Data envelopment analysis
206 theses under this subject heading
Reconciling energy and carbon emission performance for sustainability
The concepts of energy and environmental efficiency, with creating less or no pollution in production processes, help to redefine efficiency in general and serve to attain a sustainable future. The relevant literature is underprovided in analyzing environmental efficiency and thus performance measures for countries over time. This study models energy and CO2 emission performance in electricity generation from the production efficiency point of view. It uses a non-radial directional distance function and constructs energy, environmental and energy-environmental performance indices for 112 countries over the period of 1988-2011. The models are run in GAMS 23.5 with IEA data 2013. The countries are grouped firstly with respect to their use of combined heat and power (CHP) technology to construct best practice frontier. The second group is G20 countries, which allows investigation of the tradeoffs amongst energy and environmental performances of top 20 countries in the world. The last group is UNFCCC Annex I countries, consisting of Turkey. The study shows that the majority of the countries still have room for improvement for energy and the environment. For the most current year in the dataset, 2011, for all the indices, the following countries are the best performers; Switzerland and Sweden in the group of countries with CHP technology, Brazil for the non-CHP countries, Brazil and United Kingdom among G20 countries, and Belarus and Slovak Republic in Annex I. Consistent with the literature, Turkey has better energy and environmental performance compared to the major polluters as it performs around the medians of sample countries in UNFCCC Annex I. Keywords: Energy efficiency, Environmental efficiency, CO2 emission performance, Electricity Generation, Directional distance function, Data envelopment analysis.
Bölgesel kalkınmada yatırım teşviklerinin rolü: 6. bölge illeri üzerine bir değerlendirme
Bu çalışmada, 2014–2018 arasındaki yıllar için yatırım teşviklerinin bölgesel kalkınmada etkinliği, yeni yatırım teşvik sistemi kapsamında oluşturulan altıncı bölge illeri bağlamında incelenmektedir. Analizde çıktı odaklı Veri Zarflama Analizi (VZA) modellerinden BCC (Banker Charnes Cooper) modeli kullanılmaktadır. Her yıl ve her il için yapılan analizde, sabit yatırımlar miktarı ve belge adedi analizin girdisini, yaratılan istihdam ise analizin çıktısını oluşturmaktadır. Analiz yapılan yılda etkin olan iller referans alınarak yapılan analizde, aynı yıl etkin olmayan illerin etkin olması için alması gereken değerler ortaya konulmaktadır. Her analiz yılında etkin iller bulunurken, hiçbir yılda bütün illerin etkin olduğu tam etkinliğe ulaşılamamıştır. Elde edilen analiz sonuçlarında sabit yatırımların ve belge adedinin azaltılması veya sabit kalması sonucu istihdam artırılarak etkinliğe ulaşılabileceği tespit edilmiştir. Bu çalışmadan elde edilen sonuçlar ve bölge (il) ihtiyaçları göz önünde bulundurularak, etkin olan illere ait veriler incelenerek yapılacak politikalar, bölgede meydana gelecek ekonomik büyüme ve gelişmeyi hızlandıracaktır.
Yeni kamu işletmeciliği bağlamında Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği denetiminin değerlendirilmesi: İş Teftiş Kurulu Başkanlığı model önerisi
Bu çalışmada, mal veya hizmet üretim süreçlerinde kullanılan çalışma alanlarını iş sağlığı ve güvenliği kapsamında denetleyerek düzenleyici rol oynayan İş Teftiş Kurulu Başkanlığı'nın mevcut denetim sistemini, kamu yönetimi alanında yaşanan değişim ve dönüşüm neticesinde ortaya çıkan "Yeni Kamu İşletmeciliği" yaklaşımının ilkeleri çerçevesinde değerlendirmek ve bu yönde önerilerde bulunmak amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, İş Teftiş Kurulu Başkanlığı'nın iş sağlığı ve güvenliği denetimlerinin 2007-2017 yılları arasındaki etkinlik düzeyleri "Veri Zarflama Analizi", "Analitik Hiyerarşi Süreci" ve "TOPSIS" yöntemleriyle ölçülerek değerlendirmeler yapılmış; ardından etkin olmayan yılların, etkin olmama nedenleri ve etkin olabilmeleri için girdi veya çıktılar üzerinden hangi değişikliklerin yapılması gerektiği analiz edilmiştir. Böylece kısıtlı kaynaklara sahip olan devletin, iş sağlığı ve güvenliği denetimi işlevini yerine getirirken bu kaynakların dağılımını etkinliği arttıracak şekilde yapması hedeflenmiştir. Yapılan araştırma neticesinde elde edilen bulgular ve sonuçlar değerlendirilerek, İş Teftiş Kurulu Başkanlığı'nın mevcut denetim sisteminin etkinliğini arttıracak şekilde iyileştirilmesi için yeni model önerisinde bulunulmuştur.
Yükseköğretim performansının ölçülmesinde ağ VZA tabanlı Dengeli Puan Kartı uygulamaları
Üniversitelerin başarıları sıralamaları farklı kriterler baz alınarak yapılır. Kurum içi değerlendirme kriterleri, yerel üst kurumların değerlendirme raporları, dünya çapında kabul görmüş kuruluşların sıralamaları üniversitenin sadece belirli kriterler bazında prestijini gösterir. Üniversitelerin de diğer işletmeler gibi güçlü ve zayıf yönlerini belirlemesi, performansını ölçebilmesi, stratejik planlarını hazırlaması açısından tüm kriterlerin bütünsel bir çerçevede görülmesi önemlidir. Üniversitelerin finansal ve finansal olmayan tüm kriterlerini temelde 4 boyut altında inceleyerek, başarı ve başarısızlık yaratan kriterlerin ortaya konulmasını sağlayan Dengeli Puan Kartı Yaklaşımı üniversite performansını değerlendirmede de kullanılabilir. Bu çalışmada Türkiye'deki araştırma üniversitelerinin başarı kriterleri literatür, yayınlanan raporlar kaynak alınarak belirlenmiştir. Belirlenen kriterler Dengeli Puan Kartı Yaklaşımı ile finansal boyut, müşteri boyutu, iç süreçler boyutu, öğrenme ve gelişim boyutuna atanmış ve kriterler arasındaki ilişki bir şebeke halinde gösterilmiştir. Üniversitelerin karşılaştırmalı performans değerlendirmesi için; birden fazla sürecin yer aldığı, çok girdi ve çok çıktı olduğu durumda göreli etkinlik skoru üreten Ağ (Network) Veri Zarflama Analizi Yöntemi ile yapılmıştır. Ağ Veri Zarflama Analizi bu çalışmada bir Çok Kriterli Karar Verme modeli olarak kullanılmakta ve üniversitelerin göreli etkinlikleri sıralanmaktadır. Yükseköğretimde performans ölçümü için Dengeli Puan Kartı Tabanlı Ağ VZA yöntemi ile bir model önerilmiştir. Ağ VZA modeline bazı kriterler arasına ağırlık kısıtlamaları, bazı kriterler arasına ödünleşim ilişkileri ekleyerek farklı senaryolar altında Dengeli Puan Kartı süreci ve üniversitelerin performansının göreli etkinlikleri, başarılı ve başarısız oldukları kriterler sunulmuştur.
