Lehçeler
Bu konu başlığı altında 55 tez
Câhiliye dönemi Arap lehçeleri ve bazı fonetik özellikleri
Modern dönem lehçe incelemesi, çağdaş lügat araştırmalarının en önemli alanını oluşturur. Fonetik düzeydeki farklılıklar genellikle lehçeleri birbirinden ayırmaktadır. Arapların çeşitli bölgelerde ve dağınık kabileler hâlinde yayılmaları neticesinde oluşan ilk dönem Arap lehçeleri ile ilgili bu çalışmamızda fonetik düzeydeki bu farklılıklar incelenmektedir. Arap lehçelerinin bir kısmı unutulup giderken bir kısmı da adım adım ilerleyerek gelişme katetmiştir. Lehçelerin kuvvetli olanlarının zayıf özelliğe sahip lehçeler üzerinde baskın olması, bu iki lehçenin birleşmesine ve böylece kendine has özelliğe sahip yeni bir lehçe oluşumuna yol açar. Arap kabilelerinin sayıca çok olması, bütün kabilelerin lehçelerini ayrı ayrı araştırılmasını zorlaştırır. Bundan dolayı ilk dönem Arap lehçelerini bedevi ve şehirli olmalarını göz önünde bulundurarak ve kabileler şeklinde incelenmektedir. Bedevi ve medeni kabilelere ait lehçeleri de, dil özellikleri bakımından ayrıca fasih ve radî/makbul olmayan lehçelere ayrılmaktadır. Dil ve diğer kitaplar aracılığıyla, ilk dönem kaynaklarından edindilen fasih dil âlimlerinin koymuş olduğu kriterler doğrultusunda araştırmamız tamamlanıldı. Bu kaynaklar, Kur'an kıraati, şiir ve nesri ihtiva ederken delil getirme bakımından da bize fayda sağladı. İlk dönem Arap lehçeleri arasındaki farklılıkları incelerken, fonetik düzeyde bazı olgulara değinilmektedir. Bu olguları, 'hemze', 'idgam', 'imâle' ve 'lugavî ibdâl' başlıkları altında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Mersin'in Tarsus ilçesinde konuşulan Arapça üzerine bir derleme çalışması
Bu çalışmada, yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak Mersin'in Tarsus ilçesinde konuşulan Arap diyalekti ele alınmıştır. Tarsus Arap diyalektinin sesbilim, biçimbilim ve cümle bilgisi yönünden temel özellikleri betimlenmiş ve Fasih Arapçayla karşılaştırılması yapılmıştır. Dört bölümden oluşan çalışmamızın birinci bölümünde genel manada Tarsus ve Tarsus'ta yaşayan Arap asıllı Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ve geldikleri yerler hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde örnek metinler ve kullanımlardan hareketle Tarsus Arap diyalektinin incelemesi yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise lehçeye yönelik beş örnek metne ve bunun yanısıra metinler ve yöre halkıyla yapılan görüşmeler neticesinde ulaşılan kelimeleri içeren bir sözlüğe yer verilmiştir. Günümüzde Tarsus Arapları tarafından temelde Çukurova'ya göç etttikleri bölge olan Suriye-Lazkiye bölgesi lehçesinin konuşulduğu görülmüştür. Diller arası etkileşim sonucu süreç içerisinde sesbilim ve biçimbilim açısından Türkçeye özgü bazı unsurlar lehçeye dâhil olmuş ve yerleşik Suriye lehçesinin alt kolu olarak içerisinde Türkçeye özgü unsurlar barındıran Suriye lehçesinin Tarsus ağzı inşa edilmiştir. Anahtar kelimeler: Tarsus Arap lehçesi, Anadolu Arap lehçeleri, lehçe, fusha, Arap.
Türkiye'de dil hakları: Çukurova Bölgesi Arapça lehçesi örneği
19. yüzyılda meydana gelen ulus-devletleşme hareketine bağlı olarak uygulanan politikalar ve küreselleşmeyle birlikte dil ve lehçe çeşitliliği tüm dünyada aşınmaya maruz kalmıştır. Fakat aynı zamanda Ulus-devletleşme hareketi neticesinde dil ve lehçelerin aşınmasına karşı bilinç gelişmiş ve dil hakları ortaya çıkmıştır. Son on yıllarda ise dil hakları birçok dil ve lehçe topluluğunun mücadelesini verdikleri bir hak kategorisi haline gelmiştir. Dil hakları dünyanın birçok yerinde olduğu gibi Türkiye'de de sıkça gündeme gelir olmuştur. Bu araştırmanın amacı Türkiye'de dil haklarının Çukurova Bölgesi Arapça lehçesi örneği üzerinden incelenmesidir. Türkiye'de dil haklarının araştırılabilmesi için ikinci bölümde dile ilişkin kavramlar ve üçüncü bölümde de dil haklarının insan hakları içindeki yeriyle dünyadaki gelişimi literatürde yer alan farklı görüşler ışığında incelenmiştir. Dördüncü bölümde Türkiye'de dil hakları tarihsel gelişim içerisinde ele alınmıştır. Beşinci bölümdeyse Türkiye'de dil hakları Çukurova Bölgesi Arapça lehçesi ve lehçeyi konuşan topluluklardan Arap Aleviler örneğinde incelenmiştir. Lehçe hakların mücadele sonucunda elde edildikleri gerçeğinden yola çıkılarak mevcut hakların yanında hak taleplerinin de incelenmesi maksadıyla Arap Alevi topluluğunun önde gelen temsilcileriyle görüşmeler yapılmıştır. Bu araştırmanın sonucunda, topluluğa bahşedilen hakların lehçenin korunması ve canlandırılması için yeterli olmadığı ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, lehçeyi kullanan toplulukta mevcut hakların verimli kullanımı ve dil hakları talebi geliştirme yönünde yeterli bilinç oluşmadığı ancak bilincin gelişmekte olduğu tespit edilmiştir.
