Haşiye
Bu konu başlığı altında 58 tez
WAL-Şiranşi'nin Metaforlar Mektubundaki şerhi al-Lssam hakkındaki haşiyesi, Yazar: al-Mawla Muhammed al-Şiranşi (kana hayatın 1016 H) / Hashiyat to Sharh al-Asam on the Risalat of Istiarat, by Mawla Mohammad al-Shiranshi, (he was alive in 1016 AH), study and investigation
Mevlâ Şîranşi'nin bu Haşiyesi, "Al-Assam Şerhi"nin en değerli haşiyelerinden biri olarak kabul edilir. Şeyh Şiranşi, Allah rahmet eylesin, Şerhu'l-Asam'ı okuyan okuyucunun kafasını karıştırabilecek hususları özetler ve sonra açıklar. Özet şeklinde açıklamalarını sürdürür. Bu arada, niçin açıklama yaptığının sebeplerini dipnotlarda belirtir. Şerhte bahsedilmeyen bazı noktalarda da haşiye sahibi, yeni paragraflar açabilmektedir. Açtığı yeni bu yeni paragrafları, bazı şerhler ve açıklamalar koyarak doldurmaktadır. Haşiye müellifi, nahiv ve belağat açıklamaların fazla uzatmaktan kaçınmaktadır. Ayrıca Şerh sahibi Asam ile yer yer anlaşmazlığa düşmekte ve bu anlaşmazlığın sebebini ve amacını da serd etmektedir. Bazı noktalarda kendisinin Şarih Asam ile farklı düşündüğünü, bunun da bazı sebeplerinin olduğunu söylemekte ve hem kendi itirazını hem de diğer bazı müfessirlerin o konu ile ilgili sözlerini zikretmektedir. Açıklamalarını yaparken, "eğer şöyle dersen..., ben de şöyle derim..." (Fein kulte..., kultü...), üslubunu kullanmaktadır. Müellif ayrıca, haşiyesine baz aldığı nüshanın bazı yerlerinde bazı açıklamalar getirmekte ve ayrıca onu diğer nüshalarla da karşılaştırmaktadır. Biz bu tezimizde, öncelikle mahtut (yazma) bir eser olan bu Haşiyenin bulabildiğimiz nüshalarını topladık. Aralarından en uygun uygun iki tanesini seçtik ve onları birbirine mukayese ettik. Üzerinde yorum yapmadan, sadece ve gerektiği yerlerde metni düzenleyerek, konulardan neyin nerede olduğunu belirttik. Nüshalar arasındaki farkları ve ihtilafları dipnotta belirttik. Sonra asıl nüshadaki metinde geçen darbı meselleri tahric ettik. Onları kaynaklarına isnat ettik. Ayetlerin hangi sûrede ve sayfada olduğunu tespit ettik. Var ise şayet, hadisleri ve beyitleri tespit ettik ve tahriclerini de yaptık. Anahtar Kelimeler: Arap Dili. Semerkandî. Risaletu'l-İsti'arat. Mevlâ Muhammed Şiranşî. Şerhü'l-Asam Haşiyesi.
Deddeh Omar Roshni Diaa al-Din al-Aydani'nin (Ö: 892 Hicri) Beydavi'nin Zariyat Suresi'nin başından Hakka Suresi'nin sonuna kadar tefsiri üzerine bir dipnot, bir çalışma ve inceleme
Araştırma, el-Beydâvî'nin tefsiri (Zâriyât sûresinin başından 1. yy. sonuna kadar) hakkında değerli bir ilmî eser olan "Deddeh Omar Roshni Diaa al-Din al-Aydani'nin (ö: 892 Hicri) Beydavi'nin Zariyat Suresi'nin başından Hakka Suresi'nin sonuna kadar tefsiri üzerine bir dipnot, bir çalışma ve inceleme) bir çalışma ve inceleme olarak. Arap ilimlerinde ansiklopedi, Kur'an-ı Kerim, Peygamber'in hadis, fıkıh, ilke ve akide bağlamında Beydâvî'nin sözlerinin yorumlanması ve bazı itirazların çözümlenmesi ve yorumlanması ve dikkatle incelenmesi gereken benzer ayetlerle ilgili olarak burada yer alan sorunlar. Araştırmanın doğası, araştırmacının araştırmasını iki bölüme ayırmasını gerektiriyordu: iki bölümden oluşan akademik bölüm; Birinci bölümde müellifi, adı,soyadı yetiştirilişi, büyükleri, talebeleri ve abideleri tanıtılır, ikinci bölümde nüsha ve yazarın yaklaşım ve üslubu tanıtılır. başlık ve yazara nispeti.el yazmasının nüshalarının incelenmesi, tasviri, inceleme ve şerhte başvurduğu yöntemin anlatılması üzerinde de çalışmıştır.araştırma bölümü, araştırmacının notlandırmayı üstlendiği doğrulanmış metni içermektedir. Peygamberin hadis-i şerifleri, dilbilimcilerin, belagatçilerin, müfessirlerin ve hukukçuların sözleri. Araştırma, en göze çarpan sonuçlardan bahsettiği bir sonuçla sona erdi, yani: el yazması, Baydawi'nin sözlerini takip etme ve yorumlamada iyi sunumu, organizasyonu ve düzenlemesinin yanı sıra yazarın dilbilime olan ilgisi ile ayırt edildi. Ayetlerin yorumlanması bağlamında gramer ve retorik yönlerden, kelimeleri dilsel köklerine döndürerek ve morfolojik türevlerini, sözdizimsel konumlarını ve Kur'an bağlamlarındaki tek kelime arasındaki farkları netleştirerek. Kur'an sistemini ve onun mucizeviliğini, müellifin şüphelilere cevap vermedeki özenini ve bozuk inançlarına bahane olarak gördükleri benzer ayetleri öne çıkarmaya çalışırlar. Anahtar Kelimeler: Beydavi ,tefsiri, Dede Ömer, Haşiye, Roshni
Dede Ruşeni el-Aydini'nin Beydavi tefsiri haşiyesi üzerine tahkik çalışması (Enbiya Suresi'nin başı itibariyle Nur Suresinin sonuna kadar)
Bu tezde Müfessir Dede Ömer Ruşeynî Ziyauddîn el-Aydînî'nin İmam Beydâvî'nin Tefsîr'i üzerine yazdığı hâşiyenin Enbiyâ Sûresi'nin başından Nûr Sûresi'nin sonuna kadar olan bölümünün tahkiki yapılmıştır. Eseri kıymetli kılan husus, Dede Ömer Aydînî'nin Beydâvî'nin bazı görüşlerini eleştirip, hatalarını düzeltirken yaptığı açıklamalardır. Bu durumlarda müellif önce müşkil lafızlara yer vermiş, sonra açıklamalar yaparak doğru olan görüşü tercih etmiştir. Bunun yanında hâşiyede Kelam ve Nahiv ilmiyle ilgili çok faydalı bilgiler bulunmaktadır. Hâşiye sahibi öncelikle ihtilaflı olan hususu belirtmiş, sonrasında tercih edilen görüşü vermiştir. Ayrıca hâşiyede Tefsir, Hadis, Fıkıh, Kıraat ve Mantık ilmine dair bilgiler de bulunmaktadır. Eserde rey veya eserle tefsir konusu da incelenmiştir. Beydâvî ve Dede Ömer Aydînî'nin ilmi ve şahsi hayatları incelenirken betimleyici tarihsel yöntem kullanılmıştır. Tahkik kısmında metin yazımı, harekelenmesi, nüshalarını karşılaştırılması ve eserde nakledilen görüşlerin asli kaynaklardaki yerlerinin gösterilmesi hususunda ise tahkik ve talik yöntemi kullanılmıştır. Yeni Camii nüshası için أ, Veliyüddîn Cârullâh nüshası için ب rumzu kullanılmıştır. Her ikisi de İstanbul'da bulunan bu iki nüshadan daha eski olan Yeni Camii nüshası, asıl olarak alınmıştır. Araştırmada varılan sonuçlardan önemli olanlar şunlardır: Müellif İmam Beydâvî'nin kullandığı ibareyi anlaması, Beydâvî'nin kullandığı kapalı ifadeleri lügatlere uygun olarak hâşiyede açıklaması ve yorumlar içinde âyetin siyak ve sibakına uygun olanı tercih etmede mahir olduğu tespit edilmiştir. Müellif, muteber bir delile dayanmayan zayıf tefsirleri ise reddetmiştir. Hâşiye sahibi, durum ve delile uygun olarak zaman zaman Kur'ân'a, zaman zaman hadislere bazen de Arap diline uygun tercihler yapmıştır. Beydâvî'ye yönelik itiraz ve tenkitleri dillendirirken Beydâvî'nin görüşleri ile diğer müfessirlerin görüşleri arasında kıyaslama yapılması, Dede Ömer'in yüksek kültürü ve ilmî seviyesini ortaya çıkarmaktadır. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Dede Ömer Ruşeynî, Beydâvî, Enbiyâ Sûresi, Nûr Sûresi.