Döngüsel ekonomi açısından bölgesel etkinliğin değerlendirilmesi: Türkiye uygulaması
Döngüsel ekonomi, çevresel ve toplumsal faydaları olan uzun vadede sürdürülebilir ekonomik kalkınmayı amaçlayan bir kavram olarak ülkeler için günümüzde oldukça kritik bir öneme sahiptir. Küreselleşme ile artan ticaret hacmi ve tüketim, doğal kaynakların korunmasını, temiz üretim teknolojilerine yönelmeyi, geri dönüşümü ve atığın sisteme tekrar kazandırılarak en aza indirgenmesini hem ekonomik hem de çevresel olarak mecburi kılmıştır. Bu sebeple, ülkeler, döngüsel ekonomiyi gündemlerine almışlar ve bir kalkınma politikası olarak uygulamaya koymuşlardır. Döngüsel ekonomi uygulamalarının bireyleri, sivil toplum kuruluşlarını, firmaları, belediyeleri ve devlet kurumlarını kapsayacak nitelikte hayata geçirilmesi, bu uygulamaların her düzeyde etkinliğinin ölçülmesini de gerekli kılmıştır. Bu çalışmanın amacı da 2020 yılı verileri temel alınarak Türkiye'deki bölgelerin döngüsel ekonomi etkinliklerini ölçmek ve bölgelerin döngüsel ekonomi bakış açısıyla güçlü ve zayıf yönlerini incelemektir. Bu çalışma halihazırda Döngüsel Ekonomi Eylem Planı'nı hazırlamakta olan Türkiye için avantajlı ve dezavantajlı noktaları belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu çalışmada, Türkiye'nin 26 Bölgesi'nin göreli etkinlik skorları Veri Zarflama Analizi ile belirlenmiştir. Çarpan model Veri Zarflama Analizi kullanılarak yapılan çalışmada, istenmeyen çıktı değişkenleri için iki farklı yöntem kullanılmış ve sonuçlar karşılaştırılmıştır. Etkinlik skorları belirlenen bölgeler için sanal girdiler hesaplanarak bölgelerin etkin ya da etkin olmama durumlarının nedenleri incelenmiştir. Türkiye'de analiz edilen yirmi altı bölge arasından on altı bölge etkin olarak belirlenmiş ve etkin olma sebepleri her bir bölge için incelenmiştir. Sonuç olarak, Türkiye'nin 26 istatistiki bölgesi için iki farklı yöntemle uygulanan analizlerde %100 etkin çıkan tek bölge İç Anadolu Bölgesi olarak belirlenmiştir. Etkinlik skoru en düşük bölge ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir.
Afrika Boynuzundaki bankaların finansal performanslarının ölçülmesi: Etiyopya ve Kenya bankaları üzerine bir inceleme
Bu tez çalışmasında, 2015-2018 olan dönem için Afrika Boynuzu bölgesindeki bankaların finansal performanslarının Etiyopya ve Kenya bankaları üzerinde karışlaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışmada, iki aşamalı bir etkinlik analizi yöntemi benimsenmiştir. Analizin birinci aşamasında bankaların etkinliklerinin Veri Zarflama Analizi (VZA) yöntemi kullanılarak analiz edilmiş, ikinci aşamasında ise banka etkinliğini belirleyen faktörleri görmek için Tobit regresyon analizi yöntemi uygulanmıştır. Karşılaştırmalı etkinlik analiz sonuçlara göre, Kenya bankalarının teknik etkinliği, saf teknik etkinliği ve ölçek etkinliği gibi tüm etkinlik türlerinde ortalama olarak Etiyopya bankalarından daha etkin olduğunu ortaya koymuştur. Banka sahipliği türüne göre hesaplanan ortalama etkinlik skoru açısından, yabancı sermayeli bankalar en etkin bankalar olup ve onu kamu bankaları izlemektedir; yerli özel bankalar ise en az etkin olan bankalardır. Yapılan Tobit regresyon analizinden elde edilen bulgulara göre, banka karlılığı ve banka etkinliği arasında anlamlı pozitif ilişki bulunmuştur. Bu nedenle Etiyopya ve Kenya bankacılık sektöründe, etkin olan bankalar aynı zamanda karlı bankalardır. Benzer bir şekilde bankanın etkinliği, kişi başına GSYİH ile anlamlı pozitif ilişkiye, enflasyon oranı ile ise anlamlı negatif ilişkiye sahiptir. Öte yandan, varlık kalitesi ile banka etkinliği arasında anlamlı negatif ilişkisi bulunmaktadır. Benzer şekilde Kredi riski ve likidite riski ile saf teknik etkinlik arasında anlamlı negatif ilişki bulunulmaktadır. Bu da Kenya ve Etiyopya bankacılık sektöründe, risk düzeyi yüksek olan bankaların daha az etkin olduklarının göstergesidir. Banka büyüklüğü ve saf teknik etkinlik arasında anlamlı negatif ilişki mevcuttur. Bu bağlamda büyük bankaların, etkinliklerini artırmak için ölçek ekonomisinden yararlanamadıklarını, bunun aksine, büyüklüklerinden dolayı olumsuz etkilendikleri gözlemlenmektedir. Kenya bankalarının piyasa yoğunlaşma oranı, Etiyopya bankalarının piyasa yoğunlaşma oranından daha düşüktür. Bu nedenle Kenya bankacılık sektöründe daha yüksek düzeyde rekabet olduğu görülmektedir. Öte yanından finansal gelişmişlik göstergelerine göre, Afrika Boynuzu (HoA) ülkelerinin finansal sektörü, bölgedeki ülkelerin ekonomik büyümesi ve elektronik bankacılık hizmetlerindeki ilerlemeler nedeniyle son yıllarda iyileşiyor olsa da, genel olarak sözkonusu bölgenin finansal gelişmişlik seviyesi düşük düzeyindedir.