Arap lehçelerinin Kur'ân kırâatlerinde i'rap farklılıklarına etkisi
Arap Yarımadası, kabilelere ayrılmış, bu sebeple çeşitli lehçeler ortaya çıkmıştır. Kur'ân, Araplara kendi dillerinde meydan okuyarak indirilmiştir. Kur'ân'ın onların dillerinin alışkanlık kazandığı lehçelerle hitap etmesi doğaldı. Bu nedenle Kur'ân kırâatleri, lehçelerdeki bu farklılıkları gözetmiştir. Kur'ân kırâatlerinin, Arapça lehçelerinin incelenmesi için önemli ve güvenilir bir kaynak olmasından ötürü, kadim Arap lehçelerini inceleyenler Kur'ân kırâatlerine büyük ilgi göstermişlerdir. Bu araştırmalar, lehçeler arasındaki farklılıklar ve bu farklılıkların ayetin anlamı ve bağlamı üzerindeki etkisine bağlı olan mütevatir veya şâz bütün kırâatlerdeki i'rab farklılıklarıyla ilgilenmişlerdir. Lehçeler arasındaki ihtilaflar, nahivcilerin bu konulardaki ihtilaflarını, Kur'ân kırâatlerinden bunlara getirilen şahitleri, bir ayetle ilgili varit olan kırâatleri, ondaki i'rab vecihlerini ve farklı i'rab vecihlerinin ayetin anlamındaki farklılıkları nasıl etkilediğini gösterir. Bu araştırmada, lehçelerdeki farklılıkların Basra ve Kûfe ekolleri arasındaki ihtilafların en önemli sebeplerinden bir olduğu ortaya çıkarılmış ve lehçelerin korunmasında kırâatlerin rolü açıklığa kavuşturulmuştur. Mütevatir ve şâz bütün kırâatler, lehçelerin önemli kaynaklarındandır. Bu araştırmada lehçeler, Kur'ân kırâatleri ve nahvi anlam arasında ilişki kurularak, bu üç unsurun, bazı Kur'ân kırâatlerinin anlaşılmasındaki rolü ortaya konmuştur. Lehçe farklılıklarının Kur'ân kırâatlerindeki görünümleri araştırılmış ve bunlar, 'lafızlarla ilgili olan lehçeler' ve 'terkiplerle ilgili olan lehçeler' olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Kur'ân kırâatlerindeki lehçe farklılıkların nahiv bakımından ele alınmış ayrıca nahivcilerin lehçelerin incelenmesi konusuna önem vermemelerinin onların bazı kırâatleri reddetmeleri hatta zaman zaman kırâatleri itham etmelerinden kaynaklandığı ortaya çıkarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Arap Lehçeleri, İ'rab İhtilafları, Kur'ân Kırâatleri, Ayetin mana farklılıkları.
Osmanlı Türkçesinin Halep Lehçesine etkisi
Bu çalışmada Osmanlı Türkçesinin Halep Lehçesi üzerine günümüze kadar gelen etkilerini ele alınmış olup bu doğrultuda Halep halkı ile yüz yüze görüşülmüş ve Türkiye'nin Mersin ili sınırlarında yaşayan Halepli Suriyeliler ile sınırlandırılmıştır. Suriye'deki iç savaş sebebiyle Halep iline gitmek zorlaşmıştır. Bu yüzden örnekler, yıllarca Halep'te yaşayarak ora lehçesininden seçilen kelimeleri iyi bilen kişilerin söylediklerinden derlenmiş olup Türkiye'ye geldikten sonra öğrendikleri Türkçe ifadelerden alınmamıştır. Yü zyüze görüşmelerin yanında Halep asıllı yazarların özellikle de Halep şehrnin Osmanlı yönetimine geçmesinden sonra yazılan kitaplarına da müracaat edilmiştir. Bu kitaplarda günümüzde Halep lehçesinde de kullanılan birçok kelime bulunmakta olup başında da Halep Lehçesi Sözlüğü hükmünde olan Hayreddin ez-Zirikli'nin Ansiklopedisi bulunmaktadır. Ne var ki bu kelimelerden bazıları yaygınlaşmakla beraber bazıları nadir olarak kullanılmaktadır. Günlük konuşmalar, atasözleri ve deyimler, şarkılar, flimler ve diziler, küfür ve alaylı ifadeler gibi diğer bir kısım kelime grubu var ki onlar da Halep halkının lehçesinde kullanılmaktadır. Bu çalışma, üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm teze giriş niteliğinde olup lüğat ve lehçenin sözlük ve terim anlamları ile aralarındaki fark; lehçelerin oluşması gibi konular ele alınmıştır. Aynı zamanda bu bölümde Türkçe ile Arapça karşılaştırması yapılarak doğuşu, aslı, yapısı ve terkipleri ele alınmıştır. Son olarak da Halep Lehçesi ve özelliklerine ve Türkçeden etkilenmesine etki eden faktörlerden bahsedilmiştir. İkinci bölüm ile üçüncü bölümde dil etkileşiminin etkilerinden öne çıkanlar ele alınmıştır. İkinci bölümde Türkçenin Halep Lehçesine etkisie sraf ve nahiv yönünde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise bu etki delalet açısından irdelenmiştir. Sonuç ve kaynakçalar kısmıyla çalışma tatmamlanmıştır.
