaynaklık edeceğini düşünmekteyiz.
Şemseddin Sami, Kamus-ı Arabi
Türk sözlükçülüğünün modernleşmesinde önemli rol üstlenen Şemseddin Sami, bu alandaki reformcu anlayışı ve savunduğu düşünceleri hem teorik olarak yazdığı çeşitli makalelerde sunmuş hem de hazırladığı sözlüklerde uygulamıştır. Şemseddin Sami'nin hazırladığı Kamus-ı Fransevî, Kamus-ı Arabî ve Kamus-ı Türkî gibi iki dilli ve tek dilli sözlükler sözlükçülük alanındaki yenilikçi anlayışın en önemli ürünlerindendir. Şemseddin Sami'nin yenilikçi anlayışının yansımaları sadece Türkçeden Türkçeye tek dilli sözlüklerde değil Arapçadan Türkçeye iki dilli sözlüklerde de görülmektedir. Bu sözlüklerde sistemsellik ve erişilebilirlik özelliklerinin olması gerektiğini dile getirmiş ve bu anlayışı Kamus-ı Arabî'de uygulamıştır. Kamus-ı Arabî, Kamus-ı Türkî'de olduğu gibi bu alanda getirdiği yeniliklerle Arapça-Türkçe sözlükçülük çalışmalarında bir dönüm noktasını oluşturmaktadır. Bu sözlükte uygulanan ve Şemseddin Sami'nin tarz-ı cedit olarak nitelendirdiği sistem, modern sözlük bilimi kriterlerine büyük ölçüde uymaktadır. Bu açıdan Kamus-ı Arabî tamamlanmamış olmasına rağmen modern sözlükçülük anlayışıyla yazılan ilk Arapça-Türkçe sözlük olarak kabul edilebilir. Bu çalışmada Şemseddin Sami'nin sözlükçülük ile ilgili görüşleri ele alınmıştır. Kamus-ı Arabî sözlük bilimi açısından değerlendirilip Latin alfabesine aktarılmıştır. Sözlüğün bütün maddelerini kapsayan ve alfabetik olarak sıralanan bir dizin hazırlanmıştır.
Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde gençlik jargonu
"Kazak Türkçesindeki ve Türkiye Türkçesindeki gençlik jargonu" adını taşıyan tezimizde Kazak Türkçesine ait, konularına göre sınıflandırılmış yaklaşık 100 jargon kelime Türkçeye aktarılmış, gerekli yerlerde açıklamalar yapılmış. Türkiye Türkçesindeki karşılıkları verilmeye çalışılmıştır. Türkiye Türkçesindeki ve Kazak Türkçesindeki genç jargonları şekil ve içerik bakımından karşılaştırılmıştır. Tezin sonunda, Kazak Türkçesinde oluşturulan jargonu yansıtan bir sözlüğe de yer verilmiştir. Anahtar Sözcükler: Kazak Türkçesi, Kazak jargonları, Türk jargonları, Türk Kültürü, slang, gençlik jargonu, argo.
Gümüşhane ili Kale köyü ve civarı köylerinin ağız incelemesi
Bu çalışmada Gümüşhane ilinin Merkez'e bağlı Kale köyü ve civarı köylerinin ağzı incelenmiştir. Kale köyü ve civarındaki köyler geçmişte Koğans Nâhiyesini oluşturduğu için çalışma bu bölgede gerçekleştirilmiştir. Çalışma "Giriş", "İnceleme", "Metinler", "Sözlük" ve "Kaynakça" kısımlarından oluşmaktadır. Bu bölümlerde Gümüşhane ve Kale Nâhiyesinin tarihinden, coğrafi yapısından, ekonomisinden bahsedilmekle beraber bölgeden derlenen metinler ve bu metinlerin ses bilgisi, şekil bilgisi ve cümle bilgisi durumu ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Son olarak da bölgeden derlenen metinlere dayanarak sözlük maddesi oluşturabilecek nitelikteki kelimeler açıklanmaya çalışılmaktadır.