Elektrik dağıtım şirketleri performanslarının analitik hiyerarşi süreci ve veri zarflama analizi ile değerlendirilmesi
Türkiye'de elektrik sektörü üretim-iletim-dağıtım olarak 3 ana faaliyetten oluşmaktadır. 2013 yılında elektrik dağıtım sektörü özelleşmesinin tamamlanması sonucunda elektrik dağıtım faaliyeti Türkiye'de 21 bölgede özel dağıtım şirketleri tarafından yapılmaya başlanmıştır. Özelleştirme, rekabet oluşturarak hizmet kalitesini arttırmayı amaçlamaktaydı. Artan rekabet ortamında işletmeler birbirleriyle kıyasıya mücadele etmektedirler ve performans değerlendirme sistemi bu mücadelenin sonuçlarını ortaya koymada önemli bir uygulama olarak görülmektedir. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu elektrik dağıtım şirketlerini periyodik olarak izlemekte ve denetlemektedir. Bunun yanı sıra, Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş.'de elektrik dağıtım şirketlerine periyodik veya kısmi denetimler gerçekleştirmekte ve sonuçlarını Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu'na raporlamaktadır. Ancaki tüm faaliyetler için çok kriterli bir yaklaşım kullanılarak dağıtım şirketlerinin performanslarının değerlendirildiği bir performans değerlendirme sistemi bulunmamaktadır. Bu nedenlerle, bu çalışmada elektrik dağıtım sektörüne yönelik detaylı incelemelerde bulunulması, Türkiye'de faaliyet gösteren 21 elektrik dağıtım şirketinin performanslarının değerlendirilmesi için analitik hiyerarşi süreci temelli performans değerlendirme sistemi kurulması ve veri zarflama analiz yaklaşımıyla daha önce yapılan çalışmalar elde edilen yeni verilerle tekrarlanarak bu iki yöntemin sonuçlarının karşılaştırılması amaçlanmıştır.
BİST turizm şirketlerinin veri zarflama analizi ile finansal performanslarının incelenmesi üzerine bir araştırma
Yapılan bu tez çalışmasının amacı, 2015-2019 arası çalışma döneminde Borsa İstanbul Turizm Endeksi'nde işlem gören 9 adet şirketin finansal performansının Veri Zarflama Analizi ile incelenmesi ve şirket performanslarının birbiriyle karşılaştırılmasıdır. Bu amaç doğrultusunda şirketlere ait veriler Kamu Aydınlatma Platformu'ndan alınan bilanço ve gelir tablolarından derlenerek 3 model altında analize tabi tutulmuştur. Analize 9 turizm şirketi Karar Verme Birimi olarak dahil edilerek Veri Zarflama Analizi ile finansal etkinlik ölçümü yapılmıştır. Uygulama sırasında yapılan bütün analizler girdi yönelimli CCR ve BCC modelleri ile, EMS 1.3 paket programı kullanılarak analiz edilmiştir. Ayrıca gerçekleştirilen süper etkinlik analizi ile etkin olan şirketlerin kendi içlerindeki performans sıralamaları belirlenmiştir. Çalışmanın sonucunda, şirketlerin etkinliklerini ölçüp kendilerini diğer şirketlerle kıyaslama olanağı sunulmuştur. Ayrıca etkin olmayan şirketlerin etkin olabilmeleri için hangi şirketleri referans almaları gerektiği ve girdi ve çıktılarını ne oranda değiştirmeleri gerektiği tespit edilmiştir. Elde edilen sonuçlar çerçevesinde bazı önerilerde bulunulmuştur. Elde edilen sonuçların, şirket yatırımcılarına, kreditörlerine ve konuyla ilgili literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
İskenderun Körfezi'ndeki konteyner terminallerinin performansının veri zarflama analizi kullanılarak ölçülmesi
Gelişen ve büyüyen ekonomilerin en büyük ihtiyacı hammaddedir. Ayrıca, üretimde kullanılacak malzemeler ile tüketim maksadıyla üretilen malzemelerin son kullanıcılara ulaştırılmasının kolaylaştırılması büyük önem arz etmektedir. Deniz ulaştırmacılığı ve konteyner taşımacılığı bu faaliyetlerin yürütülmesinde en çok kullanılan yöntemdir. Bu tez çalışmasında; konteyner taşımacılığı sektöründeki artan uluslararası lojistik ihtiyaçlarının İskenderun Körfezi'nde bulunan konteyner terminalleri aracılığıyla ne seviyede karşılanabildiğini ve bu terminallerin performanslarının artırılabilmesi maksadıyla ne tür tedbirler alınması gerektiğini belirlemek hedeflenmiştir. Konteyner terminallerindeki göreceli verimlilik durumlarının belirlenmesi maksadıyla Veri Zarflama Analizi yöntemi kullanılmıştır. Çalışma kapsamında belirlenen karar verme birimlerinin (konteyner terminalleri) son beş yıllık girdi ve çıktı değerleri elde edilerek bu süreçteki verimlilik durumları incelenmiştir. İncelemede girdi değişkenleri olarak; iskele/rıhtım uzunluğu, konteyner stok alanı, rıhtım vinçlerinin sayısı, gemi yanaşma yeri sayısı, konteyner istifleme aracı sayısı değerlendirmeye alınmıştır. Elleçlenen konteyner miktarına ilişkin değerler ise çıktı değişkeni şeklinde değerlendirilmiştir. Veri zarflama analizi kullanılarak yapılan etkinlik ölçümleri sonrasında CCR, BCC girdi ve çıktı yönelimli sonuçlar elde edilmiştir. Çalışma kapsamında değerlendirmeye alınan konteyner terminalleri arasındaki verimlilik kıyaslaması yapılmış ve etkin olmadığı tespit edilen karar verme birimlerinin ne şekilde etkin hale getirilebileceğine ilişkin çözüm yöntemleri değerlendirilmiştir.