Yönetim bağlama kuramı temelinde çağdaş Türk lehçelerinde hal eki yükleme kuramı
Diller arasında değişmez görülen ve bundan kaynaklı olarak doğuştan kabul edilen söz dizimi ilkelerini betimleyen ve dünya dilleri arasında olası değişim parametrelerini eksiksiz bir biçimde belirlemeye çalışan (Pesetsky, 1994: 141) Yönetim Bağlama Kuramı Amerikalı dilbilimci N. Chomsky'e ait bir söz dizimi kuramıdır. Yönetim Bağlama Kuramının alt kuramlarından biri olan Durum Kuramı ise cümlenin yöneticisi olan fiilin, cümlenin diğer üyelerine durum eklerini hangi şartlarda ve nasıl yüklediğini açıklamaya çalışır. Çalışmada, Yönetim Bağlama Kuramı ve Durum Kuramı, Çağdaş Türk Lehçelerine uygulanarak karşılaştırmalı bir inceleme yapılmıştır. Çalışma giriş ve iki ana bölüm olmak üzere toplam üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi, Türk Dilinde Durum Sistemi ve Türk Dilinde Sözdizimi hakkında genel bilgiler verilmiştir. Temel Konu ve Kavramlar adını taşıyan birinci bölümde çalışmanın kuramsal çerçevesini oluşturan Evrensel Dilbilgisi ve Yönetim Bağlama Kuramı bütün yönleriyle ele alınmıştır. Çalışmanın İnceleme adını taşıyan ikinci bölümü, Durum Kuramı esas alınarak hazırlanmıştır. Bu bölümde Durum Kuramı, yazı dili olarak kullanılan 19 Türk lehçesine uygulanmıştır. Bunun için ilk olarak Türkiye Türkçesinde 100 fiilin ilk anlamları esas alınarak 100 cümle kurgulanmıştır. Daha sonra söz konusu cümleler diğer Türk lehçelerinde alan araştırması ve anket çalışması yapılarak kaynak kişilere yeniden kurgulatılmış ve çalışma için veri tabanı hazırlanmıştır. Hazırlanan veri tabanından hareketle fiillerin yönetim ve durum eki yükleme şartları incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda lehçeler arasında fiillerin yönetim ve durum eki yükleme konusundaki benzerlik ve farkları tespit edilerek söz dizim çalışmalarına katkı sağlayacak morfosentaktik bir inceleme yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: N. Chomsky, Yönetim Bağlama Kuramı, Durum Kuramı, hal ekleri, söz dizim, Türk dili, Türk lehçeleri
Türk dili lehçelerinde latin harflerinin kullanımı
İnsanoğlunun bir şeyleri tasvir etme, anlatma, gelecek kuşaklara aktarma isteğiyle resmettikleri figürler ilerleyen günlerde yazıya dönüşmüştür. Kullandıkları harfler bir bütün olduğunda alfabeyi oluşturmuştur. Kullanılan bu alfabeler her zaman değişime açık olmuştur.Türklerin kullandıkları alfabeler de geçmişten günümüze birçok değişime ve gelişime uğramıştır. Bunda yaşanılan coğrafya, din, kültür vb. etkili olmuştur. Bu değişimle birlikte toplamda beş alfabeyi kullanmış olanTürkler son olarak Latin alfabesini kullanmışlardır. Türkiye'de Atatürk'ün öncülüğünde 1 Kasım 1928'de kabul edilen kanunla birlikte kullanımı başlamıştır. Bu alfabenin halk tarafından özümsenmesinin daha kolay olması için birçok çalışmalar yapılmıştır. Bu kabulle birlikte değişimler gazetelere, dergilere, tabelalara vb. yansımıştır. Ancak ne kadar özümsenmesi için çalışmalar yapılmış olsa da bazı yerlerde ikili kullanımlar bazı yerlerde ise yanlış harf kullanımları olmuştur. Örneklerle zenginleştirilen bu konu çalışmamızın ana başlığını oluşturmaktadır. Diğer Türk dili lehçelerine baktığımızda ise bazı uygulanan politikalar neticesinde latin alfabesine geçişin olmadığı toplulukların varlığını da görmekteyiz.Bununla birlikte çok önceki tarihlerde bu alfabeye geçen; kısa süre önce bu alfabeye geçen; ileri ki tarihte geçmek için karar alan Türk toplulukları da bulunmaktadır. Son gelişmelerle birlikte Özbekistan, Kazakistan bu yönde ilerleme kat etmiştir.
Türk dilinin mizah sözlüğü
Bu çalışmanın temel amacı, geçmişten günümüze Türk dili ve lehçelerinde, mizahın çeşit, unsur ve kuramlarının nasıl meydana geldiğini ve tarih sürecinde Türk dilinde mizahın ne çeşit anlam değişimlerine uğradığını bulmak ve Türk dilinin zenginliğini ortaya koymaktır. Çalışma kapsamında Türk dili ve lehçeleri, Eski Türkçe, Orta Türkçe, Yeni Türkçe ve Çağdaş Türk Lehçeleri olmak üzere dört dönemde incelenmiştir. Her döneme ait eser ve sözlük incelemesi yapılıp mizah anlamı katan kelimeler toplanmıştır. İncelenen sözlük ve metinlerde mizah anlamı katan kelimeler tarama usulüyle derlendikten sonra sözlük formunda listelenmiş daha sonra bu kelimeler çözümlenip anlam olayları açıklanmıştır. Çalışma sonucunda Türklerin sözlü ve yazılı edebiyatında var olan mizahın Köktürkler zamanından beri var olduğu ve mizahın eski bir yazı dilinde meydana geldiği, zaman geçtikçe mizahın dönemlere göre şekillendiği, Türklerin gülmeye önem verdiği, mizah ürünleri geliştirdikleri ve mizahı söz varlığı, şiir, hikâye, dergi vb. pek çok alan, mekân ve anlatım türünde kullandıkları tespit edilmiştir.