Bursa ağız sözlüğü (Deneme)
Yüksek Lisans Tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, Bursa ve yöresine ait söz varlığının gün yüzüne çıkartılması amaçlanmıştır. Çalışma, Giriş, Sözlük, Sonuç ve Kaynakça bölümlerinden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde Ağız kavramı, Ağız Sözlüğü ve Ağız Sözlükçülüğü kavramları hakkında gerekli açıklamalar yapılmış ve bu kavramlar üzerine Türkiye'de yapılan çalışmalara değinilmiştir. Sözlük bölümünde Bursa ve yöresi ağızlarında mevcut olan sözcükler sözlükçülük kuralları çerçevesinde sıralanarak bir sözlük oluşturulmuştur. Sonuç bölümünde ise çalışma ile ilgili sonuçlar maddeler halinde sıralanarak verilmiştir. Son olarak da kaynakça bölümünde bu çalışma oluşturulurken başvurulan kaynaklara yer verilmiştir. Bu çalışma bir derleme çalışması değildir. Çalışma, Bursa ve yöresi üzerine yapılan ağız çalışmaları, Halk Edebiyatı çalışmaları veyahut tarihsel çalışmaların taranması sonucu elde edilen sözcüklerden oluşmaktadır. Bu çalışma için ayrı bir derleme faaliyetinde bulunulmamıştır. Bu çalışma farklı kaynaklarda dağınık şekilde yer alan sözcükleri bir çatı altında toplamak amacıyla hazırlanmıştır. Çalışmanın hazırlanması esnasında kaynak yetersizliği ve kaynaklara ulaşamama gibi ciddi sorunlar yaşanmış olsa da en nihayetinde bu çalışma ortaya konulmuştur.
Vesîle-nâme (Dil incelemesi-metin-dizin)
Şeyhoğlu Derviş Osman'ın eseri "Vesįle-nâme", Koç Üniversitesi Kütüphanesi Yazma no: MS 135 / 79, BP 189.V47'de kayıtlıdır. Josephine Powell tarafından bağışlanan bu eserin tespit edilebilen tek nüshası, mezkûr kütüphanenin Nesteren ve Fuat Bayramoğlu Nadir Eserler Odası'nda bulunmaktadır. Halveti tarikatına mensup Şeyhoğlu Derviş Osman'ın kaleme aldığı Vesįle-nâme, dinî ve didaktik bir eserdir. Tarikat adabından bahsedilen bu eserde halk hikâyeleriyle zenginleştirilerek dinî bilgilere yer verilmiştir. Verilen bu bilgiler, hadis ve ayetlerle de desteklenmiştir. Eserin dili, sade olmasının yanı sıra 18. yüzyıl Osmanlı Türkçesinin konuşma dilini yansıtması bakımından önemlidir. Eser, hem söz varlığı ve dil özellikleri hem de ele aldığı konu bakımından kültürel hazineye kazandırılması amaçlanmıştır. Vesįle-nâme adlı bu eser üzerine yapılan çalışma, giriş ve sonuç bölümü hariç beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; Şeyhoğlu Derviş Osman'ın hayatı, eseri, çalışmanın konusu ve amacı, eserin künyesi, konusu ve önemi; ayrıca eserin hazırlanmasında kullanılan yöntem hakkında bilgiler verilmiştir. 18. yüzyılda kullanılan Türkçenin, özellikle konuşma dilinin daha iyi anlaşılabilmesine katkı sağlamak amacıyla dil incelemesi yapılmıştır. Eserin yazımının yanında ses ve yapı bilgisi özellikleri de incelenmiştir. Öncelikle yazım bölümünde, eserdeki ünlülerin ve ünsüzlerin kalın ve ince sıraya göre yazılışları verilmiş; daha sonra ses bilgisi bölümünde, ünlü - ünsüz uyumları ve ses olayları gösterilmiştir. Üçüncü bölümde biçim bilgisi başlığı altında, yapım ekleri, çekim ekleri, sıfatlar, zamirler, zarflar ve edatlar örneklerle açıklanmıştır. Dördüncü bölüm olan metin bölümünde ise Vesįle-nâme'nin çevri yazılı metni verilmiştir. Beşinci bölüm olan dizin kısmında "TürkSözDiz" programından yararlanılarak metindeki kelimelerin alfabetik sıraya göre dizini oluşturulmuştur. Eserin ve yazıldığı dönem olan 18. yüzyıl Türkçesinin söz varlığını ortaya koymak ve katkı sağlamak için bu söz dizini hazırlanmıştır. Dizindeki kelimeler ve kelime grupları, metindeki sayfa ve satır numarası ile belirtilmiş ve metne bağlı kalınarak anlamları verilmiş; dizin bölümünden sonra kişi adları dizini de oluşturulmuştur. Eserin sonuç bölümünden sonra, çalışmada başvurulan kaynaklara yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Türkçesi, Tasavvuf, Halvetîlik, Metin, Yazım, Ses Bilgisi, Biçim Bilgisi, Dizin