Theses supervised by Doç. Dr. Ahmet Özdemir
24 theses · Şırnak University, Kastamonu University, Bitlis Eren University, Tokat Gaziosmanpaşa University
Şırnak medreselerinde okutulan hadis ilimleri
İslâm medeniyetinde köklü bir geleneğe sahip olan medreselerin, Selçuklu veziri Nizâmülmülk'e dayandığı bu dönemden sonra da düzenli ve sistemli bir yapıya kavuştukları görülmektedir. Osmanlı Dönemi'nde en üst seviyede eğitim ve öğretimin verildiği bu kurumlar Cumhuriyet'in ilanından sonra çağın ihtiyaçlarına cevap veremedikleri gerekçesiyle kapatılmışlar. Medreseler kapatıldıktan sonra Doğu-Güneydoğu Bölgeleri'nde eğitim-öğretim faaliyetlerini gayrı resmî olarak devam ettirmişler. Şırnak Bölgesi'nde bulunan medreseler de bu durumun önemli bir örneğini teşkil etmektedir. Şırnak medreseleri bölge insanının dini eğitim-öğretimine, ahlâki hayatına, edebiyatına, kültürel unsurlarına ve sosyal yapılanmasına belirgin bir şekilde etkide bulunmuş, ilmi mirasın korunmasında/gelişmesinde ciddi katkıları olmuş bir kurum olarak günümüzde halen aktif olarak faaliyetlerine devam etmektedir. Çalışmamızın konusu Şırnak medreselerinde okutulan hadis ilimlerinin incelenmesini oluşturmaktadır. Ayrıca bu eğitim kurumlarında yer alan hocaların hadis ve hadis ilimlerine ne derece yer verdikleri ve bu medreselerde yer alan hocaların hadis ilimlerine yönelik birtakım düşünce ve uygulamalarının bir değerlendirilmesi yapılacaktır. Şırnak medreselerinde hadis ilimlerini tespit etmek, hadis öğretim usulleri hakkında bilgi toplamak ve okutulan hadis kitaplarını incelemek için Şırnak il sınırları içinde aktif olarak ders veren bütün medreseleri ziyaret etmeye çalıştık. Bu süre zarfında Otuz medrese hocası ve öğrencileriyle görüşme imkânı elde ederek bu medreselerin işleyiş ve fonksiyonları, buralarda okutulan hadis ilimleri, hadis öğrenim ve öğretim metotları hakkında bilgi elde etmeye gayret ettik. Çalışmamız iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde genel olarak medreselerin tarihî seyri, Şırnak medreselerinin tarihçesi, il sınırlarında aktif olarak ders veren medreseler ve bu medreselerin genel yapısı hakkında bilgiler verilecektir. İkinci bölümde ise Şırnak medreselerinde okutulan hadis ilimleri, hadis eğitiminin önemi ve söz konusu medresede okutulan hadis kitapları tanıtılacaktır.
Rebî' b. Habîb Müsnedi'nin metin açısından Mâlik'in Muvatta'ı ile karşılaştırılması
Hz. Peygamber dönemi sonrasında hadisleri tedvin ve tasnif eden birçok muhaddis yetişmiştir. Sahâbe, tâbiîn ve tebeu't-tâbiîn dönemlerinde hadis ilmi üzerine değişik alanlarda çalışmalar yapılmış ve birçok hadis kitabı telif edilmiştir. Bu çalışmada tebeu't-tâbiîn döneminde telif edilmiş olan Rebî' b. Habîb'in Müsned'i ile İmam Mâlik'in Muvatta'ını metin yönünden karşılaştırmaya çalışılmıştır. Tezimiz giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı, önemi, metodu ve kaynakları üzerinde durulmuş, İbâdiyye mezhebinin teşekkülü, görüşleri ve hadis kaynakları hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde, Rebî' b. Habîb'in hayatı, hocaları, öğrencileri ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. İlmî kişiliği ile muhaddislerin Rebî' b. Habîb hakkındaki görüşlerine de yer verilmiştir. Ayrıca İmam Mâlik b. Enes'in hayatı, eserleri ve Muvatta' hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde Rebî' b. Habîb'in Müsned'i rivayet ve dirâyet açısından tahlil edilmiş, eserin tarihçesi, tasnif metodu ve eserdeki rivayetler hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra Rebî' b. Habîb'in Müsned'i ile Mâlik b. Enes'in Muvatta'ı, metin yönünden karşılaştırılmış her iki muhaddisin birbirlerinden hadis rivayet edip etmedikleri, hadislerin metinleri arasındaki benzerlikler ve farklılıklar tespit edilmeye çalışılmıştır.
Câbir b. Zeyd'in hayatı ve hadisçiliği
Dinimizin en önemli teşri kaynağı Kur'an-i Kerîm'den sonra şüphesiz ki Hz. Peygamber'in sünnetidir. Sünnetin anlaşılmasında bize en büyük yardımcı kaynaklar ise tabiî ki hadislerdir. Hadislerin anlaşılmasında ve günümüze kadar gelmesinde en önemli rolü sahâbî ve tabiûn üstlenmiştir. Bu çalışmada da tabiûn âlimlerinden olan Câbir b. Zeyd'in hayatı ve hadis alanındaki çalışmaları ele alınmıştır. Bu tez giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, araştırmanın konusu, amacı, önemi, kaynakları ve metodu üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde Câbir b. Zeyd'in yaşadığı dönemin siyasi ve ilmi durumu hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca Câbir b. Zeyd'in nesebi, kişiliği, eserleri, cerh ve ta'dil âlimlerinin onun hakkındaki kanaâtleri ve İbâdiyye mezhebi ile ilişkisi ele alınmıştır. İkinci bölümde ise Câbir b. Zeyd rivayetiyle gelen Kütüb-i Tis'a'daki hadisler tespit edilmiş bu hadislerin sıhhat derecesi ve konu dağılımı ele alınmıştır. Bunlar tablo hâlinde gösterilerek tertipli hâle getirilmiştir. Ayrıca İbâdîlere göre Kur'an-ı Kerim'den sonra en muteber hadis kaynağı olarak kabul edilen Rebî' b. Habîb'in Müsned'inde Câbir b. Zeyd'in rivayet ettiği hadislere de işaret edilmiştir.