Adige dilinde (Batı lehçesi) fiiller ve yapıları
Adige dili farklı lehçelere sahip olan bir dildir. Bu çalışma Adige dilinin batı lehçesi ile ilgili bir çalışmadır. Eski bir dil olmasına rağmen geç yazı diline geçmiştir ve bu yüzden bilimsel çalışma açısından çok zengin değildir, bunun bir sebebi de Adige dilinde çok farklı lehçelerin bulunmasıdır. Bu çalışmada Adige dilinde karmaşık ve farklı yapıda bulunan fiiller açıklanmıştır. Fiillerin çeşitleri, yapıları, ekleri, değişimleri farklı örnekler ile açıklanmıştır. Bu çalışmada Rusça olan ana kaynak Türkçe' ye çevrilmiştir, farklı Türkçe ve İngilizce gramer kaynakları, makaleleri incelenmiştir. Örnek cümleler incelenirken, dili iyi kullanan kişiler ile görüşme yapılmıştır. Bu araştırmada Adige dilinin aslında çok sistematik bir dil olduğu ve aslında kendi içinde kendini zamanla ses olayları ve morfoloji açısından yenilediği görülmüştür. Adige dili ergatif bir dil olduğundan dolayı fiillerin yapısındaki değişikliklerin, yazı diline çok geç geçilmesine rağmen çok düzenli bir biçimde olduğu görülmüştür. Adige dili sistematiğinde, fiil yapısı tam olarak kavrandığı zaman Adige dilini öğrenmenin çok daha kolay olduğu öngörülmüştür.
Çağdaş Türk lehçelerinde ünsüzler
Çağdaş Türk lehçelerinin ünsüzlerinde meydana gelen ses bilgisel değişmelerin ve gelişmelerin ortaya konulması amacıyla yapılan bu çalışma, Türkçenin çağdaş lehçelerindeki ünsüzlerini ve bu ünsüzlerde görülen ses değişimlerini konu edinmektedir. Çalışmada eş zamanlı ve art zamanlı gramer yöntemi bir arada tercih edilmiş olup çağdaş Türk lehçelerindeki ünsüzler Köktürk, Uygur ve Karahanlı Türkçesi dönemlerinden ibaret olan Eski Türkçenin ünsüz varlığı ile karşılaştırılmış ve ünsüzlerin ön, iç ve son sesteki görünümleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın verileri nitel araştırma yöntemlerinden döküman analizi tekniği ile elde edilmiştir. Çağdaş Türk lehçelerindeki ünsüzlerin görünümleri, ses özellikleri ve ses değişiklikleri bakımından karşılaştırılmalı olarak incelenen bu çalışmada ünsüzler açısından lehçelerin ve lehçe gruplarının birbiriyle olan yakınlıkları, kendi aralarındaki ses bilgisel bağları veya farklılıkları ortaya konmaya çalışılmıştır. Söz konusu çalışma üç bölüm halinde tasarlanmıştır. Bu bölümler sırasıyla Giriş, Ünsüz Kavramı ve Dünya Dillerinde Ünsüzler, Türk Dilinde Ünsüzlerin Görünümü ve Nitelikleri başlıklarından oluşan Birinci Bölüm; ünsüzlerin ses bilgisi görünümleri ve ünsüzlerle ilgili ses olaylarının yer aldığı Çağdaş Türk Lehçelerinde Ünsüzler ve Ünsüz Değişmeleri başlıklı İkinci Bölüm ve bu bölümlerden elde edilen bulgularla ilgili çıkarımların yer aldığı Sonuç bölümüdür. Bu bölümlerden sonra ise çağdaş Türk lehçelerinin ses birim niteliğindeki ünsüzlerinin görünümlerinin bir bütün olarak gösterildiği tablolardan oluşan Ekler bölümü ve eserde kullanılan kaynakların gösterildiği Kaynaklar kısmı yer almaktadır.
Gaziantep ili ağızları(İnceleme-metin-dizin) Cilt 2
Gaziantep, tarih boyunca her zaman önemli stratejik bir konumda olmuştur. Milattan önceki yüzyıllardan itibaren birçok önemli medeniyetin merkezi olan Gaziantep, Fırat Nehri ile Bereketli Hilal'in önemli bir kavşak noktasında yer alır. Milattan önceki yıllarda önemli devletlerin merkezi olan şehir, sonraki yıllarda Roma, Bizans, Abbasiler, Emeviler gibi devletlerin hakimiyetine girmiştir. Bölgeye 11. yüzyıldan itibaren Türklerin yerleşmesiyle birlikte burada Türk diline dayalı bir kültür oluşmaya ve Gaziantep ağzının temelleri atılmaya başlar. Bu çalışmaya Gaziantep merkez ve dokuz ilçenin tamamı dahil edilmiştir. Çalışmada öncelikle kapsamlı ve ayrıntılı bir saha araştırması ile tespit edilen yerlerdeki kaynak kişilerden metinler derlenmiştir. Daha sonra metinler, genel ses ve şekil bilgisi özellikleri açısından art zamanlı ve eş zamanlı yöntemle incelenmiştir. İnceleme sonucunda Gaziantep ilinde üç ağız bölgesi ve bu ağız bölgelerinin alt ağız bölgeleri tespit edilmiştir. Gaziantep ağzının, genel ses ve şekil bilgisi özellikleri bakımından Batı Grubu ağızları içerisinde yer aldığı; diğer taraftan Doğu ve Kuzeydoğu grubu ağızlarıyla da ortak özellikler gösterdiği anlaşılmıştır. Aynı zamanda bölge ağzının Azerbaycan Türkçesiyle de benzeşen kullanımlara ve söz varlığına sahip olduğu tespit edilmiştir. Çalışmanın sonunda da incelenen metinlerin gramatikal dizinine yer verilmiştir.