İsa Muhammed bin Abduddîn'in, Baydâvînin tefsiri üzerine yazdığı Fatiha Sûresi Hâsiyesi adh el yazmasının incelenmesi ve tahkîi
Araştırma, oldukça değerli bilimsel eserlerden birini ele almaktadır. Bu araştırma Kâdî Beydâvî'nin tefsirindeki Fâtiha Suresi'ne yapılan Kutbüddin Îsâ b. Muhammed es-Safevî el-Îcî eş-Şâfiî'ye (Ö. H. 955) ait haşiyedir. Onuncu yüzyılda Osmanlı dönemi alimlerinden biridir. Haşiye, Fatiha Suresi'ndeki sözleriyle ilgili yorumları içermektedir. Müellif, Beydâvî'nin sözlerinden kapalı kalanlarını alimlerin söz ve görüşlerini de tetkik ederek açıklamaktadır. Gerekçelendirme ve akıl yürütme yöntemi kapsamında doğru ve yanlış yönlerini ortaya koymaktadır. Onun tefsir metodu genellikle Kitap ve Sünnete dayanmaktadır.Birinci bölümde, müellifin hayatına ışık tutularak o dönemde var olan birçok bilimsel yön ortaya çıkarılmaktadır. Bunun yanında müellifin kişisel çalışmaları, seyahatleri, hocaları ve öğrencileri de ele alınmaktadır. Araştırmada ayrıca nesebi, lakabı ve ölümüyle ilgili birçok önemli bilgiye de ulaşılabilmiştir. İkinci bölümde ise yazarın yaklaşımı ve kaynakları incelenmiş ve değerlendirilmiş, incelemeye tabi tutulan kitap ve teliflerinin isimleri açıklanmıştır. Bunun yanında özellikle müellif; fıkıh, hadis, tefsir ve mantık konularında zamanının âlimlerinin en seçkinlerinden olduğu için bilgi çeşitliliği gibi haşiyenin güzel yönlerine de değinilmiştir. Bunun yanı sıra, bu el yazması eserin etkisini ve değerini artıran kayıp kaynaklardan destek alınmıştır. Üçüncü bölümde; karşılaştırmalar yaparak, hadisleri çıkararak, ayet ve hadislere atıfta bulunarak ıstılahları açıklayan ve alimleri, mezhepleri ve cemaatleri tanımlayan yorumlarla birlikte tahkik edilen nüshanın metni ele alınmıştır.Müellif, ilmi materyali sunma, tertip ve düzenlemede başarılı olmuştur. Ancak yerel dili ve terminolojisini gereğinden fazla kullanmıştır. Akli ilimlere olan ilgisinde dönemin açık bir etkisi vardır. Özellikle Şerîf el-Cürcânî ve es-Sa'd et-Taftâzânî'nin kitaplarının etkisi çok fazladır. Bununla birlikte, Fatiha Suresi'nin sırlarının açıklanmasında müfessirlerin, lügatçilerin, belagatçıların, fıkıhçıların, usülcülerin ve mantıkçıların görüşlerini nakletmesi nedeniyle haşiye önemini korumaktadır. Anahtar Kelimeler: Tefsir ALFâtiha , Haşiye on Beydâvî, Îsâ es-Safevî, Fâtiha Suresi.
(Cemâleddin Ishak b. Muhammed el-Karamânî'nin Beydâvî Haşiyesi (Münafikun Suresini başından Mülk Suresinin sonuna kadar): İnceleme ve tahkîk
Bu araştırma, bilinen Cemaleddin İshak el-Karmani'nin (ö. 933 H.) "Münafıkûn Suresi'nin başından Mülk Suresi'nin sonuna kadar Beydâvî'nin tefsirine dair bir dipnot" konusunu ele almıştır. Cemali Halife olarak Osmanlı devri âlimlerindendir. Kitabında Beydâvî'nin sözlerine ilişkin yorumlara yer verilmiş, bu sözlerden gizlenenleri açıklayan, güzel yanlarını detaylandıran ve özellikle emeklilikle ilgili oluşan konulardaki belirsizliği gideren araştırmacı metnin doğrulanmasında araştırmacıya dayalı bir yaklaşımdır. metinleri, atasözlerini ve meseleleri belgelemek ve bunları bağlamlarından ve kaynaklarından çıkarmak üzerinedir ve yorumu, bazı muğlak ifadeler ve sorunlu kelimelerle sınırlıdır. En önemli bulgular arasında: El-Karmani'nin tanıtılması ve onun hakkında yazılan Arapça kaynakların olmamasına rağmen hayatının bazı yönlerinin açıklanması.Dipnot, müfessirlerin beyanlarını ve görüşlerini inceleyerek ve tartışarak bir tür rasyonel argümanla ayırt edilir.Dipnot dilbilgisinden yoksun değildi, Dilbilgisi kuralının dil anlamına atıfta bulunarak türetilmesi gibi dilbilgisi ve retorik fıkraları veya retorik yararın ifadesi veya sözdiziminin bağlam içindeki yeri ve önemi ve dipnotun bazı dezavantajlardan yoksun olmaması gibi Yazarın İsrailli kadınlarla ilgili birçok hikayeyi bu hikayeleri açıklamadan veya yorumlamadan zikretmesi ve birçok zayıf hadisi zayıf olduğunu belirtmeden alıntılaması gibi. Anahtar Kelimeler (yorum, dipnot, el-Karmani, el-Beydavi, münafıklar, kral)
Dede Ömer Rüşeni Diyäuddin el-Aydininin (Ö. 892) Beydävi tefsiri üzerine yaptığı haşiyenin tahkik ve incelemesi (İsra suresinden Taha suresine kadar)
Dede Ömer Ruşeni'ye ait bir el yazması olan Tefsiru'l-Beydâvî Haşiyesi, tefsir alanında çok büyük ve çok ilmi, ansiklopedik bir eserdir. Tefsir ilminin önemli kaynaklarından biri kabul edilir. Bilimsel özgünlüğe sahiptir. Bu önemli eseri ortaya çıkarmak, onu ilim dünyasına kazandırmak, ilim taliplerine ve araştırmacılara tanıtmak, onların bu esere başvurabilmelerini sağlamak ve ondan faydalanmalarını kolaylaştırmak gerekiyordu. Bu çalışmada biz, Dede Ömer Ruşeni'nin, Beydâvî'nin tefsirine yaptığı haşiyenin bir kısmını(İsra Suresi'nden Taha Suresi'ne kadar) tahkik etmeyi amaçladık. Araştırma kısmında müellif Dede Ömer'i tanıttık. Adını, nesebini, ilmi hayatını ve İslam Kültürüne kazandırdığı eserlerini inceledik. Yazarın bu el yazmasındaki metodunu anlattık. Müellif metod olarak; bilinmeyen kelimeleri izah ederken temel lügatlere başvurmakta, fıkhi meseleleri açıklarken de Kenzu'd-Dekâik gibi temel Hanefi kitaplarına müracaatta bulunmaktadır. Beyzavinin tefsirine ta'likler yaparken Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hadislerinden ve Arap Şiirindeki beyitlerden istişhadlarda bulunmaktadır. Onun faydalandığı eserler çok çeşitlidir ve kendi ilmi kişiliğini ortaya koymasının yanısıra, kendisinden önceki alimlerin eserlerine vukûfiyetini de göstermektedir.
