İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı

Avrupa ülkeleriDoğu AfrikaEritre+4

Osmanlı Devleti'nin Doğu Afrika bölgesindeki hâkimiyeti (1559–1875)

XVI. yüzyılın ortalarında Kızıldeniz ve Basra Körfezi üzerinden baharat ticaret yolları yeniden kurulmuştur. Aynı zamanda Portekiz, stratejik noktaları ele geçirmek ve Hint Okyanusu'nu kontrol etmek için deniz gücünü kullanarak hızla bir doğu imparatorluğu kurmuştur. 1505'te Doğu Afrika'da Mozambik'ten başlayarak, ilk filo Güney Afrika kıyıları boyunca Kızıldeniz'e, bugünkü Tanzanya'nın Kilwi Sultanlığı'na, Kenya kıyılarındaki Agam Sultanlığı'na ve Somali'nin başkenti Mogadişu'ya yelken açmıştır. Doğu Afrika bölgesindeki İslâm padişahları, Portekiz tehdidine karşı Osmanlı Devleti'nden destek almaya başlamış ve Osmanlı Devleti, 1585-1586 yıllarında Sudan'dan Mozambik'e kadar olan toprakları kontrol etmesine rağmen, 1589'dan sonra Portekiz kontrolünü kaybetmiştir. Portekiz, Kızıldeniz ve Basra Körfezi'ne erişimi engelleyebilmiş ve Asya'dan gelen mal akışını Akdeniz yerine Ümit Burnu üzerinden tekelleştirebilmiştir. Bu strateji, Osmanlı İmparatorluğu'nun çıkarları için ciddi bir tehdit oluşturmuş ve başta biber ve baharatlar olmak üzere önemli ikmaller konusunda deniz çatışmalarına yol açmıştır. XVI. Yüzyılın ikinci yarısında Portekiz, donanma operasyonlarına devam edecek insan gücünden yoksun olduğu için kuvvetlerini terk etmiştir. Yüzyıl rekabetinin bir sonucu olarak Afrika ile çatışmalardan kaçınmak için Berlin'de toplanmışlardır. 1884-1885 Berlin Konferansı'nda Afrika geneli için bir sömürge politikası planlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğu Afrika bölgesi ile ilişkisi, 1517'de Memlük devletinin yıkılmasıyla başlayan dört asır sürmüştür. Osmanlı Devleti XIV. XIX. yüzyılda Doğu Afrika'nın o dönemde egemen olduğu bölgelerde Avrupalıların sömürgecilik mantığına karşı bir güç olarak kendini sağlamlaştırmış ve bu mücadele sırasında askeri gücüne dayalı bir yapılanma oluşturmuştur. Doğu Afrika, özellikle Sudan, Somali, Eritre ve Harar, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde devletin bir parçasıydı. Osmanlılar, özellikle Avrupalılar bölgeye gelmeye başladıktan sonra, Kızıldeniz'de bir varlık istemişlerdir. 1863'te Hidiv olan İsmail Paşa, Afrika kıtasında yeni topraklar elde etmek için büyük çaba sarf etmiştir. 1 Haziran 1875'te Sultan Abdülaziz'in emriyle Doğu Afrika bölgesi Mısır Hidiv'ne teslim edilmiştir. Mısır eskisi gibi olmadığı için Osmanlı Devleti 9 Ekim 1887'de Sudan, Eritre, Somali ve Harar üzerinden Hümayun'dan Kızıldeniz'e iki üç gemi göndermiştir. 19. yüzyılın sonlarında Doğu Afrika, Avrupalı sömürgecilerin kontrolüne girmiş ve böylece Osmanlı Devleti ile Doğu Afrika bölgesi arasındaki ilişki sona ermiştir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Doğu Afrika, Sudan, Eritre, Somali, Avrupa Sömürgeciliği