Efficiency analysis of major airlines: exploring the effects of operational performance determinants
In a changing and increasingly competitive era, operational performance evaluation of airlines has become one of the most important research topics. Although there are many studies about the efficiency analysis of airlines in the literature, existing research on the effects of size, business model and alliance membership are relatively scarce. This study evaluates the performance of 38 airlines from different regions of the world between 2015 and 2019 assessing the effects of size, business model and alliance membership on the operational performance of the airlines. In this regard, first, constant returns to scale (CRS) and variable returns to scale (VRS) input-oriented data envelopment analysis (DEA) models with 3 inputs and 2 outputs were implemented. To discriminate between efficient airlines, input-oriented CRS model super-efficiency DEA was also used. The determinants of operational efficiencies were assessed applying Mann-Whitney rank-sum tests. The results of the analyses show that majority of airlines suffer from scale inefficiency. Additionally, it was found that the size of airlines measured in available seat kilometer (ASK) has no statistically significant effect on the performance. On the other hand, low-cost airlines were found to be more efficient than full-service carriers. Lastly, the airlines without alliance membership have performed better than the airlines with alliance membership.
Prediction of final football league standings by dynamic frontier estimation
Data Envelopment Analysis (DEA) is a commonly used method for efficiency assessment of teams in many sports including football. In this work, we investigate how estimations of final football league standings with DEA efficiency measures evolve as the season progresses using Turkish first division football league data for five seasons. After the conclusion of each week, a DEA analysis is run using available data until then, and computed efficiencies are used to estimate the final table standings. While the estimates fluctuate early in the season, they tend to stabilize after several weeks. Tracking the weekly progress of the results may give the teams a chance to finish in a better position by focusing on their inefficiencies. Furthermore, the choice of the DEA linear programming model makes a difference in the quality of the results. Estimations are improved by using a model that incorporates expert knowledge about football.
Improvement of credit evaluation process in commercial banking
Loans constitute the largest sources of revenue in banking industry thus effecting the Turkish economical environment extensively. Credits in the banking sector can be categorized as corporate, medium and large scale, and individual loans. Commercial loans constitute a high importance within the total loans granted as the economical size and risks are extreme. Importance of these loans can also be highlighted by the political role they play. Volatility and risk factors affecting the interest rates have direct effect on real sector as well. As a result, evaluation of such credits is a major task for the banks that involves objective and subjective criteria. A typical evaluation process of loans, provided to the real sector, is carried out by educated and experienced human resources with high subjectivity depending on the personnel and daily macroeconomic conditions. This study aims to reduce the economic losses and variability that banks are facing in credit evaluation processes. We propose a decision making and support mechanism by using the Data Envelopment Analysis (DEA) methodology with an effective operations management perspective. At this point, our goal is to systematize the process which is controlled by credit analyst thus minimizing the subjectivity in credit decisions. This mechanism will also help us in the identification of the weaknesses of underperforming credit applicants.
Antalya ilinde zeytinyağı üreten işletmelerin teknik etkinliği
Zeytin tarih boyunca barışın simgesi, refahın kaynağı olarak görülmüştür. Sofralık ve yağlık değerinin yüksekliği ve sınırlı alanlarda yetiştiriliyor olması zeytinin ne kadar kıymetli bir bitki olduğunun göstergesidir. Türkiye, dünya zeytinyağı üretiminde İspanya, Tunus, İtalya ve Yunanistan'ın ardından beşinci sırada yer almaktadır. Son yıllarda Türkiye'nin zeytinyağı ithalatı çok hızlı artmış, buna rağmen ihracatı aynı hızla artmamıştır. Bu çalışmanın amacı Antalya ilinde faaliyet gösteren zeytinyağı işletmelerin teknik etkinliğini belirlemek, sorunlarını tespit etmek ve çözüm önerileri geliştirmektir. Bu amaç için zeytinyağı üreten 30 işletme ile görüşülmüştür. Anketlerle elde edilen veriler 2022-2023 üretim sezonuna aittir. Etkinlik skorlarının tahmininde veri zarflama analizi kullanılmıştır. Sonuçlar işletmelerin etkinliklerinin %30.9 ile %100 arasında değiştiğini, ortalama etkinliğin ise %73.4 olduğunu göstermiştir. İşletmeler ortalama %58.83 kapasite ile Eylül-Şubat arasında faaliyet göstermektedir. İşletmelerin zeytinyağı satış fiyatı zeytinyağının kalitesine bağlı olarak ortalama 58.57 TL ile 93.69 TL arasında değişmiştir. Üretilen zeytinyağının %20.36'sı doğrudan tüketiciye satılırken, %71.71'i toptancıya ve %7.93'ü ise perakendeciye satılmıştır. İncelenen işletmelerde girdi maliyetlerindeki artış, fiyat istikrarsızlığı ve kaliteli hammadde teminindeki güçlükler en temel sorunlar olarak belirlenmiştir. Kaliteli hammadde temininin sağlanması için zeytin üreticileri tarafından modern tarım tekniklerinin kullanılması ve düzenli bakımın yapılması gerekmektedir. Son olarak üretimde kullanılan girdilerin daha etkin kullanılmasına yönelik bilincin ve iradenin ortaya koyulması en önemli konulardan biri olarak değerlendirilmektedir.