Dede Ömer Ruşni Ziyäuddin el-Aydini' nin Hâşiye Alâ Tefsiri'I-Beydâvi isimli eserinin tahkik ve analizi (Furkan ile Ankebut suresi arası)
Bu çalışmanın hedefi; Beyzâvî'nin tefsirinin Furkan Sûresi'nden Ankebut Sûresine kadar olan kısmının Müfessir Dede Ömer Rûşenî Ziyaüddin el-Aydınî (ö.h. 892) tarafından yazılan haşiyesinin tahlil edilmesidir. Bu haşiyenin önemi, haşiyeyi yazan kişinin İmam Beyzâvî'yi araştırma ve takip sürecinde yapmış olduğu sorunlara cevap veren, onları yönlendiren ve sıhhatlerini açıklayan enfes yorumlarından kaynaklanmaktadır. Ayrıca çok faydalı gramer konularının yanı sıra farklı görüşlere de değinip bu görüşlerden bazılarını kullanmayı tercih etmiştir. Yine çok önemli kelâmî meseleleri de ele almıştır. Çalışmanın hedeflerine ulaşmak için araştırmacı, müellifin şahsi ve ilmi kişiliği ile yaşadığı dönemi aktarırken tarihsel betimleyici yaklaşımı izlemiştir. Tahkik bölümünde; metnin yazıya geçirilmesi, nüshalar arasındaki farklılıkların ortaya konulması, nüshaların ve onlarda geçen deyimlerin ve sözlerin kaynaklarına isnat edilmesi hususunda ise araştırma ve yorumlama yöntemini takip etmiştir. Araştırmanın en önemli sonuçları arasında şunlar bulunmaktadır: Muhaşşî, haşiyesinde geçen lafızların kapalılığını sözlükler yardımıyla kelimelerin köklerine inerek giderebilmiştir. İcazu'l-kuranın anlamlarına ulaşabilmek için ayetleri bağlamlarına göre yorumlamıştır. Müellif, delili olmayan ve ayetlerin manalarına uymayan birçok açıklayıcı görüşü yalanlamış, onların mübalağalı olduğunu ortaya çıkarmıştır. Yazar, İmam Beydavi'yi takip etmekle yetinmemiş; onu diğer müfessirler ile mukayese edip onların iddialarını ve delillerini tartışarak doğru olduğunu düşündüğünü tercih etmiştir. Yazarın açıklamak istediği dilsel, yöntemsel ve fıkhî meseleleri akli delillerle tartışması; onun ilmi kültürüyle çeşitli sanat ve bilimlerdeki yüksek bilgisini ortaya çıkarmaktadır. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Dede Ömer Rûşenî, el-Beyzâvî Haşiyesi, Furkan Sûresi, Kasas Sûresi
El-Beyżāvî'nin tefsirine soktuğu felsefi önyargılara karşı Saçaklızade adıyla bilinen Allâme Muḥammed b. Ebî Bekr el-MarꜤaşî (Ö.H. 1145)'nin cevabı inceleme ve araştırma
Bu araştırma, İslami mirasın önemli eserlerinden olan Saçaklızâde adıyla bilinen büyük alim Mehmed Efendinin, Kādî Beyzâvî'nin tefsiri üzerine yazdığı mektubu içermektedir. Bu mektup "Kādî Beyzâvî'nin tefsirine karıştırdığı felsefe kaynaklı yanılgılara reddiye risalesi" olarak nitelenmiştir. Araştırma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, teorik bölüm olup 3 başlıktan oluşmaktadır. Birinci başlıkta Saçaklızâde'nın hayatı ele alınmaktadır. Bu bağlamda beş alt başlık söz konusudur. İlk alt başlık; ismi, künyesi ve lakabıyla ilgiliyken ikinci alt başlık yetişmesi, şahsiyeti, görüşleri ve ahlakını konu almaktadır. Üçüncü alt başlıkta hocaları ve öğrencileri, dördüncü alt başlıkta eserleri ile ilmi etkileri ve beşinci alt başlıkta ilmi makamı ile vefatı konu alınmıştır. İkinci başlıkta yazarın metodolojisi ve kitabın isnadı üzerinde durulmuştur. Burada da iki alt başlık bulunmaktadır. İlk alt başlıkta konuyu sunma tarzı, faydalandığı en önemli kaynaklar, alimlerin görüşlerine verdiği önem ve ilmi yazıya verdiği değer ve itirazlar ele alınarak yazarın metodolojisi araştırılmıştır. İkinci alt başlıkta el yazmasının adı, müellife isnadı, nüshaların niteliği ve numuneleri sunulmuş olup tahkik ve yorumlama yöntemi açıklanmıştır. Üçüncü başlıkta ise Kādî Beyzâvî'nin hayatı tanıtılmıştır. İkinci bölüm, uygulama bölümü olup araştırmanın sonucunu ve en önemli çıktılarını ele almakta ve bir takım tavsiyeleri dile getirmektedir. Başarı ancak Allah'tandır. Anahtar Kelimeler: (Saçaklızâde, Kādî Beyzâvî'ye Reddiye, Beyzâvî Tefsiri, Haşiye).
Cemâleddin Ishak b. Muhammed el-Karamânî'nin Beydâvî Haşiyesi (Nebe suresinin başından al-Şems suresinin sonuna kadar): İnceleme ve tahkîk / Jamaleddin Ishak b. Muhammed el-Karaman's Beydavi annotation (From the beginning of the Surah an-Naba to the end of the Surah al-Shams) analysis and verification
Bu araştırma, Beydâvî'nin Nebe' Suresi'nin başından Şems Suresi'nin sonuna kadar olan tefsirini dokuzuncu asır alimlerinden İshak Al-İshak tarafından bir çalışma ve inceleme olarak ele almaktadır. -Karmani.Bu maksatla Kur'an-ı Kerim ilimlerinden, Mekke ile Medine arasında, sûrelerin âyet sayılarından ve dizilişlerinden, nüzul sebeplerinden ve Kur'an kıraatlerinden çıkarımlar yapmıştır. Genişlemeden âyetlerde zikredilen, çoğunlukla Hanefi mezhebiyle sınırlı kalan ve kulların fiillerini Allah'ın yaratması veya kulların fiillerini Allah'ın yaratması konusunda Mu'tezile ve diğer İslam mezheplerine cevap vermeye çalışılan fıkıh meseleleri arasında da yer almaktadır. dirilmeyi inkar eden ateist mezhepler. Araştırmanın doğası, araştırmacının çalışmayı üç bölüme ayırmasını gerektirmiştir: Birinci bölümde yazarın kişisel ve bilimsel biyografisi ele alınmış, ikinci bölümde el yazması, nüshaları, yazarın metodolojisi ve kaynakları ve üçüncü bölüm, araştırmacının içindeki ayet, hadis ve sözleri çıkarmaya özen gösterdiği incelenen metni içermektedir. Araştırma bazı sonuçlarla sonuçlanmıştır ki bunlardan en önemlisi, müellifin açıklama ve açıklamalarını yaptığı çok sayıda ilime dayanma konusundaki yaklaşımlarının çeşitliliği ve aktardığını belirttiği kaynaklarının zenginliğidir. Çalışma başka bir yoruma dayanmamaktadır.
Nureddin Hamza el-Karmani el-Beydavî'nin tefsiri (Sebe Suresi'nin başından Mü'min Suresi'nin sonuna kadar) ile ilgili haşiyesi inceleme ve tahkik
Bu tezde Hamza el-Karmani (ö. 871'dan sonra) Beydâvî tefsiri üzerine yazdığı Hâşiye'nin ( Sebe Suresini başından Mü'min Suresinin sonuna kadar bölümünün tahkiki yapılmıştır. Hamza el-Karmani hicri 8. asrın en önemli alimlerindendir. Bu Hâşiye, Hamza el-Karmani'nin kültür çeşitliliği ve ilmi şahsiyetinin farklılığına delalet eden istidlâl, nakil ve görüşleri ihtiva etmesi sebebiyle önemlidir. Aynı zamanda Hamza el-Karmani Hâşiye'de itimat ettiği ve nakil yaptığı kaynakların fazla oluşu da eserin önemini artırmaktadır. Eser, Arapça, sarf, belagat gibi birçok ilmi ihtiva ettiği gibi fıkıh, usîl-i fıkıh, tefsir, ulûmu'l-Kur'ân gibi şer'î ilimleri de ihtiva etmektedir. Araştırmada Hamza el-Karmani biyografisi ve ilmi hayatı hakkında bilgi verilirken tarihsel tanımlayıcı yöntem kullanılmıştır. Tahkik yapılan yerlerde ise tahkik ve ta'lik metodu kullanılmıştır. Araştırmanın sonucunda Hamza el-Karmani nakil, görüş ve itirazlarında üstün bir ilmi seviye sahip olduğu tespit edilmiştir. Onun bu özelliği konuyla ilgili bilgilere hâkim oluşu ve zor meseleleri açıklama kudretinde bariz şekilde görülmektedir. Hamza Karmani ilmi üstünlüğü kıraatler konusunda da hissedilmektedir. O, şaz kıraatleri değil, Arap diline uygun olmakla desteklenen veya sahâbeden gelen mütevâtir kıraatleri tercih etmiştir. Araştırmada Hamza Karmani itikadi konularda Eşari akidesini benimsediği tespit edilmiştir. Ancak o itikadla ilgili ihtilaflı konuları detaylı bir şekilde tartışmamıştır. Fıkıh konularında ise önce hükmü nakledip sonra kendi mezhebi olan Hanefilerin delillerini detaylı bir şekilde ele almıştır. O Haşiye'sinde Zemehşerî'nin el-Keşşâf, Râzî'nin Mefâtihu'l-ğayb ve ismini vermediği birçok eserden bolca nakiller yapmıştır. Aynı şekilde mantık, usul-I fıkıh ıstılahlarının da eserde bolca yer alması, eserin kıymetini artıran bir durumdur.