Yusuf Ibrahım Hashı

Necmettin Erbakan University · Sosyal Bilimler Enstitüsü

İbn Haldûn'da Hz. Muhammed tasavvuru

İbn Haldûn (ö. 808/1406), çok yönlü bir âlim olarak İslam dünyasında ve özellikle günümüz sosyal bilimler araştırmalarında hatırı sayılır bir yere sahiptir. Bir bütün olarak ilm-i umrân düşüncesiyle isminden ve nazariyatından söz ettirmeye devam ederken yeni araştırmalara kaynaklık teşkil etmektedir. Bu doğrultuda çalışmada Hz. Muhammed (sav)'in hayatı, risâleti ve kişiliği ile ilgili hususlarda İbn Haldûn'un bakış açısı ve inşa ettiği düşünce sistemini ele alınmıştır. Sade bir ifadeyle, "İbn Haldûn bir siyer yazacak olsa, nasıl bir siyer yazardı?" sorusu bu çalışmanın hareket noktasını oluşturmaktadır. Yine "İbn Haldûn'un Hz. Peygamber anlayışı nasıldı? Hz. Peygamber'in sîretini, nübüvvetini ve insan-toplum ilişkisini nasıl algıladı? sorularıyla çalışma, özgün bir problematikle araştırma konusu haline getirilmiştir. "İbn Haldun'un siyer anlatımı nasıldır? Hz. Muhammed'in ismet sıfatına ilişkin yaklaşımı nasıldır? Kronolojik siyer mi; konulu siyer mi yoksa bunları da içine alan bir yöntemle mi siyer yazıcılığı yapmıştır? Mukaddime'deki Hz. Peygamber tasavvuru ile el-İber'deki peygamber tasavvuru bir bütünlük arz ediyor mu?" kabilinden sorular araştırmanın diyalektiğini oluşturmuştur. Çalışmanın diğer bir önemli yanı da İbn Haldûn'un iddia ve görüşlerini değerlendirmede onun ilmî ve bilimsel söylemlerinin epistemik kaynağını keşfetme imkânı sunmasıdır. Zira bu çalışmayla modern sosyal bilimler ya da sosyolojinin kavramları etrafında şekillenen bir İbn Haldûn'dan ziyade tarih, tefsir, hadis, fıkıh gibi İslamî ilimlerden beslenen, epistemolojisini ve görüşlerini çok yönlü bir anlayışla mayalayan bir İbn Haldûn portresi ortaya çıkarılmıştır. Fikirlerini "metafizik bir kabulle" ve "Müslüman bir âlim" olarak öne süren bir İbn Haldûn yaklaşımı öne sürülmüştür. Şahıs merkezli okumaya dayanan araştırma yöntemi benimsenmiş; karşılaştırmalı ya da mukayeseli bir yöntem benimsenmemiş; yer verdiği rivayetlerin diğer siyer yazarları nezdindeki kaynaklık ve sıhhat değerleri müzakereye açılmamıştır. Giriş ve üç bölümden oluşan tez çalışmasında Birinci Bölümde İbn Haldûn'un hayatı ve ilmî kişiliği; özellikle Müslüman bir âlim olarak değerlendirilmesi gerektiğine vurgu yapan hususlar; Hz. Peygamber anlayışına kaynaklık teşkil eden unsurlar ele alınmıştır. İkinci Bölümde İbn Haldûn'un nübüvvetin alametleri çerçevesinde yaptığı tasnife göre Hz. Peygamber'in gaybı bilmesi, ismet sıfatına sahip olması, sıdkı ile bilinmesi, nesebiyle bilinmesi ve mucizevî yönüne ilişkin hususlar ve hâdiselere yer verilmiştir. Üçüncü Bölümde ise Hz. Peygamber'in beşerî münasebetleri bağlamında tevhid ve adalete davet etmesi, toplumsal yapıyı inşa etmesi bağlamında İbn Haldûn'un peygamber tasavvuru işlenmiştir. Sonuç kısmında ise her iki bölümün hülasası sadedindeki çıkarımlar maddeler halinde zikredilmiştir. Çalışma, araştırma boyunca yararlanılan bilimsel metinleri ihtiva eden Kaynakça ile nihayetlendirilmiştir. Çalışma boyunca İbn Haldûn'un eserlerinin Arapça asıllarına müracaat edilmiştir. İlgili başlıklar çerçevesinde klasik İslam Tarihi kaynakları, Türkçe ve farklı dillerdeki çeşitli kaynaklardan istifade edilmiştir. Netice itibarıyla doktora tezinin gerek siyer araştırmaları açısından gerek şahıs merkezli okumaya dayanan araştırmalar açısından nitelikli ve kapsayıcı bir İbn Haldûn okumasına imkân vermesini umulmaktadır. Anahtar Kelimeler: Hz. Muhammed, İbn Haldûn, Tasavvur.