Türkiye'de etlik piliç üretiminde teknik ve ekonomik etkinlik
Bu araştırmada Türkiye'de etlik piliç üretiminin ekonomik analizi, yatırım analizi ve etkinlik analizlerinin yapılması amaçlanmıştır. Araştırmanın ana materyalini, Türkiye'de etlik piliç varlığının %57.12'sini oluşturan Manisa, Balıkesir, Bolu, Sakarya ve Mersin illerinde 139 işletmeden anket yöntemi ile toplanan birincil veriler oluşturmuştur. Örnek işletmelerin tabakalara dağıtımında tavuk sayısına göre Neyman Paylaştırması yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre; işletmelerde ortalama ölüm oranı %4.40, ortalama canlı ağırlık 2.61 kg, bir yıldaki ortalama besi dönemi sayısı 5.38 ve bir dönemdeki ortalama besi süresi 42.63 gün olarak tespit edilmiştir. Canlı ağırlık birimi başına üretim masrafları ortalama 15.45 TL/kg, brüt kâr 5.73 TL/kg, net kâr 3.98 TL/kg ve nispi kâr 1.26 olarak hesaplanmıştır. Etlik piliç yetiştiriciliğinde yatırımın mali ve ekonomik yönden değerlendirilmesinde; fayda masraf oranları işletme büyüklük gruplarına göre I., II. ve III. grup işletmelerde sırasıyla 1.14, 1.24 ve 1.35 olarak hesaplanmıştır. İç kârlılık oranı ise I., II. ve III. grup işletmelerde sırasıyla %27.85, %39.71 ve %70.69 olarak saptanmıştır. VZA'ya göre işletmelerin girdiye yönelik ekonomik etkinlik skoru ortalama 0.87, kaynak kullanım etkinliği skoru, 0.97, teknik etkinlik skoru, 0.82, saf teknik etkinlik ve ölçek etkinliği skoru 0.91 olarak tespit edilmiştir. İşletmelerin çıktıya yönelik teknik etkinlik skoru 0.82 ve SSA'ya göre ise teknik etkinlik skoru ise 0.92 olarak saptanmıştır. Sektörün en önemli sorunu olarak yem hammaddelerinin ithalat yoluyla temin edilmesi görülmektedir. Yem hammaddelerinin ülke içinde üretiminin teşvik edilmesi gerekmektedir. Ayrıca üreticilerin etlik piliç ile ilgili tarımsal örgüt oluşturmalarının sektörde söz sahibi olabilmeleri için önemli olduğu sonucuna varılmıştır. Üreticilere yetiştiricilik ile ilgili eğitim verilmesinin de işletmelerin etkinliğini artıracağı sonucu çıkmıştır.
Türk tarım sektörünün sürdürülebilir gıda güvencesi açısından değerlendirilmesi: Veri zarflama analizi
Tarım sektörü, insanoğlunun beslenme gibi temel gereksinimini karşılama özelliğinden dolayı önem arz etmektedir. Artan dünya nüfusu insanoğlunun beslenme problemini gündeme getirmiş, bu durum tarım sektöründe yaşanan modern girdi kullanımı, teknolojik gelişme ve makineleşme ile aşılmaya çalışılmıştır. Bu süreç tarımsal üretimde yüksek verimlilik artışları sağlamakla birlikte, beraberinde çevresel sorunlar ve sağlıklı gıdaya erişim sorunlarını da getirmiştir. Yaşanan gelişmelerin gıdaya yönelik olumsuz etkilerinin azaltılması için gıda güvencesi konusu gündeme gelmiştir. Gıda güvencesi, insanların yaşamları için gerekli olan besin ve gıda ihtiyaçlarını karşılayabilmeleri amacıyla yeterli, sağlıklı, güvenilir ve besleyici gıdaya sürekli erişebilmeleri olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada Türk Tarım sektörünü gıda güvencesi açısından değerlendirmek amacıyla öncelikle tarımsal ürünlerdeki kendi kendine yeterlilik incelenmiştir. Daha sonra ülke nüfusunun yıllık kalori gereksinimleri hesaplanmış ve tarımsal üretimin kalori gereksinimini karşılama oranları bulunmuştur. Nihai olarak da Veri Zarflama Analizi yöntemi kullanılarak OECD ülkeleri içinde Türkiye'nin sürdürülebilir gıda güvencesi açısından göreli etkinliği incelenmiştir. Çalışmanın bulgularına bakıldığında, Türkiye'nin gıdanın bulunabilirliği açısından iyi konumda bulunmasına rağmen, erişilebilirlik açısından sorunlar yaşadığını göstermektedir.
Veri zarflama analizi ile banka etkinliklerinin değerlendirilmesi: 2006-2017 dönemi uygulaması
Bankacılık sektörü finansal sistemin işleyişinde aracılık fonksiyonu sayesinde aktif rol oynamaktadır. Dengeli bir ilerleme kaydeden ülke ekonomisi için güçlü ve sağlam bir bankacılık sistemi gerekmektedir. Ancak bankacılık sektörü finansal piyasalarda aniden ortaya çıkan bozulmalardan ve olumsuz durumlardan hızlı bir şekilde etkilenmektedir. Buna göre ekonomide meydana gelen krizlerin neden olduğu sorunlar ile başa çıkmak ve istikrarın sağlanması amacıyla 'Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı' uygulanmıştır. Yeniden yapılanma sonucunda sektör dayanıklı bir yapıya kavuşturulmuştur. Günümüzde bilgi teknolojilerindeki gelişmeler ve finansal ortamda yaşanılan rekabet bankaları etkin çalışmaya zorlamaktadır. Bankaların etkinliği, kullanılabilir kaynaklarını kârlı yatırımlara dönüştürmelerine bağlıdır ve belirlenmesinde etkinlik analizleri kullanılmaktadır. Bu sayede hem bankaların performans düzeyleri belirlenmektedir hem de etkinlikleri hesaplanmaktadır. Bu çalışmada Türk Bankacılık Sektörü'nde 2006-2017 dönemi içerisinde sürekli faaliyet gösteren birtakım kısıtlara göre belirlenen 16 bankanın veri zarflama analizi (VZA) ile sermaye kaynakları bakımından etkinlikleri analiz edilmiştir ve performansları kıyaslama yapılarak değerlendirilmiştir. Analiz sonuçlarına göre yorumlar getirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Bankacılık Sistemi, Güçlü Ekonomiye Geçiş, Bankacılık Sektörü Etkinlik Analizi, Veri Zarflama Analizi
Tarımsal verimliliği etkileyen faktörler: Şırnak ilinde yapılan buğday üretimi üzerine bir uygulama