El-Câmiu'Sahîh'in tevhîd bölümü çerçevesinde Buhârî'nin kelâmî problemlere yaklaşımı
El-Câmiu's-Sahîh'in Tevhîd Bölümü Çerçevesinde Buhârî'nin Kelâmî Problemlere Yaklaşımı, isimli bu tezde el-Câmi'us-sahîh'in "Kitâbü't-tevhîd" bölümünde yer alan, Buhârî'nin kendinden önce başlayan ve yaşadığı asra da damga vuran kelâmî problemleri inceleme yöntemi ele alınacaktır. Ayrıca müellifin bu problemlere yaklaşımı tespit edilmeye çalışılacaktır. Girişte genel hatlarıyla Buhârî'nin hayatına, öne çıkan eserlerine ve döneminde ortaya çıkan bazı itikâdi problemlere karşı tutumuna değinilecektir. Birinci bölümde, el-Câmi'us-sahîh'in "Kitâbü't-tevhîd" bölümünde görüşlerine reddiyede bulunulan Cehmiyye ve Mu'tezile mezheplerinin genel olarak tarihi geçmişlerine ve görüşlerine değinilecektir. Ardından Buhârî'nin "Kitâbü't-tevhîd" bölümünün bâb başlıklarında delillendirmeye çalıştığı kelâmî meseleleri inceleme yöntemi tespit edilmeye çalışılacaktır. İkinci bölümde "Kitâbü't-tevhîd" özelinde, Buhârî'nin yaşadığı dönemde öne çıkan kelâmî tartışmalar ele alınacaktır. Bu minvalde, bâb başlıklarında ve nakledilen hadislerde tespit edilen, ma'rifetullah, esmâü'l- hüsnâ, haberî sıfatlar, zât-sıfat, isim-müsemmâ ilişkisi, meşîet-irade, rü'yetullah ve kelamullah konularına değinilecektir. Ayrıca Allah'ın zâtına ve fiillerine yönelik müteşâbih lafızlara da yer verilecektir. Bu konular işlenirken öncelikle Cehmiyye, Mu'tezile ve Ehl-i sünnet kelâmcılarının görüşleri aktarılacak, ardından bâb başlıkları ve şârihlerin açıklamalarından yola çıkılarak Buhârî'nin bu meselelere yaklaşımı ortaya konulmaya gayret edilecektir. "Kitâbü't-tevhîd", el-Câmi'us-sahîh'in son bölümünü oluşturmaktadır. Buhârî bu bölümde bâb başlıları ve altında aktardığı rivayetler ile ma'rifetullah, esmâü'l- hüsnâ, haberî sıfatlar, zât-sıfat, isim-müsemmâ ilişkisi, meşîet-irade, rü'yetullah ve kelamullah meslelerine kendi penceresinden bakarak yaklaşımını ortaya koymuştur.
Yaşar Nuri Öztürk'ün hadis ve sünnet hakkındaki görüşleri
Yaşar Nuri Öztürk, 5 Şubat 1951 yılında Bayburt'ta doğmuş, ilk Kur'an eğitimini babasından alarak dokuz yaşında hafız olmuştur. On yıllık medrese eğitiminden sonra hukuk ve ilahiyat okumuştur. On iki yıl imamlık ve vaizlik görevlerinde bulunmuş sonrasında ise doktora çalışmasını tamamlamıştır. Elmalılı M. Hamdi Yazır (öl. 1361/1942) tarafından yapılan Kur'an-ı Kerim çevirisinin, yorum katılmamış ikinci çevirisini yayınlamıştır. Öztürk, peygamber olsa dahi Kur'an haricinde hiç kimsenin dine herhangi bir ilave hüküm getirmeyeceğini ifade etmiş ve sahâbenin udûl olduğu fikrine de karşı çıkmıştır. Öztürk, hadislerin Hz. Peygamber'in vefatından sonra bir araya getirildikleri için güvenilir olamayacağını, hadislerin Yahudi inancındaki Mişna'ya benzer özellikler taşıdıklarını ve çoğunun Emevî uydurması olduğunu ifade ederek İslâm'ın uydurma hadislerle tahrif edilmeye çalışıldığını söylemiştir. Sünnet konusunda da aldatmacanın olduğunu, Arap örf ve geleneğinin sünnet adı altında din gibi gösterilmeye çalışıldığını, hadis ve sünnetin Kur'an'ı nesh edemeyeceğini belirtmiştir. Bu bağlamda Kâ'b el-Ahbâr'ın (öl. 32/652-53[?]) İsrâiliyat ile ilgili rivayetlerde bulunduğunu ve Hz. Ömer'in şehit edilmesinde etkin rol oynadığını belirtmiştir. Öztürk Buhârî'yi (öl. 256/870) birçok yönüyle eleştirmiş, Buhârî'nin Arapçılık yaptığını, Ebû Hanîfe'yi (öl. 150/767) dikkate almadığını belirtmiştir. Bu çalışmamızda Yaşar Nuri Öztürk'ün hadis ve sünnet hakkındaki görüş ve iddiaları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Hadis, Sünnet, Yaşar Nuri Öztürk
Uzlet ile ilgili hadislerin tespit ve tahlili
Sünnete uygun yaşam biçimi geliştirme, davet ve öğretme görevi bağlamında Müslümanlar için gerekli bir sürece işaret etmektedir. Özellikle küreselleşen dünyada bir Müslüman için sünnete erişim daha kolay olmakla birlikte sünnete bağlılık için zemin ve şartlar zorlaşabilmektedir. Hem dünya hem de ahiret mutluluğu için dengeli bir yaşam sürme İslam'ın bir emri olmakla beraber Hz. Muhammed'in hayatını incelediğimiz zaman bunu net bir şekilde görebiliyoruz. Uzlet hayatı günümüze kadar devamlı yaşanagelmiş bir olgu olup ve konu sadece İslam alemi için değil diğer dinlerde de sıcaklığını her daim korumuştur. Uzleti benimseyen kimi çevreler bazen ölçüyü kaçırıp toplumdan tam bir tecrit şeklinde münzevi bir hayata bürünmüşlerdir. İhtilatı benimseyenler ise uzletin zararlarının daha fazla olduğunu söyleyip toplumla iç içe bir yaşamı sürdürmüşlerdir. Her iki kesimin de haklı yanları olmakla beraber, asıl olan ölçüyü kaçırmadan zamanın ihtiyaçlarına ve çağın gereklerine göre sünnet ışığında bir hayat sürmektir. İslam dini vecibelerini yerine getirmek için insana toplumla iç içe olup yardımlaşmasını emrettiği gibi bazı zamanlarda da insanın nefsini arındırıp temizlemek için yalnız kalmasına da müsamaha göstermiştir. Çünkü insanlar farklı karakter ve mizaçlara sahip olabilmektedir. Böylece birinci kesime dinini muhafaza edip insanların arasına katılmayı emrettiği gibi, diğer kesime ise Mümin, yumuşak huylu, vakarlı, seven ve sevilendir diye telkinde bulunur. Böylece Müslüman birey fitne ve fesat ortamından uzak maslahat gereği kendisi ve ümmetin faydasına olabilecek durumu iyi analiz edip ona göre bir tavır sergilemiş olacaktır. Bu konuya biraz ışık tutma adına Hz. Muhammed'in hayatı ve konuyla ilgili hadisler ele alınmıştır. Çalışmamız giriş ve bir bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın kavramı, kapsamı, amacı ve yöntemi ele alınmıştır. Daha sonra ise uzletin anlam ve mahiyeti ele alınmış olup uzletin tarihsel gelişimine değinilmiştir. Araştırmada uzlet ile ilgili hadisler ele alınmış, bu hadisler senet ve muhteva açısından değerlendirmeye tabii tutulmuştur.
Buhârî'nin Kitâbu'l-Kader çerçevesinde kader meselesine yaklaşımı
Bu çalışmada Buhârî'nin Sahih'indeki "Kitâbü'l-kader" bölümünde yer alan, ondan önce başlayan ve yaşadığı asra da damga vuran kaderle ilgili problemleri incelemeye ve müellifin kendi perspektifinden bu konuya yaklaşımı tespit edilmeye çalışılmıştır. Girişte genel hatlarıyla Buhârî'nin hayatına, öne çıkan eserlerine ve döneminde ortaya çıkan bazı itikâdî meselelere ve bunlara karşı aldığı tutuma değinilmiştir. Birinci bölümde, Buhârî'nin Sahih'ndeki Kitâbü'l-kader bölümünü daha iyi anlamak için İslâm öncesi ve sonrası kader konusu ile ilgili ehl-i kitap ve kelâm ekollerinin görüşleri analtılmaya çalışılmış ancak görüşlerine reddiyede bulunulan itikâdî mezheplerin özellikle Mu'tezile mezhebinin genel olarak tarihi geçmişlerine ve görüşlerine daha yoğun değinilmiştir. İkinci bölümde Buhârî'nin ilgili bölümünün bâb başlıklarında delillendirmeye çalıştığı kelâmî meseleleri inceleme yöntemi tespit edilmeye çalışılmıştır. Daha sonra bâb başlıklarında ve nakledilen hadisler ve âyetlerde tespit edilen meşîet-irâde, kudret, takdir gibi konulara değinilmiştir. Bu konular işlenirken öncelikle Cehmiyye, Mu'tezile ve ehl-i sünnet kelâmcılarının görüşleri aktarılacak ardından bâb başlıkları ve şârihlerin açıklamalarından yola çıkılarak Buhârî'nin bu meselelere yaklaşımı ortaya konulmaya gayret gösterilmiştir. Kitâbü'l-kader; Sahih'in son bölümlerindendir. Buhârî bu bölümde bâb başlıkları ve altında aktardığı âyet ve rivayetler ile ilim, kader, meşîet-irâde, ecel, rızık, kudret ve müslümanlar arasında ihtilafa sebebiyet veren diğer meselelere Buhârî'nin kendi penceresinden bakılarak yaklaşımı ortaya konulmaya çalışılacaktır.
Kastamonu Müftülüğü 1970-2015 yılları arası Şifahi Sorular Defterinin fetva usulü bakımından incelenmesi
Karşılaşılan ve çözüme kavuşturulması için ehline sorulan, şer'î bir meselenin cevaplandırılması demek olan fetva, fıkhın dinamik alanıdır. Hz. Peygamber (s.a.v) ile başlayıp sahâbe ve tabiîn nesli ile devam eden süreç, fetva verme yetkisine sahip uzmanlarca yerine getiriliyordu. Zamanla ihtiyaca binaen kurumsal bir kimliğe kavuşan fetva müessesesindeki fetvalar kayıt altına alınmıştır. 1970-2015 yılları arasında Kastamonu Müftülüğü fetva birimine yöneltilen ve kayıt altına alınan soruların teşkil ettiği iki adet defter, halkın fıkıh anlayışı hakkında vereceği fikir ile dinî, sosyal ve ahlakî hayatına ışık tutması bakımından önem taşımaktadır. Kastamonu Müftülüğünün söz konusu yılları kapsayan fetva defterlerinde akaid, ibadetler ve muamelatla ilgili olmak üzere toplamda üç yüz on dokuz soru ve cevap yer almaktadır. Fetvalar ağırlıklı olarak Kastamonu halkından gelen sorulara verilen cevaplardan müteşekkildir. Bununla birlikte miras ile ilgili Tokat'lı bir vatandaşın sormuş olduğu soruyu da barındırmaktadır. Giriş kısmında tezin konusu, amacı, önemi ve kapsamına değinildikten sonraki bölümde, tezin hazırlanmasındaki yönteme kısaca vurgu yapılmıştır. Çalışmamızı üzerine temellendireceğimiz teorik bilgilerin ele alındığı bölümde, genel olarak fetva, fetva verme yetkisi ve fetva verme kurumları, fetva usûlü hakkında bilgi verilmiştir. Defterlerdeki sorular öncelikle içerdiği konulara göre tasnif edilerek fetva usûlü açısından değerlendirilmiştir. Şifahi sorular ışığında Müslüman bireylerin fetva ve fetva kurumu ile olan ilişkisi bağlamında Türkiye'de fetvanın konumuna değinildikten sonra çalışmadan elde edilen sonuca ve buna bağlı olarak bazı önerilere yer verilmiştir. Ekler kısmında ise, fetva defterlerinin dış kapak özellikleri, iç özellikleri ve fetvaların fıkhî konulara göre tasnifi yer almaktadır. ANAHTAR KELİMELER: Fıkıh, Fetva, Fetva defteri, Müftü, İbadet, Aile Hukuku, Soru-Cevap
İslâm Hukukunda mülkiyeti aslen iktisap yolları
Bu çalışmada, mülkiyeti aslen iktisap yolları ele alınmaktadır. Araştırma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, malın ve mülkiyetin tanımı ve kısımlarından bahsedilmiştir. Devamında mülkiyeti kazanma yolu olan fakat meşrû kabul edilmeyen iktisap yolları kısaca anlatılmıştır. İkinci bölümde mülkiyeti aslen kazanma yollarından ilk olarak ihrâz anlatılmıştır. İhrâzın çeşitleri olan avcılık, ölü arazilerin ihyâsı, ot ve ağaçların ihrâzı gibi mubah malların iktisabında gerekli şartlar ve temellük durumlarından bahsedilmiştir. Devamında mülkiyeti aslen kazanma yollarından sayılan lukata, rikâz ve tağyîre uğramış malın kazanımında gerekli şartlar ve kazanılma durumları anlatılmıştır.
İslam hukukunda şehirlerarası yolculuklarda yolcu hak ve mükellefiyetleri
İslam fıkhında; seyahatte ibadet hükümleri dışında kalan yolcu hak mükellefiyetlerini konu edinen bu araştırmamız; giriş, birinci bölüm, ikinci bölüm ve sonuç olmak üzere dört ana bölümden meydana gelmektedir. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı, yöntemi ve kavramsal çerçevesi ile temel kaynakları açıklanmıştır. Birinci bölümünde seyahat kavramı, mahiyeti, çeşitleri ve ilişkili olduğu diğer kavramlar ortaya konulmuştur. Bu bölümde Kur'an ve sünnette sefer şekilleri, sefer ve yolculukların hedefleri anlatılmıştır. İkinci bölümde sefer ve yolcu kavramı, sefer çeşitleri, bireylerin hukuki statülerine göre sefer hükümleri anlatılmıştır. Bu Bölümde seyahat akdinin niteliği, kayıt altına alınması, seyahat belgesi (bilet) ele alınmış hukuki hususiyeti, muhteviyatı, ortaya konulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümün yolcunun hak ve mükellefiyetleri ana başlığı altındaki diğer başlığı seyahat akdinde muhayyerlik konusunun anlatıldığı bölümdür. Bu bölümde yolcunun muhayyerlik hakları başlığı altında; meclis muhayyerliği, görme, şart, tayin ve ayıp muhayyerlikleri tarif edilmiş, seyahat akdindeki hükümlerin hem yolcu hem seyahat şirketi açısından sonuçları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Tezimizin ana konusu olan seyahat akdi yolcu ve şirketinin hakları ve mükellefiyetlerinin ele alındığı bölüm ise sonuç kısmından önce ele alınmıştır. Bu bölümde hakların çıkış kaynakları ve seyahat akdinin çıkış kaynağı açıklanmış mükellefiyet hak ilişkisi belirtilip seyahat akdi taraflarının hakları ve mükellefiyetleri maddeler halinde açıklanmıştır. Tezimiz sonuç kısmıyla bitirilmiştir.
İslâm aile hukukunda mal ayrılığı rejimi teorisi
Günümüzde, aile problemlerinin artması ve topluma olan etkisinin büyümesi nedeniyle aile kurumu, toplumun önemli konusu haline gelmiştir. Bu sebeple aile hukukuna yönelimler artmış olup, aile ile ilgili çalışmalar önem arz etmeye başlamıştır. İslâm aile hukukunda mal rejimi, mal ayrılığı rejimidir. Mal ayrılığı rejimi, mülkiyet sahibi olan çiftlerden her birinin tek taraflı yetki ile mülkiyetlerinde bulunan malların yönetimi, kullanımı ve tasarruflarından doğan bütün hak ve sorumluluklarının kendilerine ait olduğunu ifade eden hukukî kavramdır. Her insanın mülk edinme ve tasarruf etme hakkı bulunmakla beraber bu hak ve yetkiler bazı durumlarda sınırlandırılmaktadır. Klasik eserlerde mal ayrılığı rejimi, kavramsal olarak bulunmamakla beraber mal ayrılığı rejiminin ihtiva ettiği birçok konu ayrı başlıklar halinde ele alınmıştır. Bu çalışmada, mal ayrılığı rejiminin temeli olan mal, mülkiyet, ehliyet ve haklar konusunu klasik eserler ışığında ele alarak İslâm aile hukuku mal ayrılığı rejimi teorisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde mal ve mülkiyet konusu ele alınıp, sorunlara çözümler üretilmiş, ikinci bölümde ise ehliyet ve hak konusu ele alınıp, problemlere çözüm önerileri sunulmuştur. Anahtar kelimeler; Mal, Mal rejimi, Mal ayrılığı rejimi, Mülkiyet, Ehliyet, Haklar.
Mezopotamya mitolojisinde tufan olayı ve semavi dinlerdeki karşılığı
Tufan olayı, bütün insanlığın ilgisini çekmiş bir konudur. Özellikle bu olayla ilgili olarak semavi dinlerin kutsal kitaplarındaki anlatımlarla arkeolojik çalışmalar sonucunda ortaya çıkan çivi yazılı eserlerde geçen anlatımların büyük oranda örtüşmesi, söz konusu ilgiyi daha da arttırmıştır. Ağırlıklı olarak Mezopotamya uygarlıklarında olmak üzere dünyanın birçok bölgesinde tufan olayı mitolojik destanlara konu olmuştur. Söz konusu destanlar, tufanın nerede meydana geldiği, geminin nereye konduğu, hangi dönemde olduğu ve evrensel ya da yöresel olup olmadığı hakkında farklı görüşler barındırmaktadır. Ancak onlardaki ana tema ve tufanın meydana geliş şekli genel olarak birbiriyle örtüşmektedir. Tufan olayı, semavi dinlerin kutsal kitapları olan Kitab-ı Mukaddes ve Kur'an'da da Nuh olayı olarak anlatılmaktadır. Çalışmamızda, Mezopotamya uygarlıklarında destansı bir hikâye olarak yerini almış tufan olayının, İlahi dinlerde Nuh Tufanı olarak anlatılan olayla bağlantısını ortaya koymaya çalıştık. Bu doğrultuda, Mezopotamya bölgesini, coğrafik, tarihi ve sosyo-kültürel açıdan ele alarak, özellikle Mezopotamya bölgesinde ortaya çıkan mitolojik anlatımları ve inanç biçimlerini ele alarak tufan olayının ana hatlarını belirledik. Böylece mitolojilerle inançlar arasındaki ilişkiyi belirlemeye çalıştık. Ayrıca kaynakları açısından Mezopotamya uygarlıklarında geçen tufan olayı ile İlahi kitaplarda yer alan Nuh Tufanının örtüşen yönlerini ve farklılıklarını tespit etmeye çalıştık. Anahtar Kelimeler: Arkeoloji, Mitoloji, Mezopotamya, İlahi Dinler, Tufan.
Tefsirlerde Mi'rac mucizesi: Risale-i Nur örneği
Bu çalışmada Tefsirlerde Mi'rac Mucizesi: Risale-İ Nur Örneği ele alınmıştır. Çalışma giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında konunun önemi, amacı, kapsamı, sınırlılıkları ve yöntemine değinildikten sonra Said Nursi ve eserlerine kısaca değinilmiştir. İlk bölümde konunun kavramsal çerçevesi verilmiştir. Ardından mucize kavramı yerine Kur'an'da geçen kavramlar açıklanmıştır. Ayrıca mucizelerin çeşitleri ve amaçları ele alındıktan sonra Kur'an'da peygamberlere verilen mucizeler ele alınmıştır. Bu bölümde son olarak özellikle Kur'an ve hadisler çerçevesinde Hz. Muhammed (s.a.v)'e verilen mucizeler ele alınmıştır. İkinci bölümde ise Mi'rac mucizesi hakkında klasik ve modernist görüşlere yer verilmiştir. Konumuzun esasını teşkil eden Mi'rac mucizesi ilk dönem klasik kaynaklar ve son dönem modern çalışmalarda araştırılarak konu ile ilgili yorumlar derlenmiştir. Son olarak konu ile ilgili farklı bir bakış açısı ortaya koyan Said Nursi'nin Risale-i Nur eserleri ışığında miraç mucizesi ele alınmıştır.
İnsanın iç dünyasının analizi bağlamında Kur'ân'da arınma
İnsan, maddî ve manevî yön olmak üzere birbirini tamamlayan iki kuvveti bünyesinde idame ettiren bir varlıktır. Maddî yönü ağır bastığında mâsivaya, dünyevî arzulara meyledip kendisini "esfel-i sâfilin"e yani aşağıların en aşağısı konumuna düşürürken, manevî yönü ise insan-ı kâmil olma arzusundadır. İnsanın üzerine düşen vazife, maddî yönünü önceleyip o doğrultuda bir hayat düsturuna sahip bir yaşantı sürmek yerine, ifrat ve tefritten uzak durup itidal yolunu seçmektir. Bu noktada birey, kalbini ve ruhunu inkâr, isyan ve gafletin zulmetinden, yani mânevi kir ve perdelerden temizlemek anlamına gelen arınma vasıtasıyla ahsen-i takvim düzeyine erişmelidir. Bu düzeye erişebilme adına Kur'ân-ı Kerîm'de, insanın manevî anlamda arınma ihtiyacını gidermesini sağlayan çeşitli yollar zikredilmektedir. Çalışmamızda Kur'ân-ı Kerîm ışığında insanın kurtuluşuna vesile olan ve onu tertemiz fıtratına tekrar döndürmeyi amaçlayan "arınma yolları"nın neler olduğu incelenmiştir. Bu minvalde ilk bölümde insan kavramı ile insanın özüne tekrar dönebilmesine katkı sağlayan, arınmasına vesile olan içsel unsurların Kur'anî bir bakış açısıyla ne anlam ifâde ettiği ve bu öze dönük çabaların insanın psikolojisi üzerinde nasıl bir etkisi olduğu tespit edilmiştir. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise arınmanın Kur'anî temelleri ele alınmıştır. Söz konusu temeller klasik ve çağdaş kaynaklar bağlamında ele alınarak Kur'an'ın, insanın arınmasına vesile olarak ortaya koyduğu ilkeler değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kur'an, İnsan, Kalp, Nefis, Arınma.
Kur'ân-ı Kerîm ve Tevrat'a göre Hz. Hârûn kıssası
İlk dönemden itibaren tefsir ilminin önemli konulardan biri de Kur'ân kıssalarıdır. Kur'ân kıssalarının tefsir kaynaklarında yer almasında erken dönemde kayda değer bir sıkıntı yaşanmazken sonraki dönemlerde, özellikle modern dönemde konu ile ilgili önemli sorunların ortaya çıktığı bilinen bir durumdur. Bu çalışmanın amacı, Hz. Hârûn'un hayatı hakkındaki bilgilerin İslamî literatürde ve Tevrat'ta yer alış biçimlerinin incelenmesidir. Bu bağlamda Kıssa'da bilinmesi gereken yönlerin tespit edilmesi, gerekli derslerin çıkarılması ve Müslümanlar için ne kadar önemli olduğu ehemmiyet arz etmektedir. Çalışmamızda ilk olarak Kur'ân kıssalarını tanımlayıp dini terminolojideki öneminden bahsedilerek kıssa kavramının hadislerle bağlantısına değinilmiştir. İsrâiliyat kavramı açıklanarak bu tür rivayetlerin İslami literatüre kaynaklık oluşturması hususu ele alınmıştır. Ardından ise Hz. Hârûn, Kur'ân-ı Kerîm'e ve Tevrat'a göre ele alınmıştır. Araştırmada Hz. Hârûn'un hayatı ve kişilik özellikleri birçok farklı kaynaklardan karşılaştırmalı olarak yer almakla birlikte, kıssanın ana konularını oluşturan ve ders niteliği taşıyan sorumluluk, sabır ve kardeşlik temalarına da yer verilmiştir. Bu konu üzerinde inceleme yaparken konuyla alakalı başta tez, makale, kitap, ansiklopedi olmak üzere daha önceden yapılan çalışmalar incelenerek gerekli görülen hususlar araştırmamıza dahil edilmiştir. Böylece Hz. Hârûn kıssası diğer çalışmaları kapsayacak kapsamlı bir çalışma olmanın yanı sıra diğer çalışmalardan farklı olarak bu kıssayı Kur'ân ve Tevrat ekseninde karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Netice itibariyle yapılan çalışma ile Hz. Hârûn'u bütün yönleri (benzerlik-farklılıkları) ile ilgili akademik alana hizmet eden kapsamlı bir çalışma ve okuyucusuna faydalı bir eser ortaya çıkarmak amaçlanmıştır.
Süyûtî'nin İsrâili rivayetlere yaklaşımı: Ed-Dürrü'l-Mensûr örneği
İslam tarihi içinde Kur'an'ın doğru anlaşılması için büyük bir mücadele verilmiştir. Bu mücadele farklı kaynaklarla ortaya konulmuştur. Kur'an'ın anlaşılması için başvurulan kaynaklardan biri de rivayetlerdir. Bu rivayetlerin bir kısmı isrâili rivayetlerdir. İsrâili rivayetlerin bir kısmı Kur'an ve sahih sünnetin mesajıyla uyumlu olmamasından dolayı değerlendirme yapılmadan tefsir eserlerine dâhil olması, İslam'a ve Kur'an'a zarar vermektedir. Bu çalışmada Süyûtî'nin rivayetlerle dolu ed-Dürrül-Mensûr adlı tefsir eseri örneğinde Süyûtî'nin isrâiliyata bakışı ele alınmıştır. Süyûtî'nin hayatına, ilmi şahsiyetine ve eserlerine temas edildikten sonra ed-Dürrül-mensûr tefsirinin özellikleri ve ed-Dürrül-Mensûr tefsirinde isrâiliyat konuları ele alınmıştır. Konunun daha iyi anlaşılması için isrâiliyat kavramı, isrâiliyatın çeşitleri ve isrâiliyatı nakletmenin hükmü ile ilgili konular üzerinde durulmuştur. Kur'an'ı anlama faaliyetlerine isrâiliyatın girişi ve sebepleri ile ilgili analizlere yer verilmiştir. Ed-Dürrül-mensûr'un isrâiliyat açısından değerlendirilmesi babında ed-Dürrül-mensûr adlı tefsir eserinde var olan isrâili rivayetlerin örnekleri ele alınmıştır. Sonuç kısmında isrâili rivayetlerin herhangi bir değerlendirme yapılmadan tefsir eserlerine alınmasının eleştirisi yapılmıştır. Anahtar kelimeler: Tefsir, Kur'an, ed-Dürrü'l-mensûr, İsrâiliyat, Süyûtî
Bağlamlarına göre tehdit ayetlerinin izahatı: Bakara Sûresi örneği
Kur'ân-ı Kerîm'de tehdit içeren ayetler, muhataplarının inanç ve tutumlarına bağlı olarak farklı işlevler üstlenmektedir. Bakara sûresi özelinde yapılan bu çalışmada, tehdit ayetlerinin muhatapları: kâfirler, münafıklar, müminler ve peygamberlere yönelik tehditler itikadi ve ameli iki başlıkta ele alınarak bağlamları incelenmiş ve muhatapların kimliği irdelenmiştir. Araştırma, bazı Kur'an meâllerinde bağlamın yeterince yansıtılmamasının, tehdit içerikli ayetlerin pedagojik ve yönlendirici boyutlarını gölgelediğini de ortaya koymaktadır. Bu durum, söz konusu tehdit ayetlerinin bağlamları göz ardı edildiğinde mesajın tek boyutlu bir perspektifle algılanmasına, yalnızca cezalandırıcı bir zeminde anlaşılmasına neden olmaktadır. Özellikle literal tercüme yönteminin meallerde tercih edilmesi, tehdit ayetlerinin sadece ceza ve korku merkezli bir anlatı çerçevesinde ele alınmasına yol açabilmektedir. Tehdit ayetlerinin bağlamlarına dikkat edilmesi Kur'an'ın mesajlarının doğru anlaşılmasını sağlamada temel bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, Kur'an'ın bütüncül mesajını kavrayabilmek için hem iç bağlam (siyak ve sibak) hem de tarihsel bağlamın dikkate alınması gerekliliği teyit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Meâl, Bakara Sûresi, Bağlam, Tehdit.
Tefhîmu'l Kur'ân'da adâlet
Adâlet, hak edene hakkını verme manasına gelmektedir. Terim anlamda Allah'ın emir ve yasaklarına riayet etme şeklinde kullanılmıştır. Çalışmamızda adâlet ve ilgili kavramların geçtiği âyetler, karşılaştırmalı şekilde açıklanmıştır. Ebü'l-Aʿlâ el-Mevdûdî tarafından kaleme alınan Tefhîmu'l-Ḳurʾân başta olmak üzere tefsirlerden, ilgili makale ve kitaplardan yararlanılmıştır. Adâletin yalnızca hukuk alanında kullanılmadığı bilakis hayatın her alanına etki ettiği ve âhireti etkileyeceği ifade edilmiştir. Adâletin zıddını ifade eden zulüm ve ilgili kavramlar konuyu sınırlı tutmak ve kapsam dışına çıkmamak adına ele alınmamıştır. Çalışmamızda adâletin Tefhîmu'l-Ḳurʾân tefsirine yansımasının açıklanması ve geçmişten geleceğe ışık tutacak adâlet anlayışının ortaya konulması amaçlanmıştır. Bu bağlamda çalışmamız, bireysel adâletin toplumsal adâlete etki etmesi ile dünya ve âhiret saadetinin elde edilmesi bakımından farkındalık kazandıracak olmasıyla önemli bulunmuştur. Çalışmamızın birinci bölümü, Mevdûdî ve Tefhîmu'l-Kur'ân hakkında bilgi verilerek oluşturulmuştur. İkinci bölümü, adâlet ve ilgili kavramların tanımları ile kullanıldığı alanlar hakkında açıklamalar ihtiva etmektedir. Burada adâletin zıddı manasına gelen zulüm ve ilgili kavramlara da kısaca değinilmiştir. Asıl önemli olan üçüncü bölümü ise Tefhîmu'l-Kur'ân ve diğer tefsirlerde adâlet kavramının mukayesesini içermektedir. Sonuç bölümünde çalışma boyunca üzerinde durulan meseleler bilhassa Mevdûdî'nin adâlet anlayışı değerlendirilmiştir.
Kur'an'da yer alan Allah'ın merhamet ifade eden sıfatları bağlamında çocuk eğitimi
Bu tez, Allah'ın Kur'an'ı Kerim içerisinde geçen ve merhametini barındıran isimlerinin çocuk eğitiminde kullanılmasını amaçlamıştır. Allah'ın Kur'an'da isimleri ile kendisini tanımış insanın farkında olmadığı birçok özelliğini isimleri ile kullarına anlatmıştır. Kendi vasıflarından insanlara da parça parça vermiştir. Ebeveynler çocuklarını yetiştirirken Allah'ı anlatma noktasında zaman zaman yetersiz, çaresiz kalmaktadır. Bu noktada Allah'ın isimleri yardımcı olacak ve yol gösterecektir. Her bir ismin kula yansıma olduğunu bilmek ebeveynlerin eğitim konusunda yardımcı olacaktır. Zira bir eser en güzel onu yazan eser sahibi ile anlatılmaktadır. Kainatın yaratıcının özelliklerinin çocuklara yansımasını anlatmakta yine O'nun isimleri ile olacaktır. Tez iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm genel hatları ile eğitim, eğitimin önemi, eğitimin unsurları, ailenin eğitimdeki önemi, din eğitimi, peygamberlerin çocuk eğitimindeki metotları gibi konulara değinilmiştir. Burada konu ile ilgili ayetler ele alınarak Tefsirlerden yararlanılmıştır. İkinci bölüm Allah'ın isimlerinin yer aldığı konunun tam izah edildiği bölümdür. Burada Prof. Dr. Emine Öğük'ün "Allah'ı Tanıtan Güzel İsimler" kitabındaki "Merhamet ve Lütufla İlgili İsimler" başlığındaki esmalar teze konu edilmiştir. Burada önce Allah'ın isimleri tanıtılmış ardından ebeveynlerin bu esmanın yansımasını çocuğa nasıl anlatacağı hakkında bilgi verilmiştir. Konunun geçtiği ayetler tek tek ele alınarak tefsir kaynaklarından tarama yapılmıştır.
Ebüssuûd tefsirinde aile (Objektif çalışma)
This thesis aimed to study the topic of the family in the interpretation of Abu Al-Saud Al-Amadi (d. 982 AH / 1574 AD); One of the interpreters of the Qur'an in the tenth century AH, He called his book: "Irshad Al-Akl Al-Salim Ila Mazaya Al-Kitab Al-Karim", This study gains its importance from the fact that it belongs to the field of objective studies in the Holy Qur'an, and from the sensitivity of the subject of the family and its problems today, especially with the change of societies due to modernity, The need to follow the Quranic educational and legal theory of the family emerged. The importance of the study also comes from the fact that it deals with the interpretation of Abu Saud, which is considered an essential reference for students of knowledge specializing in interpretation and Qur'anic sciences. To achieve the objectives of the study, the descriptive-historical approach was followed, when researching the biography of Imam Abu Saud Al-Emadi, and the features of the era in which he lived, and the descriptive-inductive-analytical approach, when extrapolating the rulings on the family and its etiquette in his book. In order to derive his understanding of the Qur'anic text stipulating the educational theory of the family, The study concluded with results, the most important of which are: The great scientific value of Abu Al-Saud's interpretation, despite the difficulty of his style and expressions, as well as the solid scientific upbringing that he enjoyed, which influenced the refinement of his independent intellectual personality. His care precisely in defining Qur'anic terms and mentioning everything related to them, and his care in relying on authentic sources in interpretation, even though he was not satisfied with them, but rather added to them from the outcome of his abundant knowledge and extensive culture, This contributed to clarifying his thought regarding family rulings. He paid attention to the Qur'anic context in interpreting the meanings of family rulings, such as maintenance, breastfeeding, and etiquette. He explained the importance of the family in Islam, and the Qur'an's attention to the relationships between its members. According to Al-Emadi, the Muslim family also has multiple functions, including: the social and educational function, the moral function, and the reproductive function. He emphasized the family ties between parents and children by recommending mercy towards them, in the context of Qur'anic stories as mentioned in the story of Abraham with his father and his son, or the story of Jacob with his son Joseph, peace be upon them all. Al-Emadi believes that problems between spouses begin when each of them fails to know the other's rights over him, and what God has imposed on them in terms of maintenance or obedience. One of the greatest matters that God has imposed on us regarding reproduction is the responsibility of education and care to achieve succession in this world and eternal bliss in the afterlife.
İman-amel bağlamında Ebü'l Berekât en-Nesefî'nin Medarikü't-tenzîl adlı eseri
Ebü'l-Berekât Hâfizuddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd en-Nesefî, Mâverâünnehir bölgesinde yaşamış ünlü bir Hanefi âlimidir. O, İslami ilimler alanında eserler kaleme alan velûd bir şahsiyet olarak tanınmıştır. Fıkıh alanında yaptığı çalışmalarla İslam dünyasında Hanefi fıkıh âlimi olarak bilinmesine/tanınmasına rağmen Nesefî, kelam ve tefsir alanlarında da eserler kaleme almıştır. Özellikle tefsir alanında neşrettiği tek eseri olan Medarikü't-tenzîl; kısa, öz ve etkili olacak şekilde tasarlanmıştır. Bu çalışmayla amaçlanan ise kısa ve öz olan tefsirinde iman-amel münasebetinin nasıl kurulduğunu ortaya çıkartmaktır. Zira iman ve amel kavramları üzerinde her dönemde hassasiyetle durulmuş ve bu iki kavram arasındaki münasebet hakkında kalem oynatılmıştır. Ayrıca sadece tefsir alanında değil kelam alanında ele alınan iki önemli kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Anahtar Kelimeler: Tefsir, İman, Amel, Nesefî, Medârikü't-tenzîl.
İbn Kesirin tefsirinde adalet ve zulüm (Analitik çalışma) / Justice and injustice in the interpretation of Ibn Kathir (An analytical study)
This study aimed to investigate the issue of justice and injustice in the interpretation of Ibn Kathir (d. 774 AH); One of the interpreters of the Qur'an in the eighth century AH, and he named his book: "Tefsie Al-Quran Al-Adheem", This study gains its importance from the fact that it examines the most correct and comprehensive interpretations, in which Ibn Kathir collected the opinions of the commentators and weighed among them. This study also belongs to the field of objective studies in the Qur'anic text, and from the importance of the topic of justice and injustice in the lives of individuals and societies, especially with the current global events, The need to follow the Quranic social and legal theory of controlling the balance of justice among people emerged. To achieve the objectives of the study, the historical descriptive method was followed, when researching the translation of Imam Ibn Katheer, and the descriptive, inductive and analytical method, when extrapolating the meanings of justice and injustice and following the texts of the Qur'an in the interpretation of Ibn Kathir, in order to extract his understanding of the divine approach in determining justice among His servants. The study concluded with results, the most important of which are: the great scientific value of Ibn Kathir's interpretation, as it is the most correct and comprehensive of interpretations, and its author followed the comparative approach, and this gives it special importance and makes it fertile ground for Quranic studies. Justice is repeated in the Qur'an twenty-eight times, with two opposing meanings: One of them indicates straightness, and the other indicates crookedness, but most of them indicate straightness, and justice in the Qur'an is mediation without any influence from the outside that influences it and deviates it from the truth. God has commanded all of His messengers to do it, and it is the path closest to God. The goal of justice is a goal that includes - in Qur'anic legislation - the provisions of all human relations, and its areas include: judiciary, sales, social relations, governance. The justice's objectives revolve around achieving development, brotherhood, true succession, and the construction of the earth, and Its greatest effect - according to Quranic verses - is that the one who does it is loved by God, and God's love for His servants is the highest level of reward. As for injustice, it is placing something in a place other than its proper place, either by a decrease or an increase. Or by going beyond its time or place. It has many synonyms, and it is in all its forms forbidden by God, and its forms vary according to the diversity of its specialization, some of which pertain to social matters, some of which pertain to criminal and legal matters, political matters, and other matters of life, and Ibn Katheer explained in his interpretation Many areas of justice, and he highlighted the meanings of justice versus injustice, and that justice includes equality for people in granting their rights and defining their responsibilities, which enables them to benefit from their rights with equality and fairness. Ibn Kathir did not neglect explaining and interpreting the forms of injustice mentioned in the Holy Qur'an: injustice to the soul, injustice to others and the ugliest form of it is polytheism to God, is the greatest injustice. One of the consequences of injustice is the loss of security in addition to spreading fear and panic in societies, threatening the existence and entity of man, and the spread of chaos and panic in society, thus halting the process of development and reform, then human life becomes threatened by disappearing and collapsing. Keywords: Interpretation (tefsir). Ibn Kathir. Justice. Injustice. Analysis.
Tefsîr-i Hilmî'nin tefsir yöntemi
Ahmet Hilmî el-Koğî, Diyarbakırlı bir âlim olup medrese tahsili çerçevesinde önemli eserler ortaya koymuştur. Bunlardan bir tanesi de Tefsîr-i Hilmî adlı eseridir. Tefsir, işarî ve fikhî rivayetlerin ağırlıkta olduğu bir çalışmadır. Kısa ve öz bir tefsirdir. Müfessir, ele aldığı konularda nadiren ayrıntılı bilgilere yer verir. Bazen ahkâm ayetlerinde konunun ayrıntısına girip mezheplerin hükümlerini kıyaslama yoluyla aktarmayı tercih etmiştir. Tefsirin Kur'an'da geçen kavram ve isimler üzerinde de sıklıkla durduğu görülmektedir. Tefsîr-i Hilmî'nin tefsir metodunu ortaya koymak amacı ile yapılan bu çalışmada onun, Kur'an ilimleri ile rivayet ve dirayet metotlarını kullanma yöntemi üzerinde durulmuştur. Ayrıca kendine has özelliği olan bu eserin ihtiva ettiği konular ve başvurulan kaynaklar ele alınmış, ayet yorumlarında nasıl bir yöntem benimsediği dikkatle incelenmiştir.
Zariyat suresinin yorumlanması
تتناول هذه الدراسة و عنوانها "سورة الذاريات تحليلاً ودراسةً" ، تأويل و تفسير ما جاء في هذه السّورة القرآنية الكريمة من معان، و قد أشرتُ فيها إلى أهمية السّورة و سبب نزولها ، و كذلك ما اشتملت عليه من موضوعات ،و ما حوته من دروس و عِبر و مقاصد في تأويل الأحاديث التي وردت في ذكر الأنبياء والمرسلين ، و كذلك تناولت إيضاح و إعراب كلماتها ،و بيان الرّبط بين كل آية بما سبقها و بما تلاها ،و طافت هذه الدراسة حول ذكر السّماء والأرض والنجوم وغاية خلق الانسان ، و مكانة المسلم المتّقي عند الله ، و شخصية سيدنا محمد صلاة الله و سلامه عليه ،وجزاء المسلمين في الآخرة و عقاب المشركين ، و ما إلى ذلك مما تضمنته هذه السورة الكريمة ، و قد تمّ ذلك بالرجوع إلى المصادر - على رأسها القرآن الكريم و الحديث الشريف -و المراجع المناسبة بما يخدم متطلبات البحث . كلمات مفتاحية : تفسير ، سورة ، الذّاريات ، تحليل ، الأنبياء .