Muhammed b. Cemaleddin Ramazan es-Sükeri eş-Şirvani'nin (Ö. 1063 H.) el-Beydavi Tefsirine eş-Şirvani Haşiyesi ( Nisa suresi) çalışma ve inceleme
Araştırmacı, Muhammed b. Cemâleddîn Ramazân Es-Sükkerî Eş-Şirvânî'ye (Ö.H. 1063) Ait Şirvânî'nin Beydâvî Tefsiri Üzerine Haşiyesi kitabından Bir Bölümü Ele Almıştır. Kitabın incelemesine araştırmacıyla birlikte bir grup Şer'i İlimler öğrencisi de katılmış ve Nisa Suresi'nin 42 levhasının tamamının incelenmesinde pay sahibi olmuşlardır. Bu kitap Meânî ilminin büyük bir bölümünü ve ayetlerin nüzul sebeplerini ihtiva etmektedir. Araştırmacı, Şirvânî'nin Beydâvî Tefsiri Üzerine Haşiyesi'nden bu bölümü incelerken, çalışmasında el yazması nüshalarının incelenmesinde kullanılan yöntemleri takip etmiştir. Tez iki bölüm olarak ele alınmıştır: Birinci bölüm: İki alt bölümde ele alınmıştır: Birinci alt bölüm: Araştırmacı bu bölümde Şirvânî Haşiyesi'nin müellifiyle Beydâvî Tefsiri'nin müellifinin hayatını ele almıştır. İkinci alt bölüm: Bu bölümde kitabın kendisiyle ilgili çalışma yapılmış ve kitabın müellifinin kim olduğu, kitabın isimlendirilmesi, kitabı farklı kılan özellikleri, el yazması iki nüshanın tanıtılması ve araştırmacının araştırmadaki yaklaşımı bu bölümde ele alınmıştır. Ayrıca (A) nüshasının ilk ve son sayfaları ile (B) nüshasının ilk ve son sayfaları belirlenerek kitabın içeriği analiz edilmiştir. İkinci bölüm ise: Tahkik Edilen metni, ardından kaynak ve referansları içermektedir.
Mu'minûn Sûresi özelinde Arapzâde'nin Beydâvî tefsîri üzerine yazdığı Hâşiye'sinin tahkik ve analizi
Bu Tezde Arapzâde'nin (ö. 685/1286)""Beydâvî Tefsiri üzerine yazdığı Hâşiye"'sinin tahkik ve analizi Mu'minûn Sûresi ile sınırlandırılarak yapılmıştır. Araştırmanın önemi, biyografi kitaplarında hakkında fazla bilgi bulunmayan Arapzâde'nin şahsiyetine ışık tutmasına yöneliktir. Ayrıca Beydâvî Tefsiri üzerine yazılmış olan bu kitabın henüz tahkikinin yapılmamış olmasıdır. Araştırmada değişik kütüphanelerde bulunan dört yazma nüsha esas alınmıştır. Çalışmamızda Beydâvî ve Arapzâde'nin ilmî ve şahsî hayatlarıyla ilgili bilgi verilirken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. Nüshaların karşılaştırılması, doğru olan metnin seçilmesi, yapılan nakillerin aslî kaynaklardaki yerlerinin gösterilmesi, âyet, hadis ve rivayetlerin tahrîclerinin yapılması ve hâşiye sahibinin açıklamaları yorumlanırken tahkik ve talik metodu kullanılmıştır. Araştırmada ulaşılan sonuçların önemlileri şunlardır: Arapzade; fıkıh, tefsir, lügat, hadis, kıraat ve daha birçok ilimde temeyyüz etmiştir. O, müşkil ibareleri seçip açıklama hususunda diğer hâşiye sahipleriyle aynı metodu benimsemiştir. Hâşiye'de birçok kitaptan ilmî konuların nakli yapılmıştır. Müellif eserinde çoğu zaman Keşşâf yazarı Zemehşerî ve Meâlimü't-tefsîr yazarı Begavî'nin görüşlerine yer vermiştir. Ayrıca Zemahşerî ve Tîbî gibi diğer hâşiye yazarlarına zaman zaman itiraz ederek ilmi konuları ele almıştır. Eserde açıklamalar uzun uzadıya ele alınmamış, genelde kısa bilgiler verilmekle yetinilmiştir. Lügat ve hilâf ilmiyle ilgili hususlar geniş bir şekilde işlenmemiş, kıssa ve haberler çokça nakledilmemiştir. Şiirle de istişhad az yapılmıştır. Bütün bu yönleriyle eser, hâşiye müellifinin yaşadığı dönemin ilmî faaliyetini yansıtmakla birlikte yazarın ilmî kişiliğini, fikrî bağımsızlığını ve geniş bilgisini göstermesi bakımından da önem arz etmektedir.
Muhammed b. Cemâleddîn Ramazân es-Sükkerî eş-Şirvânî'ye (Ö.h. 1063) ait Şirvânî'nin Beydâvî Tefsiri (Âl-i İmrân Suresi) üzerine Haşiyesi'nin tahkiki ve incelemesi
Araştırmacı bu çalışmasında Muhammed b. Cemâleddîn Ramazân es-Sükkerî eş-Şirvânî'ye (Ö.H. 1063) ait Şirvânî'nin Beydâvî Tefsiri Üzerine Haşiyesi kitabının bir bölümünü ele almıştır. Kitabın tahkikinde araştırmacıya Şer'i İlimler öğrencilerinden bir grup eşlik etmiş ve Âl-i İmrân Suresi'nin tamamının ele alınmasında pay sahibi olmuşlardır. Şirvânî'nin Beydâvî Tefsiri Üzerine Haşiyesi kitabından bu bölüm incelenirken bu kitabın، ayetlerin çok sayıda manasını ve nüzul sebebini içerdiği görülmüştür. Bu kitabın incelenmesinde el yazması eserlerin tahkikinde kullanılan yöntemler kullanılmıştır. Tez iki bölümde ele alınmıştır: Birinci Bölüm: İki alt bölümden oluşmuştur: Araştırmacı birinci alt bölümde Haşiye'nin sahibi olan Şirvânî'nin ve Beydâvî Kitabı'nın müellifinin hayatını ele almıştır. İkinci alt bölüm: Kitabı incelemeye ve tahlil etmeye tahsis edilmiş olup kitabın yazarına nispet edilmesini، kitabın isimlendirilmesini، kitabın ayırt edici özelliklerini، el yazması iki nüshanın anlatımını ve araştırmacının tahkikteki yaklaşımını içermiştir. Ayrıca bu bölümde (a) nüshasının ilk ve son sayfası ile (b) nüshasının ilk ve son sayfası belirlenmiş ve kitabın muhtevası tahlil edilmiştir. İkinci Bölüm ise: Tahkik edilen metni ve ardından kaynak ve referansları içermiştir.