Fatih Muhammed Çakmak

Abdülhamid IIBatı müziğiDini müzik+7

II. Abdülhamid döneminde Osmanlı hükümetinin müzik politikası

Kadim bir geleneğe sahip Osmanlı Devleti'nde kültürün önemli bir parçası olarak müziğe birçok dönemde olduğu gibi II. Abdülhamid döneminde de önem verilir. Dönemin müzik politikalarına bakıldığında her ne kadar Batı müziği eksenli bir anlayış hâkim olsa da Türk müziği de birçok alanda kendisine yer bulur. Düalist bir anlayışın benimsendiği II. Abdülhamid döneminde Türk müziği sarayın patronajından çıkar, içeriğinde meydana gelen değişimle beraber halk ile bütünleşip, halka hitap eden bir forma bürünür. Bu durum Türk müziği adına ileriki dönemlere ışık tutacak birtakım doneleri de içinde barındırır ve cumhuriyet dönemi müzik politikalarına temel oluşturur. Bu tez, II. Abdülhamid dönemi müziksel pratikler ve Osmanlı hükümetinin şiar edindiği müzik politikasını incelemeye; bunun yanı sıra II. Abdülhamid hakkında genel bilgileri, II. Abdülhamid dönemi Osmanlı Devleti'nin siyasî ve sosyal durumunu ortaya koymaya odaklanmaktadır. Bu tez çalışmasında, II. Abdülhamid döneminde gerçekleşen müziksel pratikler ve Osmanlı hükümetinin müzik politikası literatür çalışmasıyla tespit edilmiştir. Bu çerçevede konu ile alakalı belgeler incelenmiş, elde edilen veriler değerlendirilirken doküman analizden istifade edilmiş, son olarak da betimsel analiz yapılarak veriler özetlenmiş ve yorumlanmıştır.

Merve Nur Kaptan

16 ve 17 yy. tekke şiiri ve mutasavvıf tipler

XVI. ve XVII. yüzyıl tekke şiiri ilgili tespitler yapabilmek adına altı divan incelenmiştir. Bu divanlar, dönemlerinin karakteristik yapısını en rahat ortaya koyabilecek şekilde seçilmiş, dikkatle defalarca okunmuş kavram ve semboller seçilerek küçük açıklamalar yapılmaya çalışılmıştır. Tekke şiirinin özünü oluşturan tasavvufî kavramlar özenle seçilmiş ve gruplanmıştır. Aynı zamanda tasavvufî tipler ile ilgili beyitler toplanmış bu beyitlerden edinilen bilgilere göre tasavvufî tiplerin yaşam tarzı, dünya ve âhiret görüşü ile yaşam felsefesi hakkında bilgiler verilmeye çalışılmıştır. Yaratılış ve hayatın anlamına dair kullanılan semboller tekke şiirini felsefik bir zemine çeker. Bu zemin mutasavvıf tiplerin bilinçli tercihlerinden oluşan yaşantılarının edebî bir ifadesidir.

Neriman Avcı

Kevser Beyazyüz Sipahioğlu

Genel tarih eserlerinde Emevî anlatısı -İslam tarih yazıcılığı bağlamında bir inceleme- (H. III-VI/M. IX-XII)