Kırım Tatar Türkçesi, Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki yalancı eş değerler
Lehçeler arası aktarmalar ve yabancılara dil öğretiminin en güncel sorunlarından biri olan yalancı eş değerli sözcükler, en az iki dilin/lehçenin söz varlıklarında yer alan ses dizilişleri denk veya denk olmanın eşiğinde olan sözcüklerin kavram alanlarının tamamının ya da bir kısmının farklılık göstermesi durumudur. Yalancı eş değerlik çalışmaları en az iki dil/lehçe arasında yer alan semantik farklıkları ortaya koyarak diller/lehçeler arası aktarmalarda ve dil öğrenim/öğretiminde yaşanan sorunları en aza indirmeyi amaçlamaktadır. Yalancı eş değerli sözcüklerin tespiti ayrıca dillerin/lehçelerin söz varlıklarının eş zamanlı olarak karşılaştırılmasına olanak sağlamaktadır. Böylece dillerin/lehçelerin söz varlıklarının ses, yapı, şekil ve anlam açısından ne gibi değişimlere uğradığı tespit edilebilmektedir. Bu çalışmada Kuzeybatı (Kıpçak) Türk lehçelerinden Kırım Tatar Türkçesi, Güneydoğu (Karluk) Türk lehçelerinden Özbek Türkçesi ve Güneybatı (Oğuz) Türk lehçelerinden Türkiye Türkçesi arasındaki yalancı eş değerli sözcüklerin büyük bir kısmı karşılaştırmalı olarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Tespit edilen sözcükler çeşitli yönlerden değerlendirilerek tasnif edilmiştir. Bu çalışmanın, lehçeler arası aktarmalarda ve dil öğreniminde/öğretiminde yaşanan sorunları azaltması hedeflenmektedir.
Kıraat ilminde yedi harf lehçe ilişkisi
Bu çalışma, kıraat ilminin temelini oluşturan "Yedi Harf" ile lehçeler arasındaki ilişkiyi izah etmektedir. "Yedi Harf" meselesi çerçevesinde, öncelikli olarak, "Yedi Harf"in ne olduğu, ilgili hadis ve görüşler ele alındıktan sonra, Kur'an'ın indiği dil olan Arapça hakkındaözet bilgi verilmiş ve akabinde Arap dilinin en kapsamlı, zengin ve fasih lehçesi olan Kureyşlehçesiüzerinde durulmuştur. İslam'ın yayılması ile birlikte çeşitli kabilelerden olan farklı lehçelere sahip çocuk, yaşlı, kadın ve erkekler İslam'a girmiştir. Bunlar, Kur'an'ı okumakta zorlanınca,"Yedi Harf" ile okumalarına ruhsat tanınmıştır. "Yedi Harf"in ne olduğu ile ilgili çeşitli görüş ve düşünceler olmakla beraber, lehçeler olduğuna dair kuvvetli görüşler bulunmaktadır. Bu lehçelerin hangileri olduğu tartışmalı olsa da lehçe farklılıkları kıraat ihtilaflarına sebep olmuştur. Bu lehçe farklılıklarından bazısı anlama etki etmemekle birlikte, bazısı manayı değiştirerek ayetin farklı şekillerde yorumlanmasına sebep olmuş ve tefsirlere yansımıştır.
Tarihî Türk lehçelerinde ünsüzler
Türkçe, tarihî gelişimi içerisinde, çeşitli dil içi ve dil dışı etkiler altında ses, şekil ve cümle yapısı bakımından değişikliklere uğrayarak günümüze kadar ulaşmıştır. Dillerde en kolay değişen yapılar, ses sistemleridir. Türkçenin ses sistemi de tarihî süreçte birçok değişikliğe uğramıştır. Bu süreçte Türk dilinin ünlü varlığı, özellikle uzun ünlülerin zamanla kullanımdan kalkmasıyla, gittikçe fakirleşirken ünsüz varlığı ise gerek dil içi sebeplerle özellikle de dil dışı sebeplerle zenginleşen bir çizgide günümüze ulaşmıştır. Bu zenginleşme, bazen temel fonemlerin değişken seslerinin kullanılması olarak ortaya çıkarken bazen de karşılaşılan yeni dil, kültür ve medeniyet ortamlarından kaynaklanan yeni ünsüz seslerin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Tez çalışmamızda, genel olarak Tarihî Türk Lehçeleri başlığı altında toplanan; Köktürkçe, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesi ve Eski Oğuz Türkçesi dönemlerindeki ünsüz değişmeleri ve gelişmeleri incelenmiştir. Çalışmamız iki ana bölüm, Birinci Bölüm (Giriş) ve İkinci Bölüm (Tarihî Türk Lehçelerinde Ünsüzlerle İlgili Ses Değişmeleri) ile Sonuç ve Kaynakça bölümlerinden oluşmaktadır. Birinci Bölüm'de (Giriş), önce Tarihî Türk Lehçeleri'yle ilgili bilgiler verilmiştir. Sonra ses kavramı ve özellikle de ünsüz ses kavramı bütün ayrıntısıyla verilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda dünya dillerinde kullanılan ünsüzler de tanıtılmıştır. Bunun ardından ise Türk dilinin ünsüz sisteminin tarihî gelişimi ve Tarihî Türk Lehçelerinin ünsüz varlığı tanıtılmıştır. Bu bölümün son kısmında ise dillerde görülen ses değişmelerinin sebepleri üzerinde durulmuştur. Tezimizin İkinci Bölüm'ü Tarihî Türk Lehçelerinde görülen ses olaylarına ayrılmıştır. Tezin ana konusunu oluşturan bu bölümde, Tarihî Türk Lehçelerinde ünsüzlerde yaygın olarak görülen "sedalılaşma, ünsüz ikizleşmesi, ünsüz türemesi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz düşmesi ve yer değiştirme" olayları, tanım, sebep ve örnekleriyle verilmiştir. Tezin sonuç bölümünde ise elde edilen verilerle ilgili hükümler maddeler halinde verilmiştir. Tezimizin Kaynakça kısmında tezin hazırlanışı sırasında faydalanılan eserler ve makaleler verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tarihî Türk Lehçeleri, ünsüz, ünsüz değişmeleri,sedalılaşma, ünsüz türemesi, ünsüz ikizleşmesi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz düşmesi, yer değiştirme.