Hâşiyetu Abdurrahîm Muhammed Efendi (Ö. 1062 H.) alâ Dîbâceti'l-Beydâvî (İnceleme ve tahkik)
Bu araştırmada Abdurrahim Muhammed Efendi'nin (Ö. 1062) Hâşiye alâ Dîbâcetü'l-Beydavi isimli eserinin tahkik ve analizi yapılmıştır. Abdurrahim Muhammed Efendi 12. Hicri asrın önemli alimlerindendir. Hâşiyenin önemi, Beydâvî mukaddimesine yapılan yorumlar ve Abdurrahim Muhammed Efendi'nin kültür çeşitliliği ve bariz ilmi şahsiyetine yansıtan görüş, nakil ve istidlâlleri kaynaklıdır. Haşiyede müellifin dayandığı kaynak ve eserlerin çokluğu da kitabın önemi artırmıştır. Haşiyede Arapça, sarf, belagat yanında fıkıh, usul-i fıkıh, tefsir, ulûmu'l-Kur'ân gibi şer'î ilimlere de değinilmiştir. Hristiyan ve bazı felsefi ekollerin akidelerine dair bölümler bulunmaktadır. Araştırmada biri Veliyuddîn Efendi kütüphanesinde diğeri Esat Efendi kütüphanesinde olan iki adet yazma nüsha esas alınmıştır. Müellifin şahsi ve ilmi hayatı yazılırken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. Eserin yazılmasında ise talik ve tahkik metodu tercih edilmiştir. Araştırmada ulaşılan neticelerden önemlileri şunlardır: Abdurrahim Efendi, lügat, edebiyat, kelam ve fıkıh konularını ayrıntılı bir şekilde ele alan metoduyla temayüz etmiştir. Nakil ve akıl ile istidlâl birleştirilmiş, lügat konularında hadisle istişhâd edilmiştir. Garîbu'l-Kur'ân lafızları, en iyi açıklama olarak kabul edilen Kur'ân ayetleriyle açıklamıştır. Yapılan yorumlar, müellifin bakış açısına göre değişkenlik arz etmekle birlikte uzun ile kısa arası olarak tarif edilecek tarzda orta uzunluktadır. Eserde en çok Zemahşerî'nin Keşşâf isimli eserine atıf yapılmıştır. Hadislerin sıhhatine önem vermediği için eleştirilmiş, açıklama yapılmaksızın zayıf hadislerle isitişhâd edilmiştir. Bunun yanında hâşiye Abdurrahim Efendi'nin yorum yeteneği ve birçok ilimdeki maharetine delalet eden tafsilat ve şerh sebebiyle zengindir. Abdurrahim Efendi, dilci, belagatçi, fakih, mütekellim ve müfessir olarak anılabilir. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Abdurrahim Efendi, Dîbâce, Hâşiye, Tahkik.
İmam Othman bin Abdullah Nizam Eddin Al-Khatai'nin keşafi üzerine Al-Taftazani parafına Al- Khatai'nin yorumları - 901 Hicri
İmam Hattâî'nin ta'lîkâtı, Taftâzânî'nin hâşiyesi üzerine yapılan en önemli ta'lîkâtlardandır. Müellif Taftâzânî'nin açıklamalarını kolay ve akıcı bir üslupla açıklamıştır. Okuyucu ve araştırmacıya kitapta anlaşılması zor olan yerleri açıklamaktadır. Müellif kendinden önceki tefsir ve dil alimlerinden istifade etmiştir. Onların kitaplarında yazdıklarından seçmeler yapmıştır. Yaşadığı dönemdeki seçkin alimlerin fikirleriyle kitabını şekillendirmiştir. Hattâî, tefsir, belağat, mantık ve diğer ilimlerde kitaplar telif etmiştir. Eserleri ilim sahasında önemli kitaplardan kabul edilir. Bu ta'lîkâtı değerli kılan şey onun dayandığı temel kitap nedeniyledir. Müellif kitabına mukaddimesiz başlamıştır. Kitabında önce kelimelerin sözcük anlamını açıklamakta, sonra dil alimlerinin sözcükle ilgili açıklamalarını delil olarak kullanmakta, bazen tefsir alimlerinin görüşlerine başvurmaktadır. Kelimenin bağlamda kazandığı anlama göre ihtiyaca binaen genel veya ayrıntılı açıklama yapmaktadır.Müelif, hâşiyesinde akidevi, mantık, tefsir, çeşitli ilim ve sanatlarla ilgili konuları ele almıştır. Kitap her çeşit disiplini içeren ve bir çok konuda müellifin yorumlarını içeren bir ansiklopedi şeklinde tezahür etmektedir. Bazı yerlerde mevzuların izahı hadisler aracılığıyla olmaktadır. Tahkikle ilgili çalışmaya gelince önce bütün nüshalar toplandı. İlmi kriterlere riayet edilerek diğer nüshalarla karşılaştırma yapıldı. Ayetlerin mushafta geçtiği yere işaret edildi. Hadisler tahriç edildi. Metinlerde geçen özel isimler, sözlerin kime aitliği, garip kelimeler ve terimlerin açıklanması yapıldı. Araştırma bölümünde müellifin hayatı ve ilmi yönü el yazmasının müellife nisbeti, müellifin eserinde kullandığı kaynakları ve yöntemi ve el yazması mahdutların tamamı zikredildi. Çalışma sonuç ve tavsiyelerle tamamlandı.
Beydavi'nin tefsir " Fatiha ve Bakara suresinin başlangıçı " haşiyesi
Bu tezde Mufîd er-Rûmî'nin (ö. 1217) Ta'lîkât ala'l-Fâtiha ve Evâili'l-Bakara alâ Tefsîri'l-Beydâvî isimli eserinin tahkik ve analizi yapılmıştır. Şeyh Mufîd'in bu eseri Beydâvî tefsiri üzerine yapılan çalışmaların en güzellerindendir. Çünkü bu eser Beydâvî'nin anlaşılıp kavranması zor olan ifadelerinin anlaşılmasına katkı sağlamaktadır. Keşşaf isimli tefsirinin bir uzantısı olan İmam Beydâvî'nin tefsirinin büyük ilmî değeri de gizli değildir. Her iki tefsir de müfessirlerin çoğunun en çok itibar ettiği kaynaklardır. Bunun yanında haşiyede çoğu tahkik edilmemiş mahtut nüshalara yapılan atıflar da kitabın önemini artırmıştır. Araştırmacı, Şeyh Mufîd'in ilmi ve şahsi hayatını incelerken betimleyici analitik tarihsel metodu kullanmıştır. Nüshaların karşılaştırılması, sahîh olanının tercih edilmesi, dipnotta farklılıklara değinilmesi hususlarında talik ve tahkik yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada iki mahtut nüsha esas alınmış, yapılan atıfların ana kaynaklardaki yerleri gösterilmiş, âyetlerin yerleri belirtilmiş, hadisler tahric edilmiş, haşiyede yer verilen tefsir konularına dair yorumlar yapılmıştır. Araştırmada ulaşılan neticelerden önemlileri şunlardır: Şeyh Mufîd tefsir konularıyla ilgili her zaman Beydâvî'nin tercihlerini kabul etmemiş, zaman zaman kendisine ait olan görüşlere yer vermiştir. Beydâvî'nin görüşleri ile diğer müfessirlerin görüşlerini kıyaslamıştır. Şeyh, zayıf olan birçok tefsir görüşünü reddetmesiyle bilinir. Yapmış olduğu yorumlarda önemli tefsir kaynaklarını dayanak olarak kullanmıştır. Bazen yaptığı atıfları açıkça söylemiş, bazen de görüş sahipleriyle tartışmıştır. Örneğin lügat konularına haşiyesinde değinmiş, meseleyi belagat ve nahiv yönüyle ele almış, Fîrûzâbâdî, Zeccâc, Sîbeveyh ve Sekkâkî gibi alimlere atıf yapmıştır. Aynı şekilde tefsir konularında Begavî, Râzî, Zemahşerî gibi tefsir kitaplarına; hadis konularında başta kütüb-i sitte olmak üzere meşhur hadis kitaplarına; kıraat konusunda ibnü'l-Cevzî'nin kitabına atıflar yapmıştır. Ayrıca haşiyede büyük bir bilimsel malzeme nakledilmiş, tefsir, nahiv, sarf ve belagat konularına değinilmiş; İslâm kütüphanesine katkı sağlayacak ilmi yorumlar yapılmıştır. Haşiyede itnâb değil ihtisar ve icaz yöntemi benimsenmiştir. Aynı şekilde müellif, yaşadığı dönemin ilmî faaliyetini yansıtmış, ilmî kişiliğini, fikrî bağımsızlığını ve engin bilgisini göstermiştir