Tarımsal üretim için en önemli girdi olan tarım alanlarının arzının çok zor arttırılabilmesinden dolayı üretim ancak verimlilik artışı ile sağlanabilir. Bu çalışmada Şırnak ilinde buğday üreten çiftçilerin verimlilik düzeyleri tespit edilmeye çalışılmış ve çiftçilerin verimlilikleri üzerinde etkili olan faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışmada Şırnak ilinin İdil, Cizre ve Silopi ilçelerinde buğday üreten 120 çiftçiden yüz yüze anket yöntemi ile veri toplanmıştır. Çiftçilerin verimliliklerinin tespit edilmesi için sabit getirili çıktı odaklı Veri Zarflama Analizi (VZA) yöntemi kullanılmıştır. Bu analizde ekilen alan ile işgücü, gübre, ilaç, tohum, materyal, mazot ve sulama giderleri girdi olarak, üretim miktarı ise çıktı olarak belirlenmiş ve her çiftçi için bir verimlilik skoru hesaplanmıştır. Sonrasında çiftçilerin bu skorları bağımlı değişken olarak kullanılmış ve bu skorlar üzerinde etkili olması düşünülen değişkenler Bağımsız Örneklem t-testi ve One-Way ANOVA testi yardımı ile tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada VZA yöntemi ile Şırnak ilinde buğday üreten firmaların ortalama etkinlik skorunun 0,81 olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuç aynı girdiler kullanılarak üretimin en az %19 daha arttırılabileceğini işaret etmektedir. Bağımsız örneklem t-testi ve One-Way ANOVA testleri ile çiftçilerin toprak tahlili yapmasının, ekilen buğday türünün, çiftçinin eğitim durumunun, arazinin büyüklüğünün ve çiftçilerin yeterli tarım araçlarına sahip olmasının verimlilik üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir. Çiftçilerin ziraat teknisyenlerinden destek alması ve kooperatife üye olmasının verimlilikleri üzerinde etkili olmadığı tespit edilmiştir. Çalışmada ulaşılan diğer bir sonuç ise tarımsal teşviklerden faydalanamayan çiftçilerin verimliliklerinin daha yüksek olmasıdır. Anahtar Kelimeler: Tarımsal verimlilik, Şırnak, veri zarflama analizi (VZA), bağımsız örnekleme t-testi, One-Way ANOVA testi
Dünya yürüyüş parkurları sıralaması ve yürüyüş parkuru seyahati rotalaması
Yürüyüş parkurları (Walking Trails) ülkeler için turizm faaliyetleri içerisinde yer alan önemli bir turizm türüdür. Turizm alanında yapılan Yöneylem Araştırması, Performans Analizi ve Çok Kriterli Karar Analizi (ÇKKA) çalışmalarına literatürde sıklıkla rastlanmaktadır. Bu çalışmada son yıllarda popüler bir turizm türü olan Yürüyüş parkurlarının çok metotlu bir analiz çalışması yapılarak, sıralama elde edilmesini amaçlamaktadır. Dünyadaki en iyi yürüyüş yolları anahtar kelimesi ile yapılan araştırmalar sonucunda elde edilen alternatif yürüyüş yollarının, teknik, turizm, iklim ve makroekonomik olmak üzere tematik olarak belirlenen kriterler üzerinden, bir ÇKKA metodu olan PROMETHEE metodu ve Veri Zarflama Analizi (VZA) süper etkinlik modeli kullanılarak sıralamaları elde edilmiştir. PROMETHEE metodu ve VZA kullanılarak ortaya çıkan tematik sıralamaların tek bir nihai sıralama olarak elde edilmesi için bir Sıra Toplulaştırma (Rank Aggregation) yöntemi kullanılmıştır. Sıra Toplulaştırma yönteminin kullanılması ile birlikte birbirleri içerisinde çelişen sıralamaları nihai sıralama haline getirerek objektif bir sıralama elde edilmesi amaçlanmıştır. Sıra Toplulaştırma yöntemi ile elde edilen nihai alternatif sıralaması Gezgin Satıcı Problemi (TSP) kullanılarak kıtasal bazlı rotalama elde edilmiştir. TSP kullanılarak elde edilen kıtasal bazlı rotalamada hem alternatifler arası mesafe minimize edilirken hem de alternatiflerin sıralamaları maksimize edilmiştir. Sonuç olarak, dünyadaki en iyi yürüyüş yolları anahtar kelimesi ile elde edilen 49 alternatif yürüyüş parkurlarının, toplamda tematik olarak sınıflandırılan 20 kriter üzerinden çok metotlu bir analiz çalışması yapılarak nihai sıralamasının elde edilmesi ve elde edilen nihai alternatif sıralamasının TSP kullanılarak kıtasal seyahat rotalaması amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Turizm, Yürüyüş Parkurları, Çok Kriterli Karar Analizi, Çok Kriterli Karar Verme, Veri Zarflama Analizi, PROMETHEE metodu, Süper Etkinlik Modeli, Sıra Toplulaştırma, Gezgin Satıcı Problemi, Rotalama, Spearman'ın Sıralama Korelasyonu.
Covid-19 salgınının Borsa İstanbul'da işlem gören bilişim sektörü şirketlerinin finansal performansına etkisinin veri zarflama analizi ile değerlendirilmesi
Salgın vb. değişen şartlar insanları etkilediği gibi insanlara bağlı olarak sürdürülen tüzel kişilikleri olan şirketleri de etkilemektedir. Bu etki, şirketlerin dönemsel verilerini ve bu verilerden elde edilen finansal oranlarını da etkilemektedir. Veri Zarflama Analizi, doğrusal modellemeye dayalı parametrik olmayan analiz yöntemidir. Bu yöntemde homojen girdiler kullanılarak homojen çıktı üreten karar verme birimlerinin (KVB) göreli etkinliklerinin ölçülmesi amaçlanmaktadır. Bu tezde, BIST'te işlem gören bilişim sektöründeki şirketlerin finansal performanslarına dayalı etkinliklerinin birçok sektörü olumlu ya da olumsuz şekilde etkileyen Covid-19 salgınından nasıl etkilendiği incelenmiştir. Ayrıca 2019:03 ile 2021:06 arasındaki üçer aylık dönemlerden finansal performans etkinliği açısından en yüksek ile en düşük etkinlik ortalamasına sahip dönemler belirlenerek, Covid-19 salgınının dönemsel etkinlik ortalamasına etkisinin araştırılması amaçlanmıştır. Pencere Analizi kullanılarak dönemsel etkinlik ortalamaları kıyaslanmış, her şirket için her pencerenin etkinlik ortalaması sayesinde şirketlerin genel trendi incelenmiş ve şirketlerin etkinlik ortalamaları genel ortalama ile kıyaslanmıştır. Sonuç olarak, ülkeleri etkileyen salgın vb. değişen durumların kaçınılmaz olması nedeniyle, bu tezin gelecekte ülkemizde yapılacak hem bilişim sektörü için kıyaslama ve değerlendirme çalışmalarına hem de başka sektörler için benzer çalışmalara ışık tutması amaçlanmıştır.