Kitâb-ı Gazât der Mülk-i Çin (Giriş-inceleme-metin-dizin)
Bu çalışmada, Türk yazı dilinin Doğu sahasının XV.-XX. yüzyıllar arasındaki devresini oluşturan ve Çağdaş Türk Lehçelerinin oluşmasında da önemli rolü olan Çağatay Türkçesi dönemine ait Molla Bilal Nâzımî tarafından yazılmış "Kitâb-ı Gazât der Mülk-i Çin" adlı eser incelenmiştir. İncelemeye esas alınan eser, İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi'nde TAEKK1528 yer numarası ve Voyna Musulman protiv kitaytsev (Müslümanların Çinlilere Karşı Savaşı), tekst nareçiya tarançi= Kitab-ı gazat der mülk-i Çin -Telif Molla Bilal b. Molla Yusuf el-Nazım" başlığı ile kayıtlıdır. Hicrî 1293 Miladî 1876/1877 tarihinde mesnevi nazım biçimiyle yazılmıştır. Çalışma "Giriş", "İnceleme", "Metin", "Sonuç" ve "Dizin" bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Çağatay Türkçesi hakkında bilgi verildikten sonra Molla Bilal Nâzımî'nin hayatı, eserleri ve çalışmaya konu olan "Kitâb-ı Gazât der Mülk-i Çin" adlı eser hakkında bilgi verilmiştir. İnceleme bölümünde ilk olarak eserin imlâ özellikleri tespit edilmiş, daha sonra ses bilgisinde eserdeki ses olayları incelenmiş, son olarak şekil bilgisinde ise eserdeki yapım ve çekim ekleriyle sözcük türleri ele alınmış Çağatay Türkçesi dönemi bağlamında değerlendirilmiştir. Metin bölümünde Arap harfli metin Latin harflerine transkribe edilmiştir. Dizin bölümünde eserde geçen kelimeler eserdeki anlamlarına göre çekim ekleri gösterilmek suretiyle alfabetik olarak verilmiştir. Sonuç bölümünde yapılan çalışmayla ilgili genel bir değerlendirme yapılmış; eserin sonunda ise yapılan çalışmayla ilgili olarak geniş bir kaynakçaya yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Molla Bilal Nâzımî, Kitâb-ı Gazât der Mülk-i Çin, 19.Yüzyıl, Dil İncelemesi, Çağatay Türkçesi.
Azerbaycan Türkçesinde fiil çatısı
Dili hem öğrenmek hem de doğru kullanmak amacıyla dilin mantığını kavrayabilmenin yolu cümlelerde kullanılan temel unsurlar arasındaki ilgiyi anlamaktan geçmektedir. Bu tezin ana konusu olan Azerbaycan Türkçesinde fiil çatısı bu amaca hizmet eden bir konudur. Bu tezin ilk amacı Azerbaycan Türkçesinde fiilde çatı konusuna dair araştırmacıların bakış açılarını, konuya dair örneklerini, tanım ve tasniflerini incelemek ve bu alanda yapılacak olan çalışmalara bir katkı sağlamaktır. Bir diğer amaç ise bir dilin iki şivesi olan Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde fiilde çatı konusu ile ilgili benzerliklere ve farklılıklara değinilerek bu iki şivenin yakınlığını vurgulamaktır. Bu tezde belirlenen amaçların gerçekleştirilebilmesi için çalışmanın ilk bölümünde Türkiye Türkçesinde fiil çatısı tanımları ve tasnifleri incelenmiştir. Konu ile ilgili araştırmacılar arasında bulunan fikir ayrılıkları vurgulanmıştır. İncelemeler doğrultusunda sunulan çatı tasnifi ile ilgili örneklendirmelere yer verilmiştir. İkinci bölümde, öncelikle Türkiye'de yazılan lehçe kitaplarında Azerbaycan Türkçesinde fiil çatısı konusu incelenmiştir. Devamında Azerbaycan Türkçesinde fiil çatısı ile ilgili bu şive sahasındaki araştırmacılar tarafından yapılan tanım ve tasnifler incelenmektedir. Azerbaycan Türkçesinde fiil çatısı tanımı ve tasnifi meselesinden sonra üçüncü bölümde ise, iki şivede kullanılan fiil çatısı ekleri incelenmiştir. Kullanılan ekler ile ilgili hem Türkiye sahasından hem de Azerbaycan sahasından araştırmacıların görüşlerinden ve konu ile ilgili örneklerden yararlanılmıştır. Çalışmanın sonucunda Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasında fiilde çatı konusu ile ilgili çok büyük farklılıkların olmadığı gösterilmiştir. Var olan farklılıklar daha çok kullanılan ekler ile ilgilidir. İki şive arasındaki yakınlık vurgulanmıştır. Bu çalışmanın iki şive arasında yapılacak olan araştırmalara katkı sağlayacak bir kaynak olabileceği düşüncesindeyiz. Anahtar Kelimeler: Fiilde çatı, Azerbaycan Türkçesi, Türkiye Türkçesi, Dil bilgisi, Fiilde çatı türleri
Kürtçe (kurmanci lehçesi) ve ingilizce' deki zarfların karşılaştırılması