Bu çalışmada 3-6/9-12. yüzyıllar arasında telif edilen genel tarih eserlerindeki Emevî anlatımı ele alınmıştır. Emevîler dönemi, kendileriyle çağdaş kaynaklar elimizde olmadığı ve günümüze ulaşan tarih metinleri de Ümeyyeoğullarını deviren Abbâsîler döneminde telif edildiği için bir tarihyazıcılığı çalışmasına konu edilmeye son derece elverişlidir. Nitekim Emevî hanedanına ilişkin tarihî kayıtların ne gibi kusurlarla malul oldukları veya hangi perspektiflerin izlerini taşıdıklarına dair pek çok görüşün dile getirildiği bir literatür ortaya çıkmıştır. Bu değerlendirmeler, İslam tarihi kaynaklarının güvenilirliği, ideolojik tarihçilik gibi genel olarak İslam tarihçiliğini ilgilendiren tartışmalara da kapı aralamıştır. İslam tarihyazıcılığına ilişkin muhtelif sonuçlar doğuran bu iddiaların incelenmesi için Dîneverî, Ya'kûbî, Taberî, Mes'ûdî, İbn Miskeveyh ve İbnü'l-Cevzî'nin metinlerinden müteşekkil bir örneklem oluşturulmuştur. Daha sonra her bir tarihçinin eserlerindeki Emevîler dönemine tekabül eden kısımlarda yapılan anlatımlar kaynakları ve içerikleri merkeze alınarak karşılaştırmalı bir şekilde incelenmiştir. Birinci bölümde araştırmaya konu edilen kaynakların kaynaklarına odaklanılmış, Emevîler dönemiyle ilgili bilgilere kimler aracılığıyla ulaşıldığı incelenmiştir. Bu sırada hem örneklemde yer alan tarihçilerin kaynaklarını nasıl ve ne kadar gösterdiklerine işaret edilmiş hem de tespit edilebilen isimlerin Emevî karşıtlığıyla nitelendirilmelerinin imkânına, mezhebî-siyasî bağlılıkları hakkındaki iddialara temas edilmiştir. Ayrıca bir yandan da incelenen tarihçilerin kaynaklarını hangi motivasyonlarla seçmiş olabileceklerine dair fikir yürütülmüştür. Son olarak hem tarihçiler başvurdukları isimler açısından birbirleriyle karşılaştırılmış hem de atıf yapılan bütün kaynaklar genel tarih eserlerinin Emevîler dönemi kaynakçası şeklinde takdim edilerek ne gibi değişimlere uğradığıyla ilgilenilmiştir. İkinci bölümde ise örneklemde yer alan metinlerin Emevîler döneminde nasıl bir içeriğe yer verdiklerine odaklanılmıştır. Burada özellikle eserler ortak bir tarih yazım kategorisinden seçilmelerine ve aynı olaylara yer vermelerine rağmen her konunun farklı bir şekilde içeriklendirilebildiği ve muhtelif temalara odaklanılabildiği örneklerle gösterilmiştir. Buna ek olarak Emevîler döneminin bazı tartışmalı olayları ve hanedanın çok eleştirilen mensupları hakkındaki anlatımlar ele alınarak her biri farklı mezhebî-siyasî bağlılıklarla ilişkilendirilen ve muhtelif tarihî gündemleri olan tarihçilerin rivayet seçimlerinin bundan etkilenip etkilenilmediğine odaklanılmıştır. Bütün bu sorgulamaların neticesinde genel tarih eserlerindeki Emevî anlatımının bir taraftarlık sorununa indirgenerek değerlendirilemeyeceği, hanedana karşıt bir perspektiften izler taşıyan pek çok rivayet bulunmakla birlikte bunların aksi yönde bir eğilimi yansıtan başka anlatımlarla bir arada oldukları gözlemlenmiştir. Bu karmaşık içerik hem elimizdeki Emevî anlatımının Abbâsî gölgesi altında kaldığına yönelik iddiaları hem de Sünnî, Şiî-Mutezilî tarihyazımı gibi kategorilerin geçerliliğini tartışmalı hale getirmektedir. Buna mukabil, tarih kaynaklarında anlatımın düzenlenmesinden başvurulan isimlere ve seçilen rivayetlere kadar pek çok tercihin dönemin ilmî tartışmalarında durulan yere, ilmî çevrelerin farklı temayüllerine ve müellifin kitabıyla ilgili özel hedeflerine -farklı bir anlatım yapmak, ansiklopedik bir içerik derlemek vb.- ve tarih kavrayışıyla ilişkili olduğu görülmüştür.