Proje yönetiminde etkin insan kaynağı dağıtımı için bir veri zarflama analizi yaklaşımı
Tüm organizasyonlar mevcut kaynaklarını en iyi şekilde kullanıp verimliliklerini yüksek tutmak isterler. Kurumlar ve şirketler fonksiyonlarını yerine getirebilmek için öncelikli olarak işgücü kaynağına ihtiyaç duyarlar. Organizasyon içerisindeki mevcut insan kaynağının birimlerin ihtiyaçlarına uygun dağıtılması oldukça önemlidir. Uygun dağıtım olmadığı durumlarda işlerin bir kısmının şirketi zarara uğratacak şekilde geciktiği, diğer bir kısmının ise gereksiz kaynak kullandığı gözlemlenmektedir. Tez kapsamında araştırma ve geliştirme faaliyetleri icra eden bir teknoloji firmasında yürütülmekte olan bir projede etkin insan kaynağı dağıtımı problemi ele alınmıştır. Projeyi yürüten iş gücünün çoğu şirketin kadrolu personelidir. Ayrıca dönemsel iş yükününün dengelenmesi amacıyla farklı firmalardan taşeron personel kiralama yoluna da gidilmektedir. Projedeki işler farklı ekipler tarafından icra edilmektedir. Bu problem için bir Veri Zarflama Analizi yaklaşımı geliştirilmiş, bu yaklaşımda ekiplerin her biri Veri Zarflama Analizi terminolojisi ile karar verme birimi olarak ele alınmıştır. Merkezileştirilmiş Veri Zarflama Analizi ile kaynak dağıtımı yaklaşımı, toplam etkinliği en üst düzeye çıkaracak şekilde dağıtımdaki değişimin nasıl uygulanacağına karar vermeyi hedefler. Bu tez çalışmasında uygulanan Merkezileştirilmiş Veri Zarflama Analizi modelleriyle insan kaynaklarının yeniden dağıtımı üzerine alternatif bir yaklaşım sunulmuştur. İnsan kaynaklarının yeniden dağıtımındaki esnekliğe yönelik üç farklı senaryo (uzun, orta, kısa dönemli) ile toplam etkinlik seviyelerini en üst düzeye çıkarmak için personel sayılarını azaltma ve/veya transfer etme sonuçları elde edilmiştir.
Borsa şirketlerinde maliyet, karlılık ve performans ilişkisi üzerine veri zarflama analiziyle bir uygulama: Üretim işletmeleri örneği
İşletmelerin sürdürülebilirliğinde ve performansında nitel ve nicel birçok etmenin katkısı söz konusudur. Nicel etmenler arasında yer alan maliyet yapısı ve karlılık işletmelerin bir bütün olarak performansını etkilemektedir. İmalat işletmeleri için maliyet yapısı ve karlılığın performansa etkisini verimlilik ve etkinlik perfpektifinden incelemek önem taşımaktadır. Bu ampirik temelli bilimsel araştırmada, imalat işletmeleri örnekleminde maliyet yapısı, karlılık ve performans arasındaki ilişki veri zarflama yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Araştırmada tekstil iş kolunda faaliyet gösteren 21 işletmenin verisi girdi ve çıktı yönelimli veri zarflama analizi yöntemleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Analiz öncesinde maliyet yapısı ve karlılık kavramları detaylı olarak ele alınmıştır. Sonrasında ise işletmelerde performans ve etkinlik ilişkisi açıklanmıştır. Veri zarflama analizi sonuçlarına göre tekstil işletmelerinin 2018 yılı verimlilik değerleri 2019 yılına göre daha yüksek bulunmuştur. 2018 yılında etkinlik skoru düşük olan işletmelerin temel olarak satış maliyetlerinin ve pazarlama giderlerinin yüksek olduğu görülmektedir. Bu giderlerin maliyet yapısında büyük bir paya sahip olmaları ise işletmelerin karlılık ve aktif getirisini olumsuz etkilemiş ve verimliliği düşürmüştür. 2019 yılında ise maliyet yapısında sabit giderlerin giderek artan ağırlığının olduğu görülmektedir. Genel yönetim giderlerindeki artış, verimlilik skorunu bir önceki yıla göre aşağıya çekerek işletmelerin performansını düşürmüştür. Aynı dönemde karlılık ve aktif tutarlarındaki artışta bir önceki yıla göre azalma eğilimi göstermiştir. Araştırmada elde edilen bulgular ışığında imalat işletmelerinde performansı iyileştirmeye yönelik yönetsel ve teorik öneriler sunulmuştur.