Bu çalışma temelde zarfları ele almaktadır. Özellikle Kürtçe' deki zarflar geniş bir şekilde ele alınmıştır. Daha sonra İngilizce' deki zarflara da yer verilmiştir. Son bölümde ise her iki dildeki zarflar yapı bakımından incelenmiştir. Karşılaştırma yöntemiyle benzer ve farklı yönler vurgulanmıştır. Kürtçe dilbilgisi kitaplarında en çok kullanılan zarflar tercih edilmiştir. İngilizce' deki zarflar da güncel örneklerden seçilmiştir. Böylece güncel bir çalışma ortaya konmuştur. Kaynakların incelenmesiyle dilbilimcilerin arasında ortak bir tanım olmadığı görülmüştür. Zarf türlerini belirleme açısından da farklılıklar tespit edilmiştir. Zarfları isimlendirirken bile farklılıklar görülmüştür. Bu çalışmanın temel amacı zarfların kullanımını tespit etmektir. Daha sonra zarf türlerini bilimsel analiz ışığında açıklamaktır. En son olarak da örneklerle daha iyi kavranılmasını sağlamaktır. Bu çalışmada zarflar yapı, anlam ve görev açısından ele alınmıştır. Buradaki amaç zarfları yapı ve aldığı görevler açısından değerlendirip cümleye kattıkları anlamlara dikkat çekmektir. Böylece Kürtçe' deki zarfları standardize etme ekseninde İngilizce' deki zarflarla karşılaştırmaktır. Ortaya çıkan anlamsal ve morfolojik yapıları mukayese ederek amacımız her iki dilde dil öğrenimine katkı sunmaktır. Anahtar Sözcükler: Zarflar, zarf türleri, karşılaştırma, Kürtçe, İngilizce
Karışık lehçeli eserlerde isim çekim ekleri
Bu çalışma, karışık lehçeli eserlerde isim çekim ekleri üzerine yapılmıştır. Tezde öncelikle karışık lehçeli eserlerin oluştuğu dönem olan Eski Anadolu Türkçesi üzerinde durulmuştur. Sonra Eski Anadolu Türkçesi ve Doğu Türkçesi özelliklerini gösteren karışık lehçeli eserlerden Behcetü'l-Hadâik fî Mev'izati'l-Halâik, Ali'nin Kıssa-i Yûsuf'u, Kitâb-ı Gunya, Kitâb-ı Ata Dede hakkında bilgi verilmiştir. Bu eserler kısaca tanıtıldıktan sonra tezin konusunu teşkil eden isim çekim eklerinin araştırmacılar tarafından işlenişi özetle sunulmuştur. Tezde isim çekim eklerini işlerken şu sıra takip edilmiştir: Ekin tanımı, Eski Türkçedeki kullanılış şekilleri ve örnekleri, incelediğimiz eserlerde kullanılış şekilleri. Sonuç bölümünde bulgular üzerinde genel değerlendirmelere yer verilmiş, tezde yararlanılan kaynaklar yazılarak çalışma tamamlanmıştır.
Tuva ve Hakas Türkçelerinde fiil
Bu çalışma, Güney Sibirya'da birbirine komşu iki Türk topluluğu tarafından konuşulan Tuva ve Hakas lehçelerinin fiil yapılarını incelemeye yöneliktir. İki lehçenin sözlüklerine göre 244 fiil kökünden 118'i ortak, 64'ü Tuva Türkçesine, 62'si ise Hakas Tükçesine aittir. 43 Fiil yapım ekinden 35 'ü her iki lehçede ortaktır. 5 ek sadece Tuva Türkçesinde, 3 ek sadece Hakas Türkçesinde bulunur. Basit kipler toplam 16 adettir. Bunlardan 13'ü ortaktır. Kalan 3 kipten 2'si sadece Hakas, l'i sadece Tuva Türkçesinde bulunur. Birleşik kipler her iki lehçede kurallı ve muntazam değildir. Sıfat-fiil ve zarf-fıil ekleri her iki lehçede işlek olarak kullanılır. İki komşu Türk topluluğunun konuştuğu bu İki lehçe yapı ve köken olarak pek çok yönden ortaklık gösterse de ses yapısı açısından farklılıklar oldukça fazladır.
Şûra Dergisi (1908-1917) esasında Tatarcanın dil özellikleri
1908-1917 yılları arasında yayınlanan "Şûra" dergisi; 20. yüzyılın başlarında basılan Tatar gazete ve dergileri arasında konu genişliği, içeriği, eğitime verdiği değer, yazarlarının yenileşmeye bakış açısı bakımından en önemli yayın organlarından biridir. Dergi, Orenburg'da on beş günde bir basılmıştır. İlk sayısı 10 Ocak 1908'de yayınlanmıştır. Son sayısı ise 31 Aralık 1917'de yayınlanmıştır. Böylece bir yılda 24 sayı çıkmıştır. Dergi, toplamda 240 sayı basılmıştır. 1918'de Halk Komiserleri Konseyi'nin "Matbuat Üzerine Kararnamesi" (27 Ekim, 1917) gerekçesiyle 1918 Ocak ayında resmî olarak kapatılmıştır. Genel bilgisini verdiğimiz dergi, tezin ana konusudur. Tez; giriş, inceleme, seçilmiş metinler ve sonuç olmak üzere dört bölümden oluşmuştur. İnceleme kısmında Türkiye Türkçesi grameri esas alınmıştır. Tatarcaya özel ünlülerin okunması oldukça zor olmuştur. Dönemin eserlerini inceleyen çalışmalar, ünlü harfleri okumada örnek alınmıştır. İnceleme kısmındaki kelimeler, Arap harfleriyle birlikte verilmiştir. Tezin amacı; ortak edebî dili, kullanım örnekleriyle beraber göstermektir.
