Merzifon'da Osmanlı'dan Cumhuriyet dönemine intikal eden Müslüman ve Gayrimüslim eserleri

Merzifon tarihinin M.Ö. 5500'lere kadar uzandığı tahmin edilmektedir. Merzifon kazası Antik Çağ'dan günümüze kadar Hititler, Frigler, Lidyalılar, Persler, Romalılar, Bizanslılar, Danişmendler, Selçuklular, İlhanlılar ve Osmanlıların kurduğu medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Merzifon kazasında, Karanlık Çağ Döneminde M.Ö. 1700-700 yılları arasında Hititler, yine Karanlık Çağ Döneminde M.Ö. 8.yüzyılda Frigler, M.Ö. 600'lerde Kafkaslardan Anadolu'ya gelen Kimmer ve İskitler, M.Ö. 6.ve. 4.yüzyıllarda Persler hakimiyet kurmuşlardır. M.Ö. 333 yılında yapılan İsos Savaşı ile bölgede Perslerin hakimiyeti son bulmuş ve Pontos Devleti kurulmuş, devletin başkenti ise Amasya olmuştur. Bu dönemlerde Merzifon önemli bir ticaret merkezi haline gelmiştir. Yaklaşık 200 yıllık Pontos (Mitridatlar) Dönemi M.Ö. 47 de son bulmuş ve bölgede Romalıların hakimiyet dönemi başlamıştır. Roma İmparatorluğu M.S. 395 de Doğu ve Batı Roma olarak ikiye ayrılmış, Merzifon ve civarı Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) topraklarında kalmıştır. 11.yüzyılda Danişmentliler hakimiyetine giren Merzifon ilçesi sırası ile 12.yüzyılda Selçuklu egemenliğime 14.yüzyılda İlhanlı hakimiyetine girmiştir. 1335-1341 yılları arasında Eratna Beyliği hakimiyetine giren Merzifon 1353-1396 tarihleri arasında Türkmen Beylerinden Taşanoğulları'nın hakimiyetinde kalmıştır. Yıldırım Bayezid Döneminde ise 1396 yılından itibaren Osmanlı hakimiyetine giren Merzifon Sivas eyaletine bağlı Amasya Sancağının önemli bir kültür merkezi haline gelmiştir. 1.Dünya Savaşından sonra 15 Mart 1919'da İngilizler tarafından işgal edilen Merzifon, Merzifon halkının işgal boyunca sürdürdükleri tepkiler ve Mustafa Kemal Paşa'nın girişimleri sonucunda 27 Eylül 1919'da işgalden kurtulmuştur. Merzifon ilçesi Cumhuriyet Döneminde ve günümüze kadar Türk toprağı olarak binlerce insana ev sahipliği yapmıştır. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı hakimiyetine giren ve Sivas eyaletine bağlı Amasya Sancağının bir kazası olan Merzifon bu statüyü Cumhuriyet döneminde de korumuştur. Bu çalışmada 5500 yıllık tarihsel süreci olan Merzifon kazasında yaşayan Müslümanlara ve gayrimüslimlere ait eserler ayrı ayrı ele alınarak bilgi verilmiştir. Müslümanlara ait eserler olarak Merzifon'daki camiler, hamamlar, ticaret mekanları, okullar, konaklar, türbeler ve çeşmelerin varlıkları tespit edilmiştir. Camiler içinde tarihsel önemi olan, Abide Hatun Cami, Eyüp Çelebi Cami, Büyük Hacı Hasan Cami, Çay Cami, Hanife Hatun Cami, Kara Mustafa Paşa Cami, Taceddin İbrahim Paşa Cami, Ulu Cami, Bozacı Cami, Alaca Minare Cami, Dönertaş Cami, II. Murat Cami, Dobak Cami ve Denizli Cami tüm ayrıntıları ile ortaya konulmuştur. Merzifon'un en önemli tarihi yapı gruplarından bir diğeri ise hamamlardır. Bu doğrultuda ise Tuz Pazarı Hamamı, Çifte Hamam, Paşa Hamamı ve Maarif Hamamı hakkında bilgi verilmiştir. Bunlardan başka ticaret mekanları olarak ise Taşhan, Bedesten ve Tuz Pazarı incelenmiştir. Merzifon'un ünlü konaklarından Basmacılar ve Ulukuşlar Konakları da çalışmada yer almıştır. Bunlarla birlikte Piri Baba Tekkesi ve Türbesi, Kümbet Hatun Türbesi ile çeşmeler hakkında bilgi verilmiştir. Tarihsel değeri olan eğitim kurumlarına bakıldığında ise Kara Mustafa Paşa İlkokulu, Çelebi Sultan Mehmet Medresesi hakkında bilgi verilmiştir. Merzifon'da gayrimüslimlerden kalan tarihi eserler içinde ise St. Barbara Kilisesi ve Protestan Kilisesi hakkında bilgi verilmiş, Merzifon'da gayrimüslimlerin kurduğu Merzifon Ruhban Okulu, Merzifon Yatılı Kızlar Okulu, King Sağırlar Okulu, Harbinger Yüksek Okulu ve Merzifon Anadolu Koleji de çalışmamızda değerlendirilmiştir. Çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Merzifon'un coğrafyası sosyo- ekonomik durumu ve tarihçesine değinilirken ikinci bölümde ise Merzifon ilçesinde bulunan eserler Müslümanlara ve gayrimüslimlere ait eserler olarak iki alt başlığa ayrılarak eserler hakkında bilgiler sunulmuştur. Cumhuriyet Dönemine intikal eden tarihi eserlerin onarımları yapılarak günümüze ulaştığı ve varlılarını koruduğu, bazı eserlerinde işlevselliklerinde değişiklikler olduğu tespit edilmiştir.