Haşiyetul-Allâme Hatibzâde'nin Hâşiyetün Ala Şerhi'l-Vikâye li Sadri'ş-Şeria adli eserinde Kitabu't-Tahara'dan Kitabu Nevâkidi'l-Vudû'a kadar tahkik ve incelemesi
Bu tez, Allâme Hatibzâde'nin, "Hâşiyetün Ala Şerhi'l-Vikâye Li Sadri'ş-Şeria" adlı eserinin tahkik ve incelemesini ele almaktadır. Çalışma, Kitabu't-Tahara'dan, Kitabu Nevâkidi'l-Vudû' arası konular ile sınırlanacaktır. Bu çalışmanın önemi müellifin bu ilimdeki yerinden kaynaklanmaktadır. Kendisi Hicri 9, Asrın önde gelen âlimlerinden biridir. Yaşadığı dönemdeki kıraat, tefsir, fıkıh, dil ve akli ilimler gibi birçok ilimde söz sahibidir. Bu araştırmanın bir diğer önemi ise, Allâme el-Mahbûbî'nin Kitabu'l-Vikâye adlı eserindeki kapalı meselelerin bir şerhi olması ve taharete bağlı ibadetler babında incelenen konuları içermesinden kaynaklanmaktadır. Eserdeki konuların düzeni ve bölümlendirlmesi gayet güzeldir. Kitaptaki konulara ibâdetler ile başlanmış, sonra ameller ile devam edilmiştir. Müellif kitabı fıkhi kitap bölümlerine, ardından bablara ve furu'lara daha sonra faydalar ve uyarılar gibi kısımlara ayırmıştır. Hanefi imamlarının ve diğer mezhep sahiplerinin sözlerini de akıcı ve açık bir anlatımla sunmuştur. Bu çalışmada, eserin Türkiye'deki iki nüshasına itimat edilmiştir. Çalışmada, Hatibzâde'nin biyografisi, ilmi hayatı ve yaşadığı asır gibi konularda betimleyici-tarihsel yöntem izlenmiş, imla kur,allarına göre eserin istinsahı yapılmış ve sonra diğer nüshalarla karşılaştırılmıştır. İçindeki alıntı ve Hadislerin tahricinde ise tahkik ve yorumlama yöntemini kullanılmıştır. Bu çalışmanın en önemli bulgularından biri Müellifin, Hanefi ile Şafii ve bazen de Hanefi ile Maliki arasındaki görüş karşılaştırmasında çok ayrıntılara girmiş olmasının tespit edilmiş olmasıdır. Zira Müellif, Hanefilerin sözlerini takdim eder ve daha diğer mezheplerin imamlarının sözleriyle karşılaştırır. Karşılaştırma ve münakaşa esnasında çoğu zaman, "Şafi, Malik veya Ahmed'ten farkı olarak" gibi sözler kullanır. Hatibzâde, Hanefi mezhebi içindeki ihtilafı açıklamakla da ilgilenmiştir. İmam Ebu Hanife'nin görüşünden bahsetmekle yetinmemiş, aksine sık sık Ebu Yusuf ve Muhammed'in ve bazen de İmam Züfer ve el-Hassan'ın de görüşlerine yer vermiştir. Ayrıca bazen el-Kudûrî, el-Kerhî ve et-Tahavî'nin görüşülerine de atıfta bulunmaktadır.
İsâmüddîn Arabşâh el-İsferâyînî'nin (V. 945/1538), Hâşiye ʹalâ Tefsîri'l-Beyzâvî adlı yazma eserinin incelenmesi (En'am suresi)
Dinî ilimlerin en önemli olanlarından biri de kuşkusuz Tefsir ilmidir. Zira Tefsir, Kur'an'nın anlaşılması ve Yüce Allah'ın (c.c.) muradını tespit etmeyi hedeflemekte buna dâir ilkeler koymaktadır. Bu amaca dönük olmak üzere geçmişten günümüze kadar çok sayıda âlim eserler telif etmişlerdir. Bunların en önemlilerin den biri de Kâdî Beyzâvî'nin (ö.685/1286) Envâru't-tenzîl ve esrâru't-te'vîl adlı çalışmasıdır. Kâdî Beyzâvî'nin bu eseri İslâm dünyasında büyük bir kabul görmüş onu esas alan çok sayıda çalışma kaleme alınmıştır. Tezimizin konusu da Kâdî Beyzâvî'nin Envâru't-tenzîl ve esrâru't-te'vîl eserini baz alan İsâmuddin el-İsferâyînî'nin (ö. 945/1538) Hâşiye ʿalâ Tefsîri'l-Beydâvî (Hâşiye ʿalâ Envâri't-tenzîl) hâşiyesinin Enam suresi kısmıdır. Tezimiz sözkonusu hâşiyenin yazma nüshâları çerçevesinde daha önceki tahkikli neşri yapılmamış olan Enâm suresini; giriş, iki bölüm, tahkik kısımı ve sonuç şeklinde ele almaktadır. Giriş tezin konusu, amacı ve yöntemini; ilk bölüm İsâmuddin el-İsferâyînî'nin hayatı, ilmî kişiliğini; ikinci bölüm el-İsferâyînî'nin ilgi sure bağlamında izlediği metod ve kaynaklarını kapsamaktadır. Daha sonra ise Enam suresinin tahkik kısmına yer verilip ulaşılan neticeler sonuç başlığı altında zirkedilmiştir.
Sadradin al-Sharwani'nin Bayzavi tefsiri haşiyesinin (Tahkik ve değerlendirmesi)
Yüce Allaha hamt-u senalar olsun ve Peygamber efendimiz Muhammed-i Mustafa ve Ali Beyti ve Ashabına salat ve selam olsun, başlangıcıyla; Kuran-ı kerimin tefsir ilmi bilimlerin en üstü, yücesi, şereflisi ve değerlisidir, çünkü bütün ilimlerin sahibi olan her şeyin aziz sahibinin sözleriyle ilgilenmekte olup, Kuran-ı Kerimin anlaşılması için izlenecek en doğru yol olarak mucizevi harika üslubunun açıklanması için biricik anahtardır. İşte bu nedenle öğrenim sürecimin devamı için bu bölümü seçip muvaffakiyeti Yüce Allahtan dilemekteyim. Bu meyanda, çalışıp araştırması için enfes değerinde çok kıymetli eser olan bir yazıtı buldum o da Albaydhawi'nin tefsirine Sadreddin Alşirwani'nin dip notlarıdır İşbu tez iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm Alşarwani ile ilgili olarak adı, soyadı, doğumu, ailesi, evsafı, vefatı, sonra ilmi yeri, âlimlerin hakkında ne dediklerini kapsayan bilgileri içermektedir. Daha sonra söz konusu yazarın Albaydhawi'nin tefsirini izlemekteki yönteminden söz ederek sahip olduğu değişik bilim ve açıklamaları ile yorumlarına değinerek çoklu bilgilerini anlatmak istedim. Zira, bu ilim ve bilgilerin içerisinde tefsir usulü, fıkıh meseleleri, değişik okumaların yanı sıra Arapça dilinin bilgi ve tekniklerine de vakıftı. İkinci bölüme gelince, bu bölümü tezin gerçekleşmesi için tahsis ettim. Söz konusu bu bölümde yazıtın ilmi değerini ortaya koyarak, yazara ait olduğundan emin olup muhtelif referanslar ışığında unvanını tespit etmeye özen gösterdim. Daha sonra, destek aldığım nüshaları niteledim ve Abdalsalam Harun, Ramazan Abdaltawwab ve Başşar Awad Maruf..vs. gibi büyük araştırmacıların kitaplarında olduğuna uyarak asil bir bilimsel program üzerine metin araştırması yaptım. Tezin önemi Albaydhawi tefsirinin öneminden ve geldiği yüksek makamdan ortaya çıkmaktadır. Zira, bir çok tefsirci ona gizemli kalan meselelerin üzerine odaklanmışlar, Albaydhawi'nin fikirlerine ister uyumlu ve isterse muhalif bir şekilde dipnotlarla yazdıklarını açıklamak ve anlam vermeye çalışmışlardır. Bu esas üzerine, Alsadr Alşirwani tarafından Albaydhawi'nin tefsirine ilişkin kaydettiği dip notlarını araştırarak dini meseleler ile belagat ve gramer gibi dil bilimi üzerine odaklanmaya çalıştım. Bunun amacı da dip notlar sahibinin zamanındaki marifetlerini bilmeye katkı sağlar diye faydalı olması içindi. Bunun yanı sıra, söz konusu yazıt, sahibinin kültürünü açıklayacak bilgileri içermekte ve ne denli yüksek makamda olduğunu göstermektedir. Yukarıda belirtilen bilgiler işbu tezin gerçekleşmesi için yapılan çalışmanın önemli noktalarını içermekte olup, tenzih edilen yüce Allahtan İhlas, Kabul ve Reşat'ı diler, başta ve sonunda hamt ve şükür ederim. Anahtar kelimeler : (Haşiye, Tefssir, Şirvani, Beyzavi, Tahkik)