Türk Lügati'nde "Dal" maddesi (Metin-dizinler-sözlük)
Hüseyin Kazım Kadri, Türk dili de başta olmak üzere çeşitli alanlarda eserler vermiştir. Türk Dili alanında verdiği en önemli eseri ise; Türk Lügati, Türk Dillerinin İştikakı ve Edebi Lügatleri isimli dört ciltlik eseridir. Türk dillerinin birliği amacıyla yazılan eser mukayeseli bir sözlük olma niteliğindedir. Sözlükte; Garb olarak verdiği Batı Türkçesinin yanında Azeri, Kazan, Uygur, Koybal, Yakut, Çuvaş, Kırgız gibi Türk lehçe ve şiveleri ayrıca Arapça, Farsça, Fransızca, İtalyanca, gibi Batı dilleri de işlenmiştir. Eserle ilgili çeşitli çalışmalar yapılmış ama tam anlamıyla bir incelenmesi henüz yapılmamıştır. Sözlükle ilgili yapılmış yüksek lisans tezleri de mevcuttur. Ancak bu tezler bir Türk dili incelemesi değil, Azeri Türkçesi edebi metinlerini içermektedir. Biz bu sözlüğün dal harfinin "dal" ana madde başından "dürr" ana madde başına kadar olan kısmı çeviri yazı sistemine aktardık. Bizim bu tez konusunu seçme amacımız ise eserin önemini ortaya koymaktır. Türk Lügati'nin ne kadar büyük ve önemli bir eser olduğu açıktır. Eserin; mukayeseli bir çalışma olması, kelimelerin kökeni, türü ve şekline kadar açıklama yapması, madde başlarını bulunduğu dilin edebi metinlerinden örnekleriyle ortaya koyması, kullanılan atasözleri ve deyimlerle kanıtlaması gibi özellikleri de önemini artırmaktadır. Yalnız içerdiği hatalar yönüyle çok eleştiri almıştır. Çalışma; giriş, Hüseyin Kazım Kadri, Türk Lügati hakkında genel bilgi, yöntem, Türk Lügati'nin tenkitli metni, ana metin ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışma hakkında kısa bilgiler verilecek, birinci bölümde Hüseyin Kazım Kadri'nin hayatı ve eserlerinden kısaca bahsedilecektir. İkinci bölüm, çalışmanın konusunu oluşturan Türk Lügati ile ilgili genel bilgiler verildiği bölümdür. Yöntem bölümünde; hem Hüseyin Kazım Kadri'nin sözlüğü hazırlarken kullandığı yöntem hem de bizim incelediğimiz yöntem birlikte verilecektir. Metin kısmında "dal" ana madde başı ile "dürr" ana madde başı arası çeviri yazı sistemiyle çevrilmiş, ana metin kısmında ise metnin kendisi verilmiştir. Sonuç kısmında ise, tespitler yapılmış yöntem sorunlarına değinilmiştir.
Gagavuz Türkçesinde sıfatlar
Bu çalışma Gagavuz Türkçesindeki sıfatlar üzerine yapılmış bir çalışmadır. Tezde sıfatların genel özellikleri ele alınmış ve Türkiye Türkçesiyle karşılaştırılmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu amaçla iki sözlük kullanılmıştır. Gagavuz Türkçesi için Gagauzça-Rusça-Romınca Sözlük (Çebotar ve Dron: 2002), Türkiye Türkçesi için de TDK yayınları Güncel Türkçe Sözlük esas alınmıştır. Çalışmada Gagauzça-Rusça-Romınca Sözlük (Çebotar ve Dron: 2002) esas alınmış ve bu sözlükte yer alan sıfatlar taranmıştır. Sıfatlar köklerine, yapılarına, işlevlerine göre incelenmiş; yapı ve anlamlarının Türkiye Türkçesiyle ortaklıkları ve farklılıkları gösterilmiştir. Anahtar Kelimeler: Sıfat, Sıfat Yapan Ekler, Basit Sıfatlar, Türemiş Sıfatlar, Gagavuz Türkçesi.
Tarihî Türk şivelerinde soru eki
Tarihî Türk Şivelerinde Soru Eki soru eki, dil bilgisindeki yeriyle ilgili çalışmaların incelenmesiyle ele alınmıştır. Soru ekinin işlevleri, Tarihî yazı dillerinin her birinde ayrı ayrı incelenmiş ve şekle dair alt başlıkta da ilgili her bir yazı dilindeki kullanım şekli açıklanmıştır. Çalışma Giriş, Tarihî Türk Şivelerinde Soru Eki, Tespit Edilen Örneklerin Dağılımı ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Girişte, soru ekinin Türk dilinin ekleşme dizisi içindeki yerine dair bilgilerin aktarılmıştır. Tarihî Türk Şivelerinde Soru Eki başlığı, Soru Ekinde İşlevler ve Soru Ekinde Şekil olmak üzere iki başlıkta incelenmiştir. Tespit Edilen Örneklerin Dağılımı bölümünde taranan örneklerin yazı diline göre ve eserlere göre dağılımı, çalışmanın anlaşılırlığı amacına hizmet eden tablo ve grafikler ile gösterilmiştir. Sonuç kısmına gelindiğinde çalışmanın bulguları yer verilmiştir
Çalışma hayatında etnik kimliğe dayalı sosyal dışlanma: İzmit romanları üzerine bir araştırma
"72 buçuk millet" deyişindeki buçuk ifadesi Roman milletine atfedilerek söylenmiştir. Romanlardan buçuk olarak bahsedilmesi, onların tam bir millet ol(a)madıklarını vurgulamaktadır. Romanlar; kimlikleri, kültürleri, geleneksel meslekleri ve marjinal yaşam tarzlarıyla diğer topluluklardan ayrılmaktadır. Genel olarak toplumda Romanlar hakkında olumsuz bir algı hâkimdir. Romanların tam bir millet olarak kabul edilmemeleri, onlara yönelik sosyal dışlanma pratiklerinin yaşandığına işaret etmektedir. Ülkemizde gündelik hayatta ayrımcılığa maruz kalan dezavantajlı gruplardan biri olan Romanların sosyal dışlanma yaşadığı alanların en başında çalışma hayatı gelmektedir. Bu çalışmada etnik kimliğe dayalı olarak Romanların, çalışma hayatında sosyal dışlanma pratiğinin ne düzeyde olduğunun ortaya konulması amaçlanmıştır. İşgücüne katılmaya niyetli işsizler ve vasıflı- vasıfsız işlerde çalışan İzmit Romanları ile nitel araştırma yöntemi olan yarı biçimsel mülakat gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede; amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Alan araştırması verileri kavramsal çerçeve ile ilişkilendirilmiş ve bu doğrultuda temalar oluşturularak bulgular yorumlanmıştır. Elde edilen veriler, içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Araştırmanın sonucunda; çalışma hayatında İzmit Romanlarının sosyal dışlanma pratikleri genellikle eğitimsizlik, mekânsal damgalanma, suç, giyim-kuşam, dil-şive gibi etmenlere bağlı olarak tezahür ettiği görülmüştür.