İki yüz ve üzeri yataklı b grubu kamu hastanelerinin verimliliklerinin değerlendirilmesi
Verimlilik en az çaba veya maliyet ile en fazla sonuca ulaşma kapasitesi olarak ifade edilmektedir. Verimliliğin ölçülmesi, girdilerin en az kayıp ile kapasitelerinin nerdeyse tamamının çıktıya dönüştürülmesini sağlamaktadır. Sağlık Bakanlığının amaçlarından biri de, hastanelerin verimliliğinin iyileştirmesine odaklanmaktır. Bu çalışmada 200 ve üzeri yataklı 44 B grubu kamu hastanesinin, 2013 ve 2016 yıllarındaki verimliliklerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın girdi ve çıktı değişkenleri olarak, hastanelerin mali ve hizmet sunumu verileri kullanılmıştır. Verimlilikler dört farklı modelde (M1-M4), Veri Zarflama Analizi temel modellerinden, girdi odaklı ve ölçeğe göre sabit getirili modelle analiz edilmiştir. Ayrıca normalliğin belirlenmesinde Shapiro-Wilk ve diğer karşılaştırmaların istatistiksel olarak anlamlılığının analizinde Wilcoxon, Kruskal-Wallis ve Friedman testleri kullanılmıştır. Hastanelerin değerlendirilmesi sonucunda, 2013 yılında verimli olan hastane yüzdesi %50,0 ile %79,5 arasında değişmiştir. Buna karşın, 2016 yılında verimli olan hastane yüzdeleri de %34,1 ile %70,5 arasında değişmiştir. Yıllar itibariyle yapılan değerlendirmede, 2016 yılı verimli olan hastane sayıları ve verimlilik puanları ortalamalarının 2013 yılına göre M1, M3 ve M4'de azaldığı, buna karşın M2'de 2016 yılında 2013 yılına göre hem verimli olan hastane sayısının hem de verimlilik puanları ortalamalarının arttığı tespit edilmiştir. Ancak her iki durum için verimlilik puanaları arasındaki farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığı görülmüştür. Her iki yılda (2013 ve 2016) hastanelerin verimli olabilmesi için en fazla değiştirilmesi gereken değişkenlerin, M1 ve M3'de "Emek Dışı Sabit Giderler, Diğer Sabit Giderler" değişkeni ve M2 ve M4'de ise "Toplam Kapalı Alan (m2)" değişkeni olduğu belirlenmiştir. Bu çalışmada da uygulanan, sadece mali değişkenler veya hizmet sunumu değişkenleriyle oluşturulan modellerin sonuçlarının karşılaştırılmasıyla, modeller arasında ortaya çıkan farklılıklar hastanelerin durumlarını değerlendirmek için farklı açılımlar getirmekte ve bu açılımların sonuçlarına göre farklı müdahale alanları ortaya konabilmektedir. Anahtar Kelimeler: Kamu hastaneleri, verimlilik, veri zarflama analizi (VZA)
Veri zarflama analizinde elastiklik ölçümü üzerine bir model önerisi: Tarım sektörü uygulaması
Veri Zarflama Analizi (VZA), karar birimlerinin göreli etkinliklerinin değerlendirilmesinde sıklıkla kullanılan bir tekniktir. VZA ile birimler performans düzeyleri doğrultusunda etkin ve etkin olmayan birimler olarak ayrıştırılabilmekte ve birimlerin etkinlik skorları belirlenebilmektedir. VZA'nın bir alt türü olan Katmanlı Veri Zarflama Analizi (KVZA) ise değerlendirilen birimleri mevcut performansları doğrultusunda, ait oldukları etkin sınırlara atamaya yarayan bir tekniktir. Katmanlı Veri Zarflama Analizi (KVZA); değerlendirilen karar birimlerinin kümelenmesini ve her bir küme için farklı bir etkin sınır oluşturulmasını sağlamaktadır. Elastiklik; bir değişkende meydana gelen oransal değişimin, başka bir değişkende yarattığı tepkinin mevcut teknoloji altında belirlenen ölçütüdür. Yalnızca etkin sınır üzerinde konumlanan birimler için uygulanabilen elastiklik ölçümleri ile karar birimlerinin sergilediği Ölçeğe Göre Getiri (RTS) karakteristikleri hakkında bilgi sahibi olmak da mümkündür. Çalışmada; VZA ile değerlendirilen tüm birimler için, KVZA ile belirlenen etkin sınırlar üzerinde elastiklik ölçümleri yapılmasını sağlayan bir metot önerilmektedir. Önerilen metot doğrultusunda gerçekleştirilen çalışmanın, üç temel amacı vardır. Bunlardan ilki; VZA kapsamında değerlendirilen tüm birimlerin etkinlik ölçümlerinin yapılması ve KVZA ile bu birimlerin mevcut performans düzeylerine göre ait oldukları etkin sınır veya etkinlik seviyelerine atanmasıdır. İkincisi; belirlenen etkin sınırlar üzerinde birimlerin elastiklik ölçümlerinin yapılması ve Ölçeğe Göre Getiri (RTS) karakteristiklerinin belirlenmesidir. Sonuncusu da bu metodun Türk tarım sektöründe uygulanmasıdır. Çalışmada önerilen metot, Ege Bölgesi'nde faaliyet gösteren tarım çiftliklerinde uygulanmakta olup, analizlerde bölgedeki çiftliklere ait Çiftlik Muhasebe Veri Ağı (ÇMVA) verileri kullanılmaktadır. Uygulama sonuçları; önerilen metodun, üretim olanakları kümesinin tamamına ait bulgular elde edilebilmesine olanak sağladığını göstermektedir. Genel kapsamda çalışma; etkinlik ölçümlerini, üretim olanakları kümesi genelinde duyarlılık analizlerini ve Ege Bölgesi çiftliklerine ait bulguları içermektedir. Ayrıca önerilen metodun da bir gösterimini sunmaktadır.
Türk bankacılık sektöründe piyasa yapısı, etkinlik ve performans ilişkisi
Bu çalışma, Türkiye'de bankacılık sektöründe 2002-2017 yılları arasında piyasanın rekabet yapısı ve bireysel banka etkinliklerinin banka performansı üzerindeki etkisini analiz etmektedir. Çalışmada 2002-2017 yılları arasında faaliyet gösteren 23 mevduat bankasına ait panel veri kullanılarak ilk aşamada, veri zarflama analizi yöntemi ile teknik etkinlik ve ölçek etkinliği skorları hesaplanmıştır. İkinci aşamada ise, hesaplanan banka etkinlik skorları ve piyasa yapısı temel alınarak, aktif karlılık ve net faiz marjı olarak tanımlanan bankacılık performansı analiz edilmiştir. Çalışma sonuçlarına göre, incelenen dönemde piyasa yapısı ve bankaların etkinlikleri ile performans arasındaki ilişki, Etkin Yapı Hipotezi ile Yapı-Davranış-Performans hipotezini desteklememektedir. Bununla birlikte analiz sonuçlarına göre, pazar payı ile net faiz marjı arasındaki ortaya çıkan pozitif ilişki nedeniyle Göreli Pazar Gücü hipotezini destekleyen bulguların mevcut olduğu tespit edilmiştir. Bunun dışında, Rahat Yaşam Hipotezi ile de uyumlu gözüken ve yoğunlaşmanın banka etkinlikleri üzerinde negatif etkisi olabileceğini düşündüren bulgulara ulaşılmıştır.