Hâşiyetu Celal al-Din Muhammed bin Asaad al-Siddiqi al-Dawani''ın alâ Tefsîri'l-Baydâvî"( Fatiha Suresi ): isimli elyazmasının tahkîki ve incelenmesi
Bu araştırma, İslam ümmetinin tarihsel mirasının bir parçasına ışık tutarak Celâleddin ed-Devvânî'nin Beyzavi Tefsiri (Fâtiha Sûresi) üzerine kaleme aldığı haşiyenin inceleme ve tahkikini ele almaktadır. Araştırma iki bölüme ayrılmıştır. Giriş kısmında bu haşiyenin önemi, araştırmacıyı bu eserin tahkikine yönelten nedenler ve araştırmacının bu çalışma sırasında karşılaştığı en önemli zorluklar açıklanmıştır. Birinci bölümde, alt başlıklar şeklinde Beyzâvî'nin hayatı ele alınmış, ismi, künyesi, lakabı belirtilmiş, ardından doğumu, yetişmesi ve vefatı, ardından ilmi hayatından söz edilmiş ve hocaları, talebeleri, telifleri, ilim dünyasındaki yeri, alimlerin kendisi hakkında sözlerine yer verilmiştir. Daha sonra tefsiri özetle anlatılmış, tefsirde izlediği yöntem izah edilmiştir. Bu bölümün ikinci kısmında ise Celâleddin ed-Devvânî'nin hayatına yer verilmiş, hocaları, talebeleri, telifleri, ilim dünyasındaki yeri ve alimlerin kendisi hakkındaki övgüleri aktarılmıştır. İkinci bölümde ise elyazmasının tanımı, müellifinin hayatı, nesebi, yöntemi ve ilmi ehemmiyeti üzerinde durulmuş, ayrıca hâşiye kavramı ve ortaya çıkış tarihçesinden söz edilmiş, nüshaların niteliği ve tahkikte izlenen yöntem izah edilmiştir. Bu bölümün ikinci kısmında da tahkik edilen metin üzerinde durulmuş, daha sonra sonuç bölümüyle araştırma tamamlanmış, bu bölümde araştırmacının vardığı en önemli sonuçlara yer verilmiştir. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'adır. Anahtar Kelimeler: Hâşiyetu'd-Devvânî, Celaleddin al-Dawani, Tefsîri'l-Baydâvî, Tahkîki ve İncelenmesi, Sûretu'-l-Fâtîhâ.
Balıkesirli Hacı Hasan Zâde'nin Hâşiyetu Alâ Tefsîri'l Beydâvî (Sûretu'l-En'âm) isimli el yazmasını tahkîk ve inceleme
Bu çalışmada, kültürel hazinelerimizden birinin tahkik ve incelemesi yapılmış olup söz konusu eser, Hacı Hasanzâde adıyla tanınan Allâme Muhammed b. Mustafa İbnu'l-Hac Hasan'a ait (Ö. 911 H.) Kadı Beydâvî Tefsirine Hâşiye (En'âm Sûresi) başlıklı elyazmasıdır. Önde gelen bir Osmanlı âlimi olan müellif, H. 9-10. Asırlarda adından söz ettirmiştir. Bu eserinde Beydâvî'nin tefsirindeki sözleri incelemekte, kısa ve uzun yorumlarla değerlendirmektedir. Bu kapsamda anlaşılması zor kavramları ele alıp esas manalarını ortaya çıkarmakta, ardından genel bağlamından söz etmektedi. Ayrıca müphem cümleleri açıklamakta, ya Beydâvî'yi onaylayarak lehine olan delilleri göstermekte, ya da itiraz edip delil ve burhan temelinde tercihte bulunmaktadır. Bu çerçevede araştırmacı son derece yalın bir şekilde metni tahkik etmiş, Kur'an-ı Kerim ayetleri, hadis-i şerifler, Arap şiirleri, müfessirlerin görüşleri, fakihler, usûl ve lügat alimlerinin sözlerini tespit edip karmaşık ve müşkil hususları izah ederek gerektiği kadarıyla metni yorumlamıştır. Hâşiyenin özelliği, tefsire ilişkin bu söz ve görüşleri Beydâvî'nin söz ve görüşleriyle karşılaştırarak tartışması, ardından gerek naklî deliller gerekse kaynak eserlerde bulunan aklî deliller temelinde bunları kabul veya reddetmesidir. Müellif En'âm Sûresini döneminin ortamı ve koşullarına uygun bir davet etkisiyle değerlendirmiştir. Nitekim En'âm Sûresi kâfirlere karşı hüccetin ikame edilmesi ve akidenin güçlendirilmesinin yanı sıra Allah Teâlâ'nın kainattaki kudretinin beyan edilmesi açısından önemlidir. Araştırmada varılan önemli sonuçlardan biri de hâşiyelerin son derece esnek ve izahatlara paralel olması, olumsuz eleştirilere rağmen, ilmî değerlerinin kaynakları olan tefsirlerden az olmamasıdır.
Cemâleddin Ishak b. Muhammed el-Karamânî'nin Beydâvî Haşiyesi ( Kasas Suresinden Ankebût Suresine kadar): İnceleme ve tahkîk
Bu araştırma, Cemâl Halîfe diye şöhret bulan, Osmanlılar döneminde yetişen âlimlerden olan Cemaleddin İshak el-Karamânî'nin (H. 933'te öldü) Beyzavî tefsirindeki Kasas ve Ankebût Sureleri üzerindeki haşiyesini ele almıştır. Kitabı, Beyzavî'nin sözleri üzerine yorumları, bu yorumlardan kapalı kalanların açıklanmasını, içlerinde mücmel olanların detaylandırılmasını ve özellikle mutezile ile ilgili sorunlu konulardaki kafa karışıklığının giderilmesini kapsamaktadır. Yöntemi, üslup sadeliği ve anlatım kolaylığı ile öne çıkan üslubuyla iki tefsir yöntemini rivayet (me'sur) tefsiri ve dirayet (aklî) tefsirini birleştirmeye dayanmıştır. Metni incelerken araştırmacı, metinleri, sözleri ve konuları belgelemeye ve onları bulunabilecek yerlerden ve kaynaklarından çıkarmaya dayalı bir yaklaşım benimsemiştir. Yapmış olduğu yorumlar bazı belirsiz ifadeler ve sorunlu kelimelerle sınırlı kalmıştır. Ulaşılan en önemli sonuçlar şunlardır: Karamânî'nin tanıtılması, onun hakkında yazılan çok az sayıda Arapça kaynak olsa da hayatının çeşitli yönlerine açıklık getirilmesi, müfessirlerin söz ve görüşlerinin gözden geçirilmesi ve tartışılması yoluyla bir tür akli delille haşiyenin ayıklanması. Haşiye, lügavi anlama müracaat etme veya belagatle ilgili faydalı açıklama veya irapla ilgili kelime dağarcığının konumu ve bağlam içindeki delaleti yoluyla dilbilgisi kaidesi türetme gibi sarf, nahiv ve belagat anekdotlarından mahrum değildir. Haşiye, müellifin israiliyatla ilgili birçok rivayeti bu rivayetleri açıklamadan veya yorumda bulunmadan alıntılaması gibi bazı eksikliklerden mahrum değildir. Ayrıca birçok zayıf hadisi, zayıf olduklarını belirtmeden zikretmektedir. Anahtar Kelimeler: (Tefsir, Haşiye, Karamânî, Beyzavî, Kasas ve Ankebût)
Cemâleddin Ishak b. Muhammed el-Karamânî'nin Beydâvî Haşiyesi ( AL-Fetih Suresini başından Al-Kamer suresinin sonuna kadar): İnceleme ve tahkîk.
Bu araştırma, kıymetli ilmi kültür mirası el yazmalarından birini içermektedir. Osmanlı alimlerinden biri olan Cemâleddin İshak Karamânî'nin (Ö.H. 933) Kadı Beydâvî'nin Fetih Suresinin başından Kamer Suresinin sonuna kadar ki tefsirine ilişkin haşiyesinin inceleme ve tahkikidir. Kitap, Beydâvî'nin sözlerini şerh ederek ve açıklığa kavuşturarak incelemeye dayanmaktadır. Müellif, ilmi olarak haşiyeyi kıymetli faydalar sağlayabilecek şekilde zenginleştirebilme kapasitesine sahiptir. Karamânî, bu haşiyede Kadı Beydâvî'nin tefsirine yönelik birçok soruya ve itiraza cevap vermiştir. Haşiye, sözcüğü ve benzer sözcükleri karşılaştırıp siyak ve sibakın önemi üzerinde durduğundan Kuran mucizelerinin bir açıklaması olarak benzersizdir. Haşiyede ayrıca müellif özgün ilmi yeteneğe ve çok kültürlü yeteneklere sahip olduğu için müfessirlerin görüşlerini anlaması, tartışması ve görüşleri yönlendirmesi hasebiyle müellifinin ilmi yeri de açığa çıkmaktadır. Sözlerin sahiplerine nispet edilmesini sağlamıştır. Konuları çıkarımlar yaptığı usulüne ve çeşitli meseleleri sahiplerine geri döndürmüştür. Araştırmacı, tefsirle ilgili görüşleri, fıkıhla ilgili sözleri ve lügat, nahiv, belagat ve kelamla ilgili konuları kaynaklarından belgelendirerek metne verdiği desteğin yanında müellifin belirsiz, anlaşılamayan yaşamının yönlerini açıklığa kavuşturmak için her türlü çabayı göstermiştir. Ayrıca gerekli durumlarda metni en eksiksiz ve en iyi şekilde vurgulama konusunda daha faydalı hale getirmek adına metni şerh etmiş ve yorumlamıştır. يتضمن هذا البحث أحد الآثار التراثية القيمة، وهو دراسة وتحقيق حاشية على تفسير القاضي البيضاوي، من أول الفتح إلى نهاية سورة القمر، لجمال الدين إسحاق القرماني المتوفى (933ه)، أحد علماء الدولة العثمانية، ويقوم الكتاب على تتبع أقوال البيضاوي بالشرح والتوضيح، وينفُذُ المؤلف من خلال نظره الثاقب إلى كثير من المسائل الواردة فيستدرك ويعقِّبُ عليها، وقد أغنت تلك المناقشات البحوثَ بالفوائد العلمية واللفتات البلاغية. لقد أجاب القرماني في هذه الحاشية عن كثير من الأسئلة والاعتراضات الواردة على تفسير القاضي، وتميزت الحاشية بتطبيق أدوات علم المعاني والنحو في بيان الإعجاز القرآني، من خلال الوقوف على دلالة السياق بالمقارنة بين اللفظة ومثيلاتها . كما أبانت الحاشية عن المكانة العلمية لصاحبها، وذلك بالاستدراك على آراء المفسرين ومناقشتها وتوجيه الآراء، وذلك بما يمتلكه المؤلف من مَلَكة علمية أصيلة، ومواهب ثقافية متعددة، مكَّنته إلى تحقيق نسبة الأقوال إلى أصحابها، ورد المباحث إلى أصولها المستخرجة منها، والمسائل المنثورة إلى أصحابها. وقد بذل الباحث جهده في توضيح جوانب من حياة المؤلف المغمورة، وكذلك في العناية بالنص من خلال توثيق الآراء التفسيرية، والأقوال الفقهية، والمباحث اللغوية والنحوية والبلاغية والمسائل الكلامية، كل من مظانها، كما أنه قام بالشرح والتعليق على النص عند الحاجة إلى ذلك لاستكمال الفائدة في إبرازه على أتم وجه وأحسنه، والحمد لله رب العالمين.
Şemseddin Muhammed b. Yusuf el-Kirmânî'nin Beydâvî Tefsiri Hâşiyesi (Fâtiha Suresinden Ra'd suresine kadar) İnceleme ve Tahkik
Bu araştırma, bir hadis ve tefsir âlimi olan Şemsüddîn Muhammed b. Yûsuf b. Alî el-Kirmânî'ye ait son değerli ve önemli bir elyazması eseri ele almaktadır. Müellif Beydâvî Tefsirine Hâşiye (Fâtiha Suresinden Ra'd Suresine kadar) başlıklı eserinde, Kur'an-ı Kerim'in (1-13) arası cüzleri için Kadı Beydâvî'nin eserindeki sözlere ilişkin açıklamalar ve yorumlar sunmaktadır. Müfessirler arasındaki ihtilafları açıklayarak farklı görüşlere yer vermekte, gerek bazı Kur'an âyetlerini beyan ve izah ederken hadis ilminden yararlanmakta, gerekse Beydâvî'nin görüşlerini açıklarken belirttiği müfredat ve şiirlerdeki anlaşılmayan hususları açıklarken lügat kültürünü de kullanmaktadır. Müellif başta kelâm ilminden olmak üzere anlaşılması zor olan hususları ortaya koyarken sahip olduğu şer'î ilimler ile aklî ilimler arasında bir denge kurmaktadır. Yine Kur'an âyetlerinin taşıdığı teşbih, istiâre ve mecaz gibi belâgat yönlerini izah ederken belagat ilminden de yardım almaktadır. Araştırmacının metnin tahkikinde kullandığı yöntem, tahkik ve talik yönteminde izlendiği gibi âyetler, hadisler, şiirler, tanınmış müfessir ve âlimlerin sözlerinin tahrici, ıstılah ve beldelerin kaynaklarından tespit edilmesi, meşhur olmayan kişilerin özlü ve yararlı olacak şekilde tanıtılmasına dayalıdır. Araştırma sonunda varılan en önemli sonuçlardan biri, el-Kirmânî'nin müfessirlerin görüşleri arasında karşılaştırma yapması ve engin ilmini kullanarak bunları tartıştıktan sonra hangi görüşün daha güçlü olduğunu ortaya koymasıdır. Haşiyenin bazı olumsuz özellikleri de vardır, örneğin müellif Beydâvî Tefsiri'nden bazı ibareler seçip açıklama ve izah gereği duymuştur, ancak bunları seçme nedenini belirtmemiştir. Keza Kirmânî'nin, Beydâvî'nin sözleri için belirttiği açıklamalar ve yorumlar kısalık ve uzunluk yönünden farklılık göstermektedir. Nitekim bazı konular üzerinde dururken, bazı konuları kısa bir cümleyle geçiştirmiştir. يتناول هذا البحث مخطوطاً ثميناً قيماً، للمؤلف شمس الدين الكِرْماني محمد بن يوسف العالم بالحديث والتفسير، ويبحث في كتابه المعنون "حاشية على تفسير البيضاوي، من أول سورة الفاتحة إلى نهاية سورة الرعد"، وما يتضمنه من شروح وتعليقات على كلام البيضاوي، حيث يستعرض المؤلف آراء المفسرين مبيناً اختلاف آرائهم، كما أنه يوظف علم الحديث في تبيين وتوضيح بعض الآيات القرآنية، وكذلك يستخدم ثقافته اللغوية في شرح غوامض المفرداتَ والأشعار التي يوردها البيضاوي شواهد على آرائه، وهو يوازن بين تلك العلوم وبين العلوم العقلية التي يلجأ إليها في توضيح ما غمض من المصطلحات لا سيما علم الكلام، ويستعين بعلم البلاغة في بيان الأوجه البلاغية التي تحتملها الآيات القرآنية، كالتشبيه والاستعارة والمجاز، واستندت طريقة الباحث في تحقيق النص إلى ما هو متبع في منهج التحقيق والتعليق، بتخريج الآيات والأحاديث والأشعار وأقوال المفسرين والعلماء من مظانها المعروفة، وتوثيق المذاهب والمصطلحات والبلدان من مصادرها، والترجمة للأعلام غير المشهورة ترجمة مقتضبة ومفيدة، ولعل أبرز النتائج التي خرج بها البحث هي: بروز شخصية الكرماني في حاشيته من خلال المقارنة بين آراء المفسرين، ومن ثم تغليب رأي على آخر بعد مناقشتها، مستعيناً بثقافته الواسعة، ولا تخلو الحاشية من بعض المآخذ مثل اختيار المؤلف عبارات محددة من تفسير البيضاوي، عمدَ إلى شرحها وتوضيحها من غير أن يحدد أسباب الاختيار، وكذلك تفاوت شروحات الكرماني وتعليقاته على أقوال البيضاوي من حيث الطول والقصر، إذ نجده أحيانًا يسهب في بعض المواضع، وأحيانًا يكتفي بعبارة